Yapım Tarihi - 2009
Süre - 01:11:00
Format - Uzun Belgesel, Renkli, Türkçe
Yönetmen - Yeliz Karakütük
Romeyika'nın Türküsü, ilk kısa filmi Kâğıttan Para ile uluslararası
festivallerde yer alan Yeliz Karatürk'ün ilk uzun metrajlı belgesel filmi.
Kaybolmaya yüz tutmuş bir dili kayıt almak amacıyla, Trabzon'un Köknar Köyü'nden
yola çıkan belgesel, atalarından kendilerine miras kalan hatıralarla bildikleri
Karadeniz'i ve Romeyika'yı yaşatmaya çalışan ikinci nesil Yunanistanlı
Karadenizlilere kadar uzanıyor. Romeyika'nın Türküsü, Trabzon-Atina-İstanbul
hattında bize anlattıklarıyla, yanlış anlamaları bir kenara bırakıp, Karadeniz
kültürünün farklı coğrafyalardaki kardeşliğine dikkat çekiyor...
3. Ege Belgesel Film Günleri, Gösterim Seçkisi. 2010
Trabzon Atina hattında belgesel
Ölmekte olan Karadeniz Rumcası’nı Trabzon-Atina-İstanbul hattında çekilen bir
belgeselle yaşatacaklar…
Mamika, emen allo mian pulim ipe me...” Bu cümle muhtemelen sizin için bir şey
ifade etmiyor çünkü Anadolu’da ölmekte olan bir dilde söylenmiş. “Mamika, bana
yine yavrum de” demek… Dilin adı ise Romeyika.
Lafı, 21 Mart’ta Ankara Film Festivali’nde kendi kategorisinde ikincilik ödülü
alan, İstanbul Uluslarası Film Festivali’nde ise 15 Nisan günü, 2009’un en iyi
belgeselleri seçkisi kapsamında gösterilecek olan bir belgesele getireceğiz-
Romeyika’nın Türküsü.
Bu belgeselin önemi, Anadolu'nun ölmekte olan dili Romeyika'nın son
temsilcilerinin yitip gitmeden kayıt altına alınmış olması. Daha da önemlisi ise
Trabzon’da bir tabu olan ve konuşulmayan bir konu hakkında yöre halkıyla,
Yunanistan’da bu dili yaşatan üçüncü nesil torunlarının aynı belgeselde bir
araya getirilmiş olması.
Belgeselin yapımcı- yönetmeni Yeliz Karakütük şöyle diyor- “Belgesele başlarken
çok umutsuz başladık çünkü bu konuda konuşmak Trabzon için büyük bir tabuydu.
Tepki alacağımızı görüntü alamayacağımızı, Rumca’ya dair derleme
yapamayacağımızı düşünerek işe koyulduk. Ama tahminimizden farklı bir tablo ile
karşılaştık. Trabzon-Atina-İstanbul hattında geçen 70 dakikalık bu belgesel üç
yıllık bir rüyaydı... Kültür Bakanlığı’nın katkılarıyla hazırlanan bu belgeselde
Anadolu’nun gerçek sahiplerine ses verebilmeyi umud ediyoruz.”
TRABZON’UN KÖKNAR KÖYÜ’NDE BAŞLADI
Belgeseli hazırlarken amaçlarının, kaybolmakta olan bir dilin son temsilcilerini
de yitirmeden söyleyeceklerini dinlemek, coğrafyalarına dair pek çok hikâye ve
türküyü kayıt altına almak olduğunu söylüyor Karakütük. Ama hikâye onları farklı
coğrafyalara sÜrüklemiş- “Trabzon’un Köknar Köyü’nde başlayan ‘kaybolan bir
dilin seslerini arama serüveni,’ atalarından kendilerine miras kalan hatıralarla
bildikleri Karadeniz’i ve Romeyika’yı yaşatmaya çalışan ikinci nesil
Yunanistanlı Karadenizliler’e kadar uzandı. Ardından kendimizi medeniyetlerin
buluştuğu İstanbul’da bulduk. Çünkü dilin doğduğu Anadolu topraklarının
doğusunda Romeyika yavaş yavaş ölürken, aynı Anadolu’nun batısında yeniden
keşfediliyor ve müzik diliyle yeniden Can buluyordu. Romeyika’nın Türküsü,
Trabzon-Atina- İstanbul hattında bize anlattıkları ile yanlış anlamaları bir
kenara bırakıp, Karadeniz kültürünün farklı coğrafyalardaki kardeşliğine dikkat
çekiyor.”
ROMEYİKA NEDİR?
“Karadeniz Rumcası” olarak da bilinen Romeyika, Türkiye’de konuşulan 28 ila 36
dilden biri. UNESCO’nun 2008’de dünya çapında yaptığı araştırmalarla oluşturduğu
dil atlasına göre dünyadaki pek çok dille birlikte artık ölmek üzere olan bir
dil. Genellikle Trabzon-Of-Çaykara ve çevresinde konuşulan dil, artık yüksekte
kalan birkaç köy dışında hemen hemen konuşulmuyor. 60 - 90 küsur yaşları
arasındaki nüfus tarafından konuşma dili olarak kullanılan dil, yeni yetişen
gençlerin köylerden uzak olması sebebiyle unutuluyor ve sadece onların diliyle
“mamikaları” (büyükanneleri) ile anlaşabilmeleri için mecburi bir kullanım
haline geliyor. Dil üzerine yapılan çalışmalar dilin yazılı olmaması gerekçe
gösterilerek çok kısır kalıyor. Dilin kökenlerinin en eski Helence’ye
dayandırılması ise bu dili ve o toprakları özel kılan bir sebep. Ama
çalışmaların azlığı sebebiyle bu konuda yeterli kaynak yok. Romeyika, bugün
Azerbaycan ve Kırım topraklarında da oradaki coğrafyanın koşullarına uyum
sağlayarak yaşıyor. Ancak bu dili konuşanların nüfus yoğunluğunun ve ilgisinin
en çok olduğu yer Yunanistan.
YUNANİSTAN’DA KEMENÇE SESLERİ
Dilin tarihçesi de bugün geldiği nokta kadar ilginç. 1924 Lozan Antlaşması
sonucunda yapılan nüfus mübadelesinde Türkiye’de yaşan Rumlar Yunanistan’a,
Yunanistan’da yaşayan Türkler de Türkiye’ye getirildi. Yeliz Karakütük’e göre,
Anadolu’dan Yunanistan’a giden Rumlar arasında isimleri fazla anılmayan
Karadenizliler, bugün hâlâ Yunanistan’da atalarından kalan bu dili ve kemençe
kültürünü sürdürüyor. Şu an Yunanistan’da kullanılan Rumca ile Romeyika arasında
farklar olmasına rağmen, Türkiye’den Yunanistan’a giden ve Rumca konuşan
Karadenizliler arasında uyum problemleri yaşanmıyor. Bu durum iş imkânı sağlamak
isteyen ve Romeyika konuşan Karadenizliler’in ilk yurtdışı tercihi olarak
Yunanistan’ı seçmelerine sebep olmuş. Şöyle diyor Karakütük- “Türkiye’de 90’lı
yıllarda iş amaçlı Yunanistan’a gidenlerle, Karadeniz’deki Romeyika ile
Yunanistan’daki Rumca’yı birbirine bağdaştırmak isteyenlere karşı tepkiler
yoğundu. Ancak; iki ülke insanlarını ilk kez Karadeniz kültürüyle birleştiren bu
belgesel, herkesi konuya başka bir açıdan bakabilmeye davet ediyor. Bu başka açı
ise Anadolu’nun kültürel bir hazinesi olan bu yaşlı dile saygı duymak ve ana
kucağındaki huzurlu yaşamında onu yargılamadan iki ülkedeki ortak değerler
açısından ele alarak, aslında ne kadar da aynı olduğumuz konusunda dillerimiz ve
tüm bizi biz yapan, bizi Anadolu yapan birliğimize sahip çıkmak.”
E PULİM PULİM…
“Kortsopon lal me,” “E pulim pulim,” “Thalassa Karadeniz…” Bunlar belgeselde
karşınıza çıkacak türküler. Filmde, Karadenizli sanatçılardan Gökhan Birben ve
Fuat Saka’nın iki anonim düzenlemesi var. Onlarla birlikte Nikos Michailidis,
Beşköylü Adem Ekiz ve Grup Helesa da Rumca yorumlarını belgesel için dile
getirmiş. “Rehime Teyze’nin artık boş kalan yaylalara ve gurbetteki çocuklarına
yaktığı ağıt ise Romeyika’nın gerçek türküsüydü” diyor Karakütük.