Doğum Tarihi - 1907, İstanbul
Ölüm Tarihi - 11 Mart 2001, İstanbul
1907'de İstanbul'da doğdu. 1928'de Sanayi-i Nefise Mektebi (sonra İstanbul Güzel
Sanatlar Akademisi) Afiş Şubesi'ni bitirir, açılan bir yarışmayı kazanıp burslu
öğrenci olarak Paris’e gider. 1928-1931 arasında Ecole Municipale des Arts
Appliqués à l'Industrie'de (Uygulamalı El Sanatları Bölümü) öğrenim görürken
25-30 filmin çekim setlerinde bulunur. René Clair’in dekoratörüne yardımcılık
yapar. İpekçilerle, Muhsin Ertuğrul’la oraya geldiklerinde tanışır.
İstanbul'a dönünce Güzel Sanatlar Akademisi Seramik bölümünde öğretim üyeliğine
başlar, karşılaştığı çok ilkel bir atölye olur. Vedat Ar kalıp çıkararak
çoğaltma yöntemini uygular ilk kez. 1942’de Akademi’nin 60. yıl sergisini gezen
"Milli Şef" İsmet İnönü, onu tebrik eder ve Sümerbank’a seramik fabrikası
açılması buyruğunu verir. Vedat Ar, Yıldız Fabrikası kurulurken danışman olarak
çalışır.
Bir yandan İpek Film Stüdyosu'nda ve Dârülbedâyi’de (Şehir Tiyatroları)
dekoratörlük yapmaya başlar. Muhsin Ertuğrul'un yönettiği 7 sinema filminin
dekoratörlüğünü yapar. Vedat Ar 1933'te İclâl hanımla evlenirken Muhsin Ertuğrul
nikâh şahitliğini yapar.
1936-1944 yılları arasında İzmir Fuarı'ndaki pek çok pavyon dekorasyonu
gerçekleştirir.
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Basın Yayın Umum Müdürü Selim Sarper'in isteği
üzerine, halkı tifüs salgınına karşı uyarıcı bir film de hazırlayan Vedat Ar, bu
film için balmumundan bitler yaptırır.
Akademi’de kurs açarak birkaç öğrenciye çizgi film yapımı tekniklerini öğretir.
Savaş dolayısıyla selüloit bulunamadığından, 1947’de ilk Türk canlandırma filmi
"Zeybek Oyunu" öğrencilerce pelür kâğıtları üzerine çizilerek gerçekleştirilir.
3 dakikalık Zeybek Oyunu ilk Türk animasyonu olarak anılmaktadır. Bu çizgi
filmle ilgili 4 Nisan 1947 tarihli Vatan Gazetesi'nde şu haber yayınlanmış:
"Haber aldığımıza göre Güzel Sanatlar Akademisi talebelerinden Ali Ferruh
Durukan, Adnan Çoker ve Orhan Dağ, Walt Disney’in Miki Fare filmleri gibi
resimlerin hareketleri ile bir film çevirmeğe muvaffak olmuşlardır. Üç dakikalık
ilk tecrübe filmi bugünlerde hususi olarak gösterilecektir. Genç talebelere
hocaları Prof. Vedat Ar yardım etmektedir. İlk büyük film fabrikatör Eflatun
Nuri’nin yardımı ile bugünlerde hazırlanmaya başlanacaktır.
1950'li yıllara doğru bazı iş adamları ve kuruluşlar sinema reklamcılığının
önemini fark ettiler ve film prodüksiyon kuruluşlarına basit de olsa reklam
filmleri yaptırarak sinema mecrasına girdiler. Bu işin öncülüğünü, o günlerde
Vedat Ar üstlendi ve kurduğu Filmar adlı şirket aracılığıyla, 1948-1970 yılları
arasında üç yüzü aşkın reklam filmi çekti.
Vedat Ar o günleri Alpay Kabacalı'ya şöyle anlatmıştı: "Zevk aldığım için,
sevgiyle yapıyordum. Ticari tarafı ikinci plandaydı. Bir ara film yarışmaları
açıldı. Reklam filmleri için de yarışma açalım, demişler. Karşı çıkanlar olmuş.
'Yalnız Filmar yapıyor, o da Avrupa'dan, Amerika'dan alıp burada seslendiriyor'
demişler. Bunu işitince, aman öyle bilsinler, dedim; daha iyisini yapmaya
çalıştım. Televizyon yayına başlayıp da reklam filmleri kabulü için bir sürü
şart öne sürünce firmayı kapadım."
Vedat Ar 1950'de Nâzım Hikmet’le İpek Film Stüdyosu’nda tanışır. Bir yıl süren
dostluk ve iş arkadaşlığı sırasında Vedat Ar, senaryosunu Nâzım Hikmet’in takma
adla yazdığı iki film yönetir: Üçüncü Selim'in Gözdesi ve Lale Devri. Vedat Ar
şöyle anlatmış: "Ben stüdyoda dekoratör olarak çalıştım uzun yıllar. Filmleri
Muhsin Ertuğrul yönetirdi. O sıra Muhsin Ankara’ya gitmiş, Nâzım da hapisten
yeni çıkmıştı. Nâzım ilk senaryoyu yazdıktan sonra, ‘Buna bir modern kısım
ekleyelim’ dedi. Doğrudan doğruya tarihi bir film yapsaydık, gülünç olurdu.
Çünkü eldeki imkânlar çok dar. Otantik bir tarihi film yapmak, büyük para, bol
vakit işi... Konservatuar öğrencileri bir eser sahneye koysunlar, olaylar aynı
zamanda sahnede geçmiş olsun, dedim. Nâzım da kabul etti. İki filmde de böyle
modern kısımlar vardır. Bir de fiyasko... Lâle Devri’nde, padişah gece havuz
başında kızlarla oturmuş, fanuslarda mumlar yanıyor, şarkılar söyleniyor, iyş ü
nûş var... Havuz başına güvercinler geliyor... Gece güvercin uçar mı?
Ayaklarından bağlatıp çekmiştim. Sonra Ulunay eleştirdi haklı olarak. Ama kimse
güvercinlerin gece uçmadığını söylemedi, bizim de aklımıza gelmedi."
Birçok başarılı seramikçi yetiştirmenin yanı sıra, Türkiye'yi tanıtan belgesel
filmlere de imza attı. Maliye Bakanlığı’nca açılan Madeni Paralar Yarışması’nda
iki kez birincilik aldı. 1982'de DGSA'nın 100. kuruluş yıldönümünde Onur
Ödülü'ne layık görülen Prof. Vedat Ar 12 Mart 2001'de, 94 yaşında İstanbul'da
öldü.
Yönetmen Filmografisi
Lale Devri - 1951 .... Uzun Kurmaca
Üçüncü Selim'in Gözdesi - 1950 .... Uzun Kurmaca
Yurdumuzu Tanıyalım - 1950 .... Belgesel, 5 Film, Demokrat Parti
Türkiye Tanıtımı - 1950 .... Belgesel, 8-10 Film, Osmanlı Bankası Zeybek Dansı - 1947 .... Canlandırma, 00:03:00 Türkiye'de Beş Dakika - 1938 .... Belgesel, 00:07:00
Diğer Filmografisi
Lale Devri - 1951 .... Dekor Tasarım
Barbaros Hayrettin Paşa - 1951 .... Dekor Ekibi (Baha Gelenbevi)
Üçüncü Selim'in Gözdesi - 1950 .... Dekor Tasarım
Milyon Avcıları - 1934 .... Dekor Tasarım (Muhsin Ertuğrul)
Cici Berber - 1933 .... Dekor Tasarım, Kostüm Tasarım (Muhsin Ertuğrul, Nâzım Hikmet)
Söz Bir Allah Bir - 1933 (Muhsin Ertuğrul)
Karım Beni Aldatırsa - 1933 (Muhsin Ertuğrul)
Bir Millet Uyanıyor - 1932 .... Dekor Tasarım (Muhsin Ertuğrul)
İstanbul Sokaklarında - 1931 .... Dekor Tasarım (Muhsin Ertuğrul)
Kaynak
Internet Movie Database
Bülent Şentay
2 Ocak 2009
reklamaemekverenler.blogspot.com
Vedat Ar (1907-2001)
Vedat Ar, Nâzım Hikmet’le İpek Film Stüdyosu’nda tanışıyor, 1950’de. Hemen
gerçek bir dostluk başlıyor aralarında. Bir yıl süren bu dostluk ve iş
arkadaşlığı sırasında, senaryosunu Nâzım Hikmet’in takma adla yazdığı iki filmi
yönetiyor
Vedat Ar. Yönetmekle kalmıyor, dekorlarını, operatörlüğünü de yapıyor. Bunlardan
biri Üçüncü Selim’in Gözdesi - Mihriban ile Sadullah Ağa, öteki Lâle Devri adını
taşıyor. "İhsan İpekçi, Nâzım Hikmet’i çok severdi," diyor. "Ben stüdyoda
dekoratör olarak çalıştım uzun yıllar. Filmleri Muhsin Ertuğrul yönetirdi. O
sıra Muhsin Ankara’ya gitmiş, Nâzım da hapisten yeni çıkmıştı. Nâzım ilk
senaryoyu yazdıktan sonra, ‘Buna bir modern kısım ekleyelim’ dedi. Doğrudan
doğruya tarihi bir film yapsaydık, gülünç olurdu. Çünkü eldeki imkânlar çok dar.
Otantik bir tarihi film yapmak, büyük para, bol vakit işi... Konservatuar
öğrencileri bir eser sahneye koysunlar, olaylar aynı zamanda sahnede geçmiş
olsun, dedim.
Nâzım da kabul etti. İki filmde de böyle modern kısımlar vardır. Bir de
fiyasko... Lâle Devri’nde, padişah gece havuz başında kızlarla oturmuş,
fanuslarda mumlar yanıyor, şarkılar söyleniyor, iyş ü nûş var... Havuz başına
güvercinler geliyor... Gece güvercin uçar mı? Ayaklarından bağlatıp çekmiştim.
Sonra Ulunay (Refi Cevat. H.G) eleştirdi haklı olarak. Ama kimse güvercinlerin
gece uçmadığını söylemedi, bizim de aklımıza gelmedi..." Münir Nurettin Selçuk,
Perihan Altındağ Sözeri gibi ses sanatçılarının, Cahit Irgat’ın, genç Münir
Özkul’un rol aldıkları yapımlar, Muhsin Ertuğrul’un hep Şehir Tiyatrosu
oyuncularıyla çevirdiği filmlerden bıkmış olan seyirciden geniş ilgi görür.
"İpekçiler, ticari olsun diye, Muhsin’e kopya filmler çevirtirlerdi," diyor
Vedat Ar. "Önce Alman filmlerini filan gösterirler, filmler böyle olacak
derlerdi. (İthal filmlere yoğun bir gümrük kotası olduğu günlerde, bu Alman
filmleri ülkeye nasıl girerdi; muamma. H.G)
Ben bir yenilik getirmek, revülü filmler yapmak istedim." Vedat Ar’ın uzun
metrajlı filmleri bu kadar. Ama filmciliğin başka alanlarında da çalışmaları
var. Sözü geçen filmlerden yirmi beş yıl geriye gidelim bir an: Sonradan Güzel
Sanatlar Akademisi adını alacak Sanayi-i Nefise Mektebi’nde öğrenim görür. O
yıllarda mektebin "mevcudu" elli dolayında; Avusturyalı, İtalyan hocaların ders
verdiği Afiş Şubesi’nde ise bir elin parmakları kadar öğrenci... 1928’de okulu
bitirir, açılan yarışmayı kazanıp burslu öğrenci olarak Paris’e gönderilir.
Orada, sabahları kendi okuluna gider, öğleden sonraları da bir film
stüdyosuna...
"Stüdyoda bir çeşit hamallıkla başladım işe. Depodan sete arabayla aksesuar
taşıyordum. Sonra Emerson’a yardımcı oldum. Litvanyalıydı galiba. René Clair’in
dekoratörü. Onun bürosunda Paris Damları Altında, Gece Bizimdir gibi filmlerin
dekorasyon projeleri üstünde çalıştım. Çekilen filmleri izledim. Üç senede 25-30
filmin çekimini gördüm. İpekçilerle, Muhsin Ertuğrul’la oraya geldiklerinde
tanıştım." İstanbul’a dönünce Akademi’nin Seramik Bölümü’nde öğretim üyeliğine
başlar. Birkaç öğrenci, çok ilkel bir atölye... "Bir tornacı tutmuşlardı, ayak
tornasıyla testi filan çekiyorlardı. Bir odun fırını vardı, pişirmiyordu.
Havagazı fırını getirttik, gereken malzemeyi sağladık, Göksu’dan çamur aldık..."
Vedat Ar, kalıp çıkararak çoğaltma yöntemini getirir ilk kez, uygular... 1942’de
Akademi’nin 60. yıl sergisini gezen "Milli Şef" İsmet İnönü, onu tebrik eder ve
Sümerbank’a seramik fabrikası açılması buyruğunu verir. Vedat Ar, Yıldız
Fabrikası kurulurken danışman olarak çalışır. Akademi’de kurs açarak birkaç
öğrenciye çizgi film yapımı tekniklerini öğretir. Savaş dolayısıyla selüloit
bulunamadığından, 1947’de ilk Türk canlandırma filmi Zeybek Oyunu öğrencilerce
pelür kâğıtları üzerine çizilerek gerçekleştirilir.
Savaş sırasında, Basın Yayın Umum Müdürü Selim Sarper’in isteği üzerine, halkı
tifüs salgınına karşı uyarıcı bir film hazırlar, balmumundan bitler
yaptırarak... 1948-70 arasında üç yüzü aşkın reklam filmi çeker kendi firması
Filmar adına. "Zevk aldığım için, sevgiyle yapıyordum," diyor. "Ticari tarafı
ikinci plandaydı. Bir ara film yarışmaları açıldı. Reklam filmleri için de
yarışma açalım, demişler. Karşı çıkanlar olmuş. ‘Yalnız Filmar yapıyor, o da
Avrupa’dan, Amerika’dan alıp burada seslendiriyor’ demişler. Bunu işitince, aman
öyle bilsinler, dedim; daha iyisini yapmaya çalıştım. Televizyon yayına başlayıp
da reklam filmleri kabulü için bir sürü şart öne sürünce firmayı kapadım."
Belgesel filmleri de var. 1950’de iktidara gelen Demokrat Parti’nin ileri
gelenleri, giriştiğimiz bayındırlık çalışmalarını yansıtacak filmler yaptıralım,
diye düşünürler. İhsan İpekçi aracılığıyla Vedat Ar’la ilişki kurarlar. "Ben
doğrudan doğruya propaganda filmi yapmam," der. "Diyelim ki Trabzon’a liman
yapılıyor. Önce oranın özelliklerini, balığını, fındığını yansıtmak, bu arada
limanı da göstermek daha doğru olur." Önerisi olumlu karşılanır; "Yurdumuzu
Tanıyalım" başlıklı, beş filmlik bir dizi hazırlar. Bunlar beğenilince Osmanlı
Bankası için yine Türkiye’yi tanıtan sekiz on film çeker.
Dekoratörlüğüne gelince... Paris’te tanıştığı Muhsin Ertuğrul’un önerisi
üzerine, İstanbul’a dönünce Darülbedayi’de (sonra İB Şehir Tiyatroları) ve İpek
Film Stüdyosu’nda dekoratörlüğe başlar (üç işi bir arada yürütüyor, Akademi’den
60, tiyatrodan 120, İpekçilerden 150 lira alıyordur). "Darülbedayi’de değerli
bir dekoratör vardı: Perof. Birçok piyesin, bu arada Kafatası’nın (Nâzım Hikmet)
dekorlarını da ben yaptım. Akın piyesi (Faruk Nafiz) için heykeller lâzımdı. Bir
çadır var, önüne bozkurt heykelleri konacak. Muhsin, vazgeçelim falan dedi. Ben
bunu yaparım, dedim. Ne istiyorsan emret, dedi. Şu kadar çuval alçı, şu kadar
kıtık, şu kadar arapsabunu istiyorum, bu kadar kap olacak... Bir de yardımcı...
Akşam onlar gittiler. Gece kurt heykelini yaptım, çamurdan. Kalıbını aldım, dört
tane döküp çıkardım, dizdim. Ertesi sabah Muhsin geldi, dört heykeli yanyana
görünce ‘Vedaaat, bunlar ne?’ dedi. Eyvah, dedim, kurtlar köpeğe benzedi
galiba... ‘Ah Vedat’cım, nasıl oldu bu? Bu ne mucizedir’ dedi..." Üç dört yıl
sonra Şehir Tiyatrolarından ayrılır. 1936’da ilk İzmir Fuarı açılırken,
düzenlenen aydınlatma projesi yarışmasını kazanır; dekoratif ışıkların
kurulmasını organize eder. O yıl, yirmi kadar pavyonun dekorasyonunu da
üstlenir; İstanbul’dan götürdüğü nitelikli elemanlarla birlikte, toz toprak
içinde günlerce çalışır. Sonraki yıllarda da kimi yabancı devletlerin
pavyonlarıyla İş Bankası, Sümerbank, Etibank pavyonlarını düzenler. Gazetelerin,
dergilerin övgüyle söz ettikleri başarılı dekorasyonlardır, bunlar. 1939 New
York Dünya Sergisi Türkiye Pavyonu’nun iç dekorasyon projesi yarışmasını da
Vedat Ar kazanır.. Altmış yıl önce, çok ilkel koşullar içerisindeki üç beş
öğrencili Seramik Bölümü’nde öğretim üyesi olarak göreve başlayan ve birçok
başarılı seramikçi yetiştiren Vedat Ar, bu sanatın günümüzde büyük gelişme
göstermesinden mutluluk duyuyor. Her zamanki gibi, kendini ön plana çıkarmadan,
alçakgönüllükle izliyor gençleri ve gelişmeleri....
1948-1949'da İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nde düzenlenen çizgi film
kurslarında, ilk çizgi film denemeleri gerçekleştirilmiştir. Üstün Alsaç,
"Türkiye'de Karikatür, Çizgi Roman ve Çizgi Film" isimli eserinde, bu kursu
öğretim üyesi Vedat Ar'ın yönettiğini, ve Ar'ın daha sonra Uygulamalı Endüstri
Sanatları Yüksek Okulu'nda da bu kursu devam ettirdiğini ve onun kurduğu Filmar
şirketinde, 1973'deki kapanışına kadar kısa metrajlı çizgi filmler yapıldığını
yazıyor. Ar tarafından yönetilen Akademi kursundaki denemelere ilişkin şu ana
kadar bilinen tek belge, Vatan Gazetesi'nde, 4 Nisan 1947 tarihinde yayınlanmış
şu haberdir:
Canlı Resimlerden İlk Türk Filmi
Haber aldığımıza göre Güzel Sanatlar Akademisi talebelerinden Ali Ferruh
Durukan, Adnan Çoker ve Orhan Dağ, Walt Disney’in Miki Fare filmleri gibi
resimlerin hareketleri ile bir film çevirmeğe muvaffak olmuşlardır. Üç dakikalık
ilk tecrübe filmi bugünlerde hususi olarak gösterilecektir. Genç talebelere
hocaları Prof. Vedat Ar yardım etmektedir. İlk büyük film fabrikatör Eflatun
Nuri’nin yardımı ile bugünlerde hazırlanmaya başlanacaktır."
gorselsanatlar.org
1930’lu yıllarda Disney ve çağdaşı olan sanatçıların filmlerinin Türkiye
sinemalarında gösterime başlamasıyla karikatür sanatçıları, animasyon sinemasına
ilgi duymuş ve bu alanda çalışmalar başlatmışlardır (Hünerli, 58). Bu noktada
karikatür sanatçılarının Türkiye’deki çizgi filmin temellerini attığının altını
çizmek gerekir. Türkiye'de ilk çizgi film denemeleri 1947–1949 yıllarında Vedat
Ar’ın verdiği bir kursla başlamıştır. Ar’ın, 1947 yılında kurstaki on beş
öğrencisiyle birlikte yaptığı üç dakikalık “Zeybek Oyunu” adlı çalışması
Türkiye’nin ilk animasyon filmidir (Onaran, 196). (Not: TRT Çocuk 23 Nisan
Uluslararası Çocuk ve Medya Kongresi'nin ikincisinde Eskişehir Üniversitesi
Animasyon Bölüm Başkanı Fethi Kaba, Türkiye'deki ilk animasyonun 1932 yılında
Cemal Nadir Gürsel tarafından yapıldığını ancak tamamlanmadığını söylemiştir.)
animasyonsenaryosu.blogspot.com
İşimi zevk aldığım için severek yapıyordum. Ticari kaygılarım ikinci plandaydı.
(Vedat Ar)
