Yapım Tarihi - 2025
Süre - 00:46:00
Format - Uzun Belgesel, Renkli, Kürtçe, Türkçe
Yönetmen - Şükran Demir, Özgür Ünal
Görüntü Yönetimi - Ferit Bingöl
Kurgu - Mehmet Ali Kanat
Ses Tasarımı - Tan Çağman
Dağlık ve dağınık yerleşimlerde eğitime erişimi olmayan çocuklar için kurulduğu
söylenen Yatılı İlköğretim Bölge Okulları’nı (YİBO) merkezine alan bu etkileyici
belgesel; arşiv görüntüleri ve terk edilmiş YİBO’lardan aktarılan tanıklıklarla
çocukların yaşadığı eşitsizlikleri, asimilasyon politikalarını ve militarist
disiplin anlayışını görünür kılıyor. Toplumsal belleğe güçlü bir katkı sunuyor.
9. Amed Film Festivali, Belgesel Film Yarışması, Finalist. 2025
14. Pembe Hayat KuirFest, Kuir Belgeseller Bölümü, Gösterim Seçkisi. 2026
58. SİYAD Türkiye Sineması Ödülleri, En İyi Uzun Belgesel Adayı. 2026
ODTÜ Sinema Festivali, Gösterim Seçkisi. 2026
21. İşçi Filmleri Festivali, Ulusal Kısa Belgesel Filmler Bölümü, Gösterim Seçkisi. 2026
19. Documentarist İstanbul Belgesel Günleri, Türkiye Panorama Bölümü, Gösterim Seçkisi. 2026
Kaynak
Documentarist İstanbul Belgesel Günleri
Belgesel film ‘YÎBO’ FilmAmed’de izleyiciyle buluşacak
Şükran Demir ve Özgür Ünal’ın yönetmenliğini üstlendiği ‘YÎBO’ adlı belgesel
FilmAmed Belgesel Film Festivali’nde izleyiciyle buluşacak
Kürt çocukların asimile edilmesi amacıyla kurulan Yatılı İlköğretim Bölge
Okulları (YİBO), 2023 yılında kapsamlı bir projeye konu oldu. Hafıza Merkezi
Gençlik Projesi kapsamında hazırlanan “Şiddet ve Asimilasyon Aracı Olarak YİBO”
adlı e‑kitabın yazarları Şükran Demir ve Özgür Ünal, ürettikleri çalışmayı
belgeselleştirdi.
Belgesel, 1962 ile 2010 yılları arasında Kürdistan’ın Bedlîs, Wan, Colemêrg,
Elîh, Riha, Amed, Dêrsim ve Mûş illerinde yaşamış 25 YİBO mezunu ile yapılan
görüşmelerden oluşuyor. Projede, YİBO’ların şiddet ve asimilasyon aracı olarak
kullanıldığı ve çocukların kültürleri, dilleri ve etnik kimlikleri nedeniyle
dışlandığını ve askeri disiplin altında “terbiye” edilmeye çalışıldığını gün
yüzüne çıkıyor. Belgesel, aynı zamanda Kürdistan bölgesinde yaşanan ağır insan
hakları ihlallerini de ortaya koyuyor. Belgesel, öğrencilerin tanıklıkları,
arşiv kayıtları ve terk edilmiş YİBO binaları aracılığıyla toplumsal belleği
canlandırmayı hedefliyor.
Öte yandan “YÎBO” belgeseli Ortadoğu Sinema Akademisi ile Peyas (Kayapınar)
Belediyesi ortaklığında düzenlenen 9’uncu FilmAmed Belgesel Film Festivali’nde
finalist belgeseller arasında yerini aldı. Belgesel, 26 ile 30 Eylül tarihleri
arasında festivalde izleyici ile buluşacak.
Kaynak
11 Eylül 2025
yeniyasamgazetesi9.com
Yüzleşilmemiş ve bilinmeyen bir hafıza alanı: YİBO
“YİBO, bir okul olmanın ötesinde politik, askeri ve kültürel baskı sisteminin
doğrudan bir parçasıydı”
Asimilasyon, şiddet, militarizasyon, kültürel baskı… Türkiye’nin özellikle
Kürtlerin yoğunlukta yaşadığı illerde kurulan Yatılı İlköğretim Bölge Okulları (YİBO),
binlerce çocuğun hayatında derin izler bırakan bir hafıza alanı olarak bugün
hala konuşulmayı bekliyor. Geçtiğimiz günlerde yönetmenliğini Şükran Demir ve
Özgür Ünal’ın üstlendiği YİBO belgeseli İstanbul’da izleyiciyle buluştu.
Çalışmanın ilk aşaması aslında bir kitapçık olarak düşünülmüş, fakat toplanan
tanıklıklar ve hafızanın ağırlığı, yönetmenleri bu materyalin belgesel formuna
dönüşmesi gerektiğine ikna etmiş.
Belgeselin ortaya çıkış süreci, sadece teknik bir üretim değil; bastırılmış,
konuşulmaktan uzak tutulmuş bir deneyimin kamusal alana taşınması çabası.
Yönetmenler, YİBO’ları “hem politik hem askeri hem de kültürel baskı sisteminin
doğrudan bir parçası” olarak tanımlıyor ve bugün hâlâ etkisini sürdüren bir
hafıza yapısına işaret ediyor.
‘Bu mekanların görünmezliği rahatsız ediciydi’
Belgeselin çıkış fikrini anlatan yönetmen Özgür Ünal, YİBO’nun ikili sohbetlerde
bile daima kendine yer açan bir mesele olduğunu söylüyor:
“Ben YİBO’da okumamış olsam da, Şükran’ın yıllar boyunca anlattıklarıyla bu
okulların atmosferine, öğrencilerde ve ailelerde bıraktığı izlere yakından tanık
oldum. Binlerce çocuğun hayatını şekillendiren bu mekanların kamusal alanda
neredeyse hiç konuşulmaması rahatsız ediciydi.”
Ünal, meseleye dair çalışma yapma fikrinin önce küçük bir arşiv oluşturmaya
dönük olduğunu, fakat tanıklıkların ağırlığının belgeseli kaçınılmaz kıldığını
vurguluyor:
“Hikâyelerin yalnızca yazılı metinle sınırlı kalmasının yeterli olmayacağını
gördük. YİBO’lular arasında hâlâ canlı bir ortak hafıza var ve bunu görünür
kılmak yüzleşme için kritik.”
‘Türkçe bilmediği için aşağılanan ya da Kürtçe konuştuğu için cezalandırılan
çocuklar’
Çalışmanın saha kısmını ağırlıklı olarak üstlenen Şükran Demir, tanıklıkların
çoğunda benzer temaların öne çıktığını söylüyor:
“Anlatılanların büyük bölümü fiziksel ve psikolojik şiddet, kimlik baskısı,
yoksulluk, yalnızlık, militarizasyon ve kültürel asimilasyon etrafında
yoğunlaşıyordu. Ancak genel değerlendirme o dönemden zamansal olarak
uzaklaştıkça ve üzerine düşündükçe yaşadıklarını daha iyi anlamaya
başladıklarını ve ciddi bir asimilasyona maruz bırakıldıkları inancıydı.”
Öğrencilerin kendilerine uygulanan şiddeti “katmanları olan” bir yapı olarak
tarif etmesi; askeri birliklerle iç içe yaşamanın yarattığı korku; Türkçe
bilmediği için aşağılanan çocuklar, Kürtçe konuştuğu için cezalandırılan
çocuklar; dini baskıya maruz kalan özellikle Alevi öğrenciler; ailelerinden
koparılmış olmanın yarattığı derin yalnızlık… Tüm bunlar tanıklıkların
ortaklaşan noktalarıydı”
Demir, bazı anlatıların kayda geçmediğini ancak duyduklarında sarsıldıkları
örnekler olduğunu da aktarıyor:
“Görme engelli çocukların bulunduğu bir YİBO’da ‘öğrencilere dışkı
yediriliyordu’ diyen bir tanık olmuştu. Böyle bir bakım ihtiyacı olan çocukların
bile bu koşullarda bırakılması bizi çok etkiledi.”
Neden özellikle Kürt bölgeleri?
Türkiye’de YİBO’lar yalnızca Kürt illerinde değil, farklı etnik toplulukların
yaşadığı bölgelerde de açıldı. Ancak belgeselin odağının Kürt illeri olmasının
nedeni, bu sistemin en yoğun ve en sert biçimde burada uygulanmış olması.
Demir, tarihsel bağlamı şöyle özetliyor:
“1990’ların savaş atmosferinde Kürt çocukları için YİBO, bir okul olmanın
ötesinde politik ve askeri baskı sisteminin doğrudan bir parçasıydı. Çoğu okul
askeri alanlarla iç içeydi. Bu nedenle farklı etnik topluluklarda da YİBO’lar
olsa da Kürt illerinde deneyim çok daha sistematikti.”
İç Anadolu ve Karadeniz’de de örnekler olduğunu ancak okul sayısının açıldığı
bölgelerde yüksek farklara sahip olduğunu belirten Demir, “Yoksa Kazım
Karabekir’in öncülüğünde Ermeni çocukların toplatıldığı okullar, Sıdıka Avar’ın
Elazığ Kız Enstitüsünde verdiği “eğitim” de amaç olarak YİBO’lardan farklı
değildi” diyerek diğer kimliklere de etkisine dikkat çekti.
İlçe Milli Eğitim: ‘Bu okulları kurcalamaya gerek yok, Geçmişi karıştırmayalım’
Belgesel sürecinin en zorlu kısmı, kullanılabilir mekanlara erişmek olmuş. Ünal,
başvurdukları ilçe milli eğitimlerde karşılaştıkları tepkilerin hafızanın nasıl
bastırıldığını gösterdiğini söylüyor:
“Hala aktif olan bir YİBO’yu ziyaret etmek için bir İlçe Milli Eğitim’e
başvurduğumuzda ‘Bu okulları kurcalamaya gerek yok’, ‘Geçmişi karıştırmayalım’
gibi tepkiler aldık. Bu sırada şunu da çok net fark ettik: YİBO meselesi,
“yaşandı ve bitti” denilerek kapatılabilecek bir konu değil. Aksine, bugün
konuşulmak istenmeyen ama etkisi halen yaşayan, yüzleşilmemiş bir hafıza alanı.”
Tüm bu zorluklara rağmen en büyük dayanışmanın YİBO’luların kendisinden
geldiğini vurgulayan Ünal:
“Evlerini açanlar, başka kişilere ulaşmamıza yardım edenler… Bu hafızanın
görünür olması için büyük bir kolektif çaba vardı.”
‘Konuşmak birçok kişiye iyi geldi’
Belgeselin en önem verdiği yön, tanıklara söz hakkı sunmak. Ünal, film
gösterimlerinde söz alan YİBO’luların anlatma ihtiyacının ne kadar güçlü
olduğunu gördüklerini söylüyor:
“Yıllarca taşıdıkları şeyleri ilk kez ifade eden görüşmeciler oldu. Bir kişinin
bile film sayesinde rahatlaması, anlaşılmış hissetmesi bizim için belgeselin
amacına ulaştığı anlamına geliyor.”
Aynı zamanda belgeselin anadilde eğitim hakkı, eşit ve insani eğitim koşulları
gibi bugün hâlâ tartışılması gereken politikalara kapı araladığını vurguluyor.
Eğitim politikaları ile YİBO geçmişi arasında devamlılık var mı?
Demir’e göre YİBO’lar azalsa da zihniyet değişmedi:
“YİBO sistemi bugün artık neredeyse tamamen ortadan kalkmış görünse de, tek dil,
tek kimlik, tek kültür esaslı anlayış hâlâ eğitim politikalarında sürüyor.
Kürtçe’nin ‘Yaşayan Diller’ seçmeli dersine sıkıştırılması, öğretmen
atamalarının sınırlandırılması, kota sorunları… Tüm bunlar aynı politik bütünün
devamı.”
Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana eğitim politikasının özündeki amaçların
değişmediğini belirten Demir:
“YİBO binaları boşalsa bile zihniyetin yapısal izleri hâlâ eğitim sisteminin
içinde. Bu nedenle geçmişle yüzleşmeden bugünkü sorunları anlamak imkânsız.”
Şükran Demir ve Özgür Ünal’ın YİBO belgeseli, resmi tarihin dışında bırakılmış
bir hafıza alanını görünür kılıyor. YİBO’lar bugün azalmış olabilir; ancak bu
okullardan geçen binlerce çocuğun deneyimi, toplumun kolektif hafızasında hâlâ
yaşayan bir gerçeklik.
Belgesel, bu deneyimleri tartışmaya açarak yalnızca geçmişi değil, bugün
sürdürülen eğitim politikalarını da yeniden düşünmeye çağırıyor. Film YİBO’ların
üzerine atılan örtüyü aldırmaya yönelik önemli bir adım.