Yapım Tarihi - 1938
Süresi - 00:07:00
Format - Belgesel, Renkli, İngilizce, 35mm Film
Yönetmen - Vedat Ar
Senaryo - Abidin Dino
1939 New York Dünya Fuarı Türkiye Pavyonu için hazırlanan Türkiye tanıtım
belge filmi.
Buralı Belgeseller: Türkiye'de Belgeselin 100 Yıllık Retrospektifi, Gösterim
Seçkisi. 2022
Kaynak
Altyazı Fasikül
Deniz Tortum
21 Şubat 2022
Seyircisi Olmayan Film: Türkiye’de Beş Dakika
Bir sinemacı üzerinde çalıştığı proje için araştırma yapmakta, arşivleri
taramaktadır. Karşısına Five Minutes in Turkey isimli, 1938 tarihli kısa bir
belgesel çıkar… Peki bu karşılaşma, Türkiye’de üretilen belgesel sinemaya
bakışımıza dair neler söylüyor? Deniz Tortum* seyircisi olmayan bir film ve
geçmişin barındırdığı olasılıklar üzerine yazdı.
Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü binasının bodrum katında bir
odadayım. Ağustos 2021, dışarısı olabildiğince sıcak, içerisi buz gibi. Film
arşivi bu katta olduğu için soğutma sistemi devrede. Dijital film kütüphanesine
erişilebilen izleme odasında yeni bir film projem için araştırma yapıyor,
görüntüleri tarıyorum. Fakat yan yollara sapmamak mümkün değil, o kadar çok
ilginç görüntü var ki: Osmanlı’nın son yılları, Atatürk’ün cenaze töreni,
1950’lerden Türkiye haberleri, İstanbul imar faaliyetleri dahilinde Barbaros
Bulvarı olacak yerin kazılması…[1] Vaktim sınırlı, hepsini tek tek
izleyemeyeceğim için atlaya atlaya dolaşıyorum filmler arasında.[2]
Katalogda İngilizce isimli bir film karşıma çıkıyor: Five Minutes in Turkey.
Yapım tarihi olarak 1938 geçiyor. Muhtemelen Amerika ya da İngiltere’nin
hazırladığı bir haber filmidir diyorum. Bundan daha sıkıcı bir başlık olamaz.
Fakat yine de beni çeken bir tarafı var, belki de ‘beş dakika’nın ekseriyetle
Türkçe bir kavram, bu coğrafyaya ait bir zamansallık birimi olması. Hızlıca
bakıp çıkarım en azından deyip filmi izlemeye başlıyorum. İlk başında jenerik
akıyor.
Çok şaşırıyorum, ilgim de tavan yapıyor. Kısacık bir film. 1919 yazısı ile
başlıyor. Anlatıcı bir çocuk, İngilizce bir metin okuyor. Mezarlar, eski
sokaklar, ağaçlar, medreseler, şimşekler. 1922 yazısı beliriyor sonlara doğru.
Kurtuluş Savaşı’nı anlatan soyut bir essay film, deneysel bir belgesel. Montajı
açık bir şekilde Sovyet sineması esintili. O an tasvir etmek için aklıma ilk
gelen isim Dziga Vertov.
Türkiye belgesel sineması sıklıkla 1956’da çekilen Hitit Güneşi filmi ile
başlatılıyor. Bu filmse neredeyse ondan 20 sene önce çekilmiş.
Film bitiyor, benim aklımda sorular. Böyle bir filmi hiç duymamışım. 20.
yüzyılın ilk yıllarından itibaren belge filmler çekiliyor: Manaki Kardeşler,
Fuat Uzkınay… Türkiye belgesel sineması sıklıkla 1956’da çekilen Hitit Güneşi
filmi ile başlatılıyor.[3] Bu filmse neredeyse ondan 20 sene önce çekilmiş. Tarz
olarak da özgür, yenilikçi, avangard. Abidin Dino 25 yaşında, Vedad Ar 31.[4]
İlk iş olarak Google’da aratıyorum filmi. “Five Minutes in Turkey”. “Türkiye’de
Beş Dakika”. “Türkiye’de 5 dakika”. Koca internette tek bir sonuç çıkıyor: 1989
Cumhuriyet gazetesi sanat ekinde, Gökhan Akçura’nın paylaştığı bir set
fotoğrafı. Cumhuriyet’e bir günlük abone olup, bu fotoğrafı indiriyorum.
Fotoğrafın yanında “New York sergisi için hazırlanıyor” yazıyor. 1939’da
gerçekleşen New York: Yarının Dünyası Fuarı olmalı. Filmin İngilizce olmasının
sebebi bu demek ki. Ve sonradan öğreneceğim üzere, hiç bilinmemesinin sebebi de.
Cumhuriyet gazetesinde Gökhan Akçura’nın paylaştığı set fotoğrafı. Türkiye’de
Beş Dakika‘nın yönetmeni Vedad Ar (sağda) “bir sonraki sahneyi düşünmekte.”
Bu fotoğraf ve yazı dışında internette hiçbir bilgi yok film hakkında.
Filmi açıp bir kere daha izliyorum. Arşiv içerisinde fotoğraf çekmek yasak, film
hakkında notlar alıyorum ben de, hızlıca bir senaryo karalamaya çalışıyorum.
Jenerik.
Ekranda 1919 yazısı.
Eski sokaklar, mezarlar, ağaçlar.
Birbiriyle ilişkilenecek şekilde kurgulanmış görüntüler.
Sembolik kesmeler.
Bir çocuk sesi:
Houses have arms too
Cypress trees reaching towards the sky
Minarets reaching towards the sky
There is no answer from the sky
(Evlerin de kolları var
Selviler göğe uzanıyor
Minareler göğe uzanıyor
Göklerden bir yanıt yok)
Eski medrese canlandırmalarını gördüğümüz orta kısım.
Metin şöyle devam ediyor:
A school of the old days, a classroom
Immobile men
The dummies in the museum today are just as immobile
Everything is still as the clock stops
The clouds are waiting for the lightning
(Geçmiş zamanlara ait bir okul, bir sınıf
Hareketsiz adamlar
Müzelerdeki cansız mankenler de onlar kadar hareketsiz
Saat durduğundan her şey de durgun
Bulutlar şimşeği bekliyor)
1922 yazısı.
Şimşekler çakıyor, fırtına başlıyor, bir süre sonra duruluyor.
Filmin sonunda savaş sona ermiş, bir kadın çocuğuyla beraber
asker eşinden gelen mektubu okuyor:
Tell my mother that the war is over and enemy is gone
We should be back soon and [work all year?[5]
(Anneme haber ver, savaş bitti, düşman gitti
Yakında dönmüş olacağız ve [yıl boyunca çalışacağız])
Film bitiyor.
Peki bu filmle ne yapacağım? Arşiv şube müdürü Bahriye Şeyda’ya heyecanla
filmden bahsediyorum. Haberleşelim, belki bir gösterim düzenleriz deyip
ayrılıyoruz.
Buradan sonra ne yapabilirim? Metin Nâzım Hikmet’in bir şiirinin tercümesi
olabilir mi diye Türkçeye çeşitli şekillerde çevirip aratıyorum.
Evlerin de kolları vardır / Göğe uzanıyor selviler / Göğe uzanıyor minareler /
Göklerden gelen bir yanıt yok.
İnternetten de bir yanıt alamıyorum.
Etrafımdaki sinemacı arkadaşlarıma, tanıdıklarıma soruyorum. Arşivler üzerine
çalışan bir arkadaşım izlemiş bir tek, o da benim gibi bakanlığın arşivinde.
Film hakkında fazla bir bilgisi yok ama Abidin Dino’nun Türkiye’nin Kalbi:
Ankara’nın[6] yönetmeni Sergei Yutkevich ile tanışıp dost olduğunu ve bu filmin
çekimlerinden sonra Yutkevich’in yanında çalışmak için Sovyetler’e gittiğini
öğreniyorum ondan. Abidin Dino, üç yıl Sovyetler’de kalıp sinema endüstrisinde
çeşitli rollerde çalışıyor. O günlerden şöyle bahsediyor:
“Benim işim, nasıl söyleyeyim ‘kadrajı’ hazırlamaktı. Tabii dekor işleriyle de
ben uğraşıyordum. Provalar sırasında filmi resimliyordum. Sonunda tüm bunlardan
ortaya çıkanları, değişik sosyal gruplardan kişilere gösteriyorduk. Örneğin,
sinemacılara, örneğin, işçilere ve daha başka gruplara. Bir filmin oluşum süreci
üzerine anlatacak o kadar çok şey var ki. Çünkü sürekli değişiyordu, adı bile.
Filme ‘Bahçevan’ adı veriyorduk. Bir de bakıyordunuz ‘Bahçevan’, Madenciler
olmuş.”[7]
Abidin Dino, 1937’de Yutkevich’in Madenciler (Shakhtyory)
filminin dekorlarını yapıyor. Filmin jeneriğinde Dino’nun ismi (en üstte).
Abidin Dino 1938’de Türkiye’ye dönüyor. Türkiye’de Beş Dakika’yı döndüğü sene
çekmiş olmalılar. Fakat ulaşabildiğim söyleşi, anı ve biyografilerinde bu film
hakkında hiçbir şey söylemiyor.
1939 New York Dünya Fuarı’nı araştırmaya başlıyorum. Türkiye pavyonu hakkında
bulabildiklerimi toparlıyorum. Abidin Dino Türkiye pavyonu için sanat danışmanı
ve dekoratör olarak görevlendirilmiş. Vedad Ar da pavyonun iç tasarımlarını
yapmak için seçilmiş.
Dünya Fuarı’nın başlamasıyla Türkiye pavyonu da pek çok davetlinin katılımıyla
açılıyor. Mimar Sedad Hakkı Eldem’in tasarladığı havuzlu avlusu, Fikret
Mualla’nın resimleriyle süslenmiş kahvesi, Hereke halıları, Kütahya çinileri ve
Türk tütünlerinin satıldığı dükkanı, duvarında “Her maden işçisine daha iyi
yaşam koşulları sunmak, Türkiye Cumhuriyeti’nin sosyal programıdır” yazan
Etibank maden sergisi ve kebaplardan imam bayıldıya zengin bir menüsü olan Star
and Crescent (Ayyıldız) isimli lokantasıyla ziyaretçilerin çokça ilgisini çeken
bir pavyon.[8]
Bu pavyon Prelinger Arşivi’nde bulunan amatör 8mm kayıtlardan birine şöyle
yansımış:
1939 New York Dünya Fuarı – Türkiye Pavyonu (Kaynak: The Internet Archive)
Peki film böyle bir fuarda gösterildiyse nasıl olur da hiç bilinmez? Fuarda
gösterildiğine dair hiçbir bilgiye ulaşamıyorum. M. Şehmus Güzel’in Abidin Dino
biyografisinde karşıma önemli bir bilgi çıkıyor: Sergi heyeti başkanı Vedat
Nedim Tör, Dino’nun askerliğini bahane ederek Amerika’ya gitmesine engel
oluyor.[9] Bunun sebebi açık açık söylenmese de Dino’nun politik duruşu ve
konumuyla ilgili olabilir. Dino’yla beraber filminin gösterimi de engelleniyor
mu peki?
Bahriye Hanım sonraki konuşmalarımızda bu filmin Mimar Sinan Üniversitesi Sami
Şekeroğlu Sinema-TV Merkezi tarafından taranıp dijitalleştirildiğinden
bahsediyor. 1938’de çekilmiş, demek ki yanar tabanlı / nitrat tabanlı bir film.
Kültür Bakanlığı’nın 1981’de, Atatürk’ün 100. doğum yılı sebebiyle başlattığı
film restorasyonu projesi dahilinde, TSK Foto Film Merkezi Komutanlığı Film
Arşivi’nde (ki bu arşiv Türkiye’deki dört büyük resmî arşivden[10] bir tanesi)
bulunan nitrat tabanlı filmler Mimar Sinan Üniversitesi’ne taşınıyor. Filmler
burada uzun bir süre muhafaza edildikten sonra 2000’li yıllarda restore edilmeye
ve taranarak dijitalleştirilmeye başlanıyor. Dijitalleştirilen filmler de Kültür
Bakanlığı’na teslim ediliyor.
Sadece filmi yapanların, tanıdıklarının, arşivcilerin ve araştırmacıların
izlediği bir film. Seyircisi yok.
Türkiye’de Beş Dakika’nın yolculuğuna dair nasıl bir hikâye kurabiliriz?
Muhtemelen 1939’da New York Fuarı’nda gösterilemiyor; bu gösterim çeşitli
politik, kişisel ya da teknik sebeplerden dolayı engelleniyor.[11] Sonrasında bu
filmin kopyası alınıp ordunun arşivine götürülüyor. Orada saklanıyor. 1981’de
Mimar Sinan’a yollanıyor. 2000’li ya da 2010’lu yıllarda dijitalleştirilip
Kültür Bakanlığı’na dijital bir dosya olarak teslim ediliyor. Bakanlığın
şimdilik internet üzerinden erişime kapalı olan arşivi ve bir gazete kupüründe
bulunan set fotoğrafı dışında varlığına dair ne bir kayıt ne de bir belge var.
Kim bilir böyle başka ne filmler var.[12]
Bu filmin kamusal alanda herhangi bir şekilde gösterilmemiş olması kuvvetle
muhtemel. Sadece filmi yapanların, tanıdıklarının, arşivcilerin ve
araştırmacıların izlediği bir film. Seyircisi yok. Ve Türkiye’nin ilk belgesel
filmi. Daha doğrusu günümüze ulaşan en erken tarihli belgesel filmi.[13]
Arşiv ziyaretimden iki ay kadar sonra TRT 2’de Tarihin Ruhu programı bu belgesel
hakkında bir bölüm yapıyor. Hem filmden kimi görüntüler paylaşılıyor programda
hem de filmin gösterildiği 1939 New York Dünya Fuarı hakkında bilgiler
sunuluyor.
Fakat programda filmle ilgili iki önemli yanlış bilgi var. Bunun sebebinin
program ekibinin eriştiği kopyanın (muhtemelen TRT’deki kopya) farklı bir kopya
olmasından ötürü olduğunu düşünüyorum.
Programda sunucu filmin aniden kesildiğini ve devamını arşivde bulamadıklarını
belirtiyor. Fakat kesildiği düşünülen yerde film bitiyor. Anlatı ve akış
bakımından doğru bir bitiş noktası, ani bir kesilme değil. Ayrıca filmin ismi
Türkiye’de Beş Dakika ve jeneriği saymadığınızda filmin süresi de beş dakika.
Yani film eksik değil, bütün bir eser olarak arşivde mevcut.
Ayrıca filmin bugüne ulaşan kopyasında ses olmadığı belirtiliyor. Belki TRT
kopyasında ses olmayabilir ama Kültür Bakanlığı kopyası sesli ve yukarıda
paylaştığım şiirsel metni dinliyoruz.
Tarihin Ruhu programında Türkiye’de Beş Dakika’dan paylaşılan kimi görüntüler.
Peki bu film niye bugüne kadar gün yüzü görmemiş? Diğer kayıp filmlerden farklı
olarak dijitalleştirilmiş, erişilebilen bir film. Gözümüzün önünde ve yine de
kayıp. Neden hepimizin gözünden kaçmış? Belgesel sinemaya olan bakışımızla
alakalı bir şey mi? Yaygın kodlara göre ne belgesel ne belge-film ne de kurmaca
diyebileceğimiz, ‘kurmacadışı’ bir film bu. Bu yüzden iki arada bir derede
kalmış ve göz ardı edilmiş olabilir mi?
Öte yandan, önemli sinemayı yıllarca kurmaca sinemadan ibaret gördüğümüzden
belgesel üzerine yapılan araştırma ve çalışmalar da az sayıda. Fakat eskiden
daha yaygın olan bu bakış hızla değişiyor, sinemanın alanı genişledikçe
genişliyor, hareketli görüntülerin her birinde bir dil, bir yaratıcılık ve bir
öznellik bulunuyor.
Evet, Türkiye sinemasında deneyler ve çoğulluk ilk günden beri var. Kim bilir
daha nice yapılmış ve yapılmamış film var.
Peki Sabancı Müzesi’nin Abidin Dino arşivinde niye bu filme dair hiç belge yok?
Ya da M. Şehmus Güzel’in üç ciltlik Abidin Dino biyografisinde niye sözü hiç
geçmiyor? Abidin Dino’nun da anmak istemediği bir film mi acaba? İçinde ukde
olduğundan, ya da filmi beğenmediğinden ötürü mü? İşin içinde bir başka gizem mi
var yoksa?
Peki bugüne gelirsek, bu filmi bilmenin izlemenin bize bir faydası var mı?
Böyle bir filmin varlığı, 1930’larda böyle bir filmin çekilmiş olması sinema
tarihini havalandıracak, belgesele bakışımızı, üretim şekillerimizi
etkileyecektir. Evet, Türkiye sinemasında deneyler ve çoğulluk ilk günden beri
var. Kim bilir daha nice yapılmış ve yapılmamış film var.[14]
Türkiye’de Beş Dakika’yı izlediğimden beri sık sık düşünüyorum. Belgesel
sinemayla ilgilenen pek çok insanı da etkileyeceğini düşünüyorum. Sinema Genel
Müdürlüğü’ne bu filmin bir gösterimini yapıp ardından bir panel düzenleme
isteğimi ilettim. Fakat, dijital kütüphane erişime açılmadan bu filmin
gösterimini yapmak istemediklerini belirttiler. Dijital kütüphane umuyorum en
kısa zamanda açılır. Ve film ilk kez bir seyirciyle buluşabilir.
Benim araştırmam, yazdıklarımdan da görebileceğiniz üzere, amatör bir araştırma.
Fakat bu yazıyı yazarak hem ilgilenenleri filmin varlığından haberdar etmeyi,
hem de kurmacadışı filmleri tekrardan keşfetmemizin daha kolektif bir çabaya
dönüşmesini umuyorum.[15] En kısa zamanda filmin erişime açılması ve hep beraber
bu filmin ilk seyircileri olmamız dileğiyle.
* Maddenin Hâlleri (2020) adlı belgeseliyle tanınan Deniz Tortum, yeni medya ve
sanal gerçeklik alanlarında da çalışmalar üreten bir yönetmen ve medya
sanatçısı. Zayiat (2013), Keşke Barış Gelse (Carmine Grimaldi ile birlikte,
2017), Anadolu Turnesi (Can Eskinazi ile birlikte, 2018) gibi filmlerin yanı
sıra 6-7 Eylül olaylarını anlatan Eylül 1955 (2016) ve Yuva (2018) filminin
uzantısı niteliğindeki Selyatağı (2018) gibi sanal gerçeklik projelerine de imza
attı. En son, ‘dijital arşivleme’ konusu üzerine Kathryn Hamilton’la birlikte
ürettiği kısa belgeseli Our Ark (2021) Amsterdam Belgesel Film Festivali’nde (IDFA)
seyirciyle buluştu. Tortum’un, Mimar Sinan Üniversitesi bünyesindeki film arşivi
üzerine Esen Tan ile birlikte ürettiği yeni videosu, yakında Altyazı Fasikül’ün
Aşağıdan Yukarıya adlı video serisi kapsamında gösterilecek.
NOTLAR
[1] Bu arşivin bir kısmı Basın-Yayın Genel Müdürlüğü’nden Kültür Bakanlığı’na
devredilen film arşivi. Bir kısmı ise Mimar Sinan Üniversitesi’nin
dijitalleştirdiği nitrat tabanlı film koleksiyonu.
[2] Arşiv şube müdürü Bahriye Şeyda, sohbetimiz sırasında bu dijital kütüphaneyi
internet üzerinden herkesin erişimine açmak istediklerini söylüyor. İki yıl
öncesinden bir habere göre arşiv o yıl erişime açılacak. Bugün arşiv henüz
açılmış değil: <bit.ly/3HULp2K>
[3] Hakan Aytekin’in belgesel üzerine olan ve sonrasında kitaba da dönüşen
kapsamlı tez çalışması “Türkiye’de Toplumsal Değişme ve Belgesel Sinema”da bu
soruyu yönelttiği belgesel yönetmenlerinin çoğu Hitit Güneşi (1956) yanıtını
veriyor. Bunun sebebi de belge film – belgesel arasında gözetilen fark. Erişim
15 Şubat 2022, <bit.ly/3GSzYHB>
(Dipnot’a dipnot: Sınırlarının nispeten muğlak olduğu bir fark bu. Belgesel
sinemada yönetmenin sesi ve yaratıcılığı bulunmalıdır fikriyle hareket ediliyor.
Fakat kameranın konulduğu yerden, kameranın kaç saniye açık bırakıldığına kadar
pek çok yaratıcı karar veriliyor belge filmlerde de.)
[4] Vedad Ar, Nâzım Hikmet’in senaryosunu yazdığı iki filmi, Türkiye’nin ilk
animasyon filmlerini ve reklam filmlerini de çekecek ileriki senelerde.
[5] Birkaç kere dinlesem de anlayamadım burayı maalesef.
[6] Cumhuriyet’in 10. yılını kutlamak için çekilen Sovyet filmi. <bit.ly/3uWK4Vk>
[7] Abidin Dino, Kısa Hayat Öyküm, (İstanbul: Can Yayınları, 2017), 77.
[8] Cahide Sınmaz Sönmez, ““Yarının Dünyası”nda Türkiye: 1939 New York Dünya
Sergisi”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2015, Güz sayısı, erişim
15 Şubat 2022, <bit.ly/3BlCHbk>
[9] M. Şehmus Güzel, Abidin Dino: Birinci Kitap 1913-1942, (İstanbul: Kitap
Yayınevi, 2008), 273. Bu bilgiye aracı olan Merve Şen’e teşekkürler.
[10] Mimar Sinan Üniversitesi Sami Şekeroğlu Sinema TV Merkezi’ndeki Türk Film
Arşivi, TRT arşivi, Kültür Bakanlığı Arşivi ve TSK Foto Film Merkezi Komutanlığı
Film Arşivi.
[11] Bu son derece kasıtlı bir şekilde ya da istenmeden yapılmış hatalar sonucu
olmuş olabilir. Mesela satır aralarında gözüme takılan şeylerden biri Mediha
Esenel’in “binada yangın merdiveni bulunmadığından Türk sitesinin ikinci katının
açılmasına izin verilmediğini” söylemesi. Kim bilir belki de bina tasarımına
konulması ihmal edilen yangın merdiveni gibi basit bir sebepten ikinci katta
yapılacak sergi ve film gösterimleri iptal edilmiştir. (Sönmez, s. 313)
[12] Bir diğer örnek Genç Sinema Filmleri. Ahmet Soner’in anlattığı üzere Genç
Sinema, filmlerini 12 Eylül’den önce DİSK’e teslim ediyor. Darbe sonrasında bu
filmlere ordu el koyuyor ve bir daha haber alınamıyor. Fakat bu filmlerin hala
TRT arşivinde saklandığına dair ipuçları var. Tabii erişime kapalı bir halde.
Daha detaylı bilgi için “Eski Hisarlar Paneli”, Mithat Alam Film Merkezi
Söyleşi, Panel ve Sunum Yıllığı 2005, erişim 15 Şubat 2022, <bit.ly/34HujqE>
[13] Elimize ulaşmayan belgesel filmlerden bazıları: Fuat Uzkınay’ın Zafer
Yollarında (1922), Nâzım Hikmet’in şehir senfonileri İstanbul Senfonisi (1933)
ve Bursa Senfonisi (1933).
[14] Abidin Dino yıllarca belgesel çekme sevdasıyla yanıp tutuşuyor, 40’lı
yıllar boyunca İlhan Arakon’la yazışıp çeşitli belgesel fikirleri üzerinde
tartışıyorlar (ki bu da başka bir yazının konusu). Fakat bu fikirlerin hiçbiri
gerçekleşmiyor. Ancak 1966’da ikinci belgeselini çekebiliyor. GOL, 1966 Dünya
Kupası’nı anlatan bir belgesel. Buradan izleyebilirsiniz: <bit.ly/34GNzod>
[15] Bu film hakkında bilgisi olanlar bana ulaşabilirse çok sevinirim. Ayrıca,
bu konularla ilgileniyorsanız şu discord kanalında buluşabiliriz.
