Berrin Avcı Çölgeçen, birçok kişinin adını belki de ilk kez duyduğu 'Nağıl
Neneleri'ni (Masal Anlatıcı Kadınlar), Kars ve civarındaki köylerde araştırdı,
masal anlatıcılığı geleneğini onlardan dinledi ve 1.5 yıllık çalışmanın sonunda
bir belgesel film hazırladı. Belgesel için hem kış hem de yaz çekimleri
gerçekleştiren Çölgeçen, masal anlatıcılığı geleneğini, 'nağıl nenesi' Leyla
Yalgar etrafında anlattı. Kars'ta bu geleneği bilen son üç kişiye ulaşan
Çölgeçen, ayrıca yöredeki halkla, Kafkas ve Selçuk üniversitelerinden çeşitli
akademisyenlerle röportajlar da yaptı. Filmin galası, 4 Kasım'da Doğuş
Üniversitesi'nin ev sahipliğinde gerçekleştirilecek.
mylife.com.tr
02 Kasım 2010
Masal Nineleri belgesel oldu
Türkiye’nin sözlü anlatım geleneğini yaşatan ve sayısı oldukça azalan ‘’Masal
Neneleri’’ni konu edinen ‘’Nağıl Neneleri’’ belgesel filmi, Kültür ve Turizm
Bakanlığı’nın destekleriyle 1.5 yıllık çalışmanın sonucu tamamlandı. Filmin
yönetmenliğini Doğuş Üniversitesi Sanat Tasarım Fakültesi Görsel İletişim
Tasarımı Bölümü Başkanı Yrd. Doç. Dr. Berrin Avcı Çölgeçen’in yaptı. Belgeselde
köklü anlatım geleneğini meslek edinen yaşlı kadın masal anlatıcıların
günümüzdeki son örnekleri, yaşam öyküsü ve Türkiye’deki Anadolu halk
edebiyatının en önemli ürünü olan masalların ve masal anlatma geleneğinin
evrensel boyutta kamuoyuna sunulmasını amaçlanıyor. Filmin galası 4 Kasım’da
yapıldı.
Vatan
11.11.2010
''Nağıl Neneleri'' belgesel oldu
Masal Neneleri'ni konu edinen ''Nağıl Neneleri'' belgesele çevrildi.
Türkiye'nin sözlü anlatım geleneğini yaşatan ve sayısı oldukça azalan ''Masal
Neneleri''ni konu edinen ''Nağıl Neneleri'' belgesel filmi, Kültür ve Turizm
Bakanlığının destekleriyle 1,5 yıllık çalışmanın sonucu tamamlandı.
Alınan bilgiye göre, Anonim Halk Edebiyatının en önemli ürünlerinden olan ve
yakın zamana kadar sözlü anlatım yoluyla nesilden nesile aktarılan masallar,
günümüzde daha fazla aranılır hale gelen yiğitlik, adalet, doğruluk ve evrensel
insanlık değerleri işlenmesinin yanısıra tüm kültürler için önemli bir eğitim
malzemesi.
Türkiye'de bugün sözlü geleneğin en güzel örneklerinden biri olan masalları
anlatarak halkı eğlendiren, eğiten ve farkında olmadan milli bir gelenek
oluşturan usta kadın anlatıcılara Kars ve yörelerinde ''Nağıl Neneleri'' veya
''Masal Anaları'' deniliyor.
Yüzyıllardır Afyonkarahisar, Niğde, Nevşehir, Erzurum ve Kars gibi kentlerde
yaşayan kadın masal anlatıcıları sayesinde Türkiye'de kendine özgür bir kültür
ortamı oluşturuldu. Bu yörelerde neneden çocuğa veya toruna aktarılan masallar,
yüzyıllardır savaşların ve çatışmaların içinde süzülerek halk kültürünün en
zengin derlemelerine kaynaklık etti. Masal anlatmayı meslek edinme bu renkli ve
ilginç kadın masal anlatıcılarına ülkede ve dünyada pek fazla bilinmiyor.
Türk masal dünyasında masal anlatanların ve masal anlatılan yerlerin özel bir
yeri bulunuyor. Bilindiği gibi Doğu Anadolu Bölgesinde özellikle Kars ve
Erzurum'da mevsim koşullarının şiddetli ve çok uzun geçmesi, geçmişte herhangi
bir eğlence yeri olmaması masal geleneğini, söz konusu yerlerde özellikle
köylerdeki evlerde çocukları eğlendirmek için önemli bir araç haline geldi.
Ancak zamanla değişen ve gelişen iletişim teknolojisi ile sosyal yaşam çok
önemli bir kültür değerinin çeşitli yörelerde kaybolmasına neden olmaktadır.
''NAĞIL NENELERİ'' PARAYLA MASAL ANLATIYOR
Bu amaçla yönetmenliğini Doğuş Üniversitesi Sanat Tasarım Fakültesi Görsel
İletişim Tasarımı Bölümü Başkanı Yrd. Doç. Dr. Berrin Avcı Çölgeçen'in yaptığı,
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın desteğiyle ''Nağıl Neneleri'' ismini verdiği
belgesel filmi, 1,5 yıllık çalışmanın sonucu tamamladı.
Belgeselde köklü anlatım geleneğini meslek edinen yaşlı kadın masal
anlatıcıların günümüzdeki son örnekleri, yaşam öyküsü ve bu bağlamda
Türkiye'deki Anadolu halk edebiyatının en önemli ürünü olan masalların ve masal
anlatma geleneğinin evrensel boyutta sinematoğrafik bir yaklaşımla kamuoyuna
sunulmasını amaçlanıyor.
Hem kış hem de yaz çekimleri yapılan belgeselde, masal anlatıcılığı geleneği ''nağıl
nenesi'' Leyla Yalgar çevresinde işleniyor. Belgesel için kentte bu geleneği
bilen son 3 kişiye ulaşan Yrd. Doç. Dr. Çölgeçen, ayrıca yöredeki halkla, Kafkas
ve Selçuk üniversitelerinden çeşitli akademisyenlerle röportajlar da yaptı.
Belgesel çekimi sırasında yapılan araştırmada, bu anonim halk edebiyatı
ürünlerini Kars'ta masal anaları veya mahalli tabirle ''nağıl neneleri'' denilen
yaşlı ve çocuk sahibi kadınlar anlatıyor. Kadınlar masal anlatma geleneğini
kendi masal havalarına uygun çeşitli etkinliklerde, köy odalarında, davetlerde
veya tandır başlarında yapıyor.
Kadın masal anlatıcılarının, günümüzdeki son örneklerini gözler önüne seren, bu
sayede Anadolu halk edebiyatının en önemli ürünlerinden olan masalları ve masal
anlatma geleneğini ele alan belgesel film, kuşaklararası kültürel miras
paylaşımına kalıcı katkılar sunacak.
Masallar daha çok İmece halinde yapılan işlerde, zamanın çabuk geçmesi amacıyla
anlatılıyor. Parayla tutulan neneler daha çok kadın kahramanların baş rolde
olduğu ''Gökçek Fatma'', ''Arabüzengi'', ''Bir padişahın Gazabı'', ''Üç Bacı'',
''Yeddi Gardaş Bir Bacı'' masalları anlatıyor.
Belgeselde, masalların bir sosyalleşme ve eğitim aracı olduğu vurgulanarak,
masal anlatan nenelerin değişik kültürel yapıyı oluşturan elemanları aktarmada
ve toplumlarda üst yapıyı oluşturmada çok önemli bir işlevi üstlendiği temasına
yer veriliyor.
Filmde, Karslıların, Türk kültür dünyasının içinde bunca zaman büyük bir sihirli
dirençle korudukları renkli ''Masal Anaları'' geleneğini hızla kaybetmesine
dikkat çekiliyor.
Doğuş Üniversitesi ev sahipliğinde, ''Nağıl Neneleri'' belgesel filminin galası
4 Kasım'da sanatseverlerin katılımıyla yapılacak.
haber3.com
02 Kasım 2010
Bana bir masal anlat Nağıl Nene
Kars'ın 'Nağıl Nene'si Leyla Teyze, bütün köyü bir araya getiriyor, dört-beş
saat kesintisiz masal anlatıyor. Evlenme çağındaki kızlar, bu masalların
kahramanlarını yastık kılıfına, elbise örtüsüne işliyor. Yönetmen Berrin Avcı
Çölgeçen, çektiği 'Nağıl Neneleri' belgeseli ile unutulan masal anlatma
geleneğini gün ışığına çıkarıyor.
Bir varmış bir yokmuş, evvel zaman içinde kalbur saman içinde Doğuş
Üniversitesi'nde Yrd. Doç. Dr. Berrin Avcı Çölgeçen adlı bir öğretim üyesi
varmış. Anadolu kültürü üzerine araştırmalar yapan hoca, bir gün bir masal
belgeseli çekmek için Anadolu yollarına düşmüş. Az gitmiş uz gitmiş, karşısına
Selçuk Üniversitesi'nden Ahmet Ali Arslan çıkmış. Masallar ile ilgili kitaplar
yazan Arslan, Çölgeçen'e Nağıl Neneleri'nden bahsetmiş. Kahramanımız sormuş,
soruşturmuş, Nağıl Neneleri'nin ne olduğunu öğrenmiş. Masal anlatarak halkı
eğlendiren, eğiten, Kars ve yörelerinde bu geleneğini devam ettiren kadınlara
Nağıl Neneleri ya da Masal Anaları deniyormuş. Çölgeçen, rotasını Kars'a
çevirmiş. Elinde kamera, köy köy gezip bu anlatıcıları aramaya başlamış. Sonunda
karşısına Cumhuriyet köyünde yaşayan Azeri bir kadın çıkmış- Leyla Yalgar.
Leyla Teyze, dört çocuk annesi, ön dişleri dökülmüş, yüzünde yaşadığı
coğrafyanın izlerini taşıyan, ağzından bal damlayan bir Anadolu kadını. Cem
Yılmaz eline su dökemez! Hem komik hem de yanık sesli... Arada bir mahalleliyi
etrafına topluyor, soğuk ve uzun Kars gecelerinde masal anlatıyor, şarkı
söylüyor. Jestlerini kullanıyor, canlandırmalar yapıyor. Minikler, okulu da
uykuyu da unutuyor. Kadın meddah desek yeri. Masalı hem yaşıyor hem de
yaşatıyor. O konuşunca insanın içi ısınıyor. Sadece kendisi anlatmıyor Leyla
Teyze, sık sık televizyonu kapatıp çocuklarına masal anlattırıyor. Hatta aileden
biri ilköğretim okulları arasında düzenlenen masal yarışmasında birinci olmuş.
Nene Rusya'dan masal bizden
Doğuda kışlar uzun sürdüğünden, radyo ve televizyon icat edilmeden önce Leyla
Teyze gibi neneler ortamlarda hazır bulunduruluyormuş. Kadınlar ve genç kızlar,
pamuğu evlerinde çekirdeğinden ayırırken sıkılmasınlar diye, tatlı dilli neneden
masallar dinlerlermiş. Düğün, kına geceleri, asker uğurlamaları, köy
şenliklerinde aranan insan olan Leyla Teyze de yıllar önce Azerbeycan'dan
ülkemize göç etmiş. Dört-beş saat kesintisiz anlatabildiği masalları annesi ve
ninesinden öğrenmiş.
Kars'ı karış karış gezen kahramanımız Çölgeçen, ne ejderha görmüş ne de
gulyabani. Merkeze yakın bir yerde Rukiye ve Suna Alkoç kardeşlere rastlamış.
Onlar ülkemize Osmanlılar zamanında göç etmiş. Dilimizi kültürümüzü A'dan Z'ye
öğrenmiş, uzun yıllar masallarımızı dillendirmiş. Ama şimdi masalları çok iyi
hatırlamıyorlar. Neden? Yaşlandıkları için hafızaları zayıflamış, kapılarını
çalıp 'bize masal anlat' diyen pek olmuyormuş. Bardak altı gözlükleri,
geleneksel kıyafetleri ile dikkat çeken ikilinin derdi aynı- Teknoloji bizi
hapsetti, kültürleri yok etti.
Belgesel için üç Nağıl Nene ile görüşen kahramanımız, bu işi meslek haline
getiren ve masal anlatarak para kazanan ustaların da izine rastlamış. Yeni
neneler yetişmeyince haliyle onlar da unutulup gitmiş. Bakın Çölgeçen, aylarca
yolu karla kapanan köylerde nasıl bilgilere ulaşmış- Para ile tutulan neneler
daha çok kadın kahramanların başrolde olduğu masalları anlatır. Gökçek Fatma,
Arabüzengi, Bir Padişahın Gazabı, Üç Bacı, Yedi Gardaş Bir Bacı gibi kadın
kahramanların daha ağırlıklı olduğu masalları dinleyen kadınlar topluluğu,
işlerini zevkle yapar. Masallarda geçen masal kahramanının figürlerine köy
evlerinde ve gelinlik kızların çeyizlerinde rastlamak mümkün. Masal
kahramanları, çeyizini hazırlamakta olan genç kızlar tarafından, yastık
kılıflarına, elbise örtülerine ve buna benzer el işlerine, iğne iplikle, renkli
olarak işleniyor. Bu durumun en yaygın olduğu yer, Kars'ın Arpaçay ilçesinin
Sosgert Köyü. Şahmaran, Zümrüt Kuşu, Ağ, Sarı Dev, Kara Dev, Peri Kızı gibi
masal kahramanları halen örtülere işleniyor.
Avrupa'nın da Nağıl Neneleri var
Berrin Avcı Çölgeçen ile Ahmet Ali Arslan, masallar ile ilgili araştırma
yaparken Kars'ın dışında Afyon, Niğde, Nevşehir, Erzurum gibi illerin
ilçelerinde de masal anlatıcıları bulmuş. Ancak kimi yaşlandığı için masalları
hatırlamıyormuş, kimi sağır olmuş duymuyormuş. Bu arada yurtdışında bizim masal
anlatıcılarımıza benzer neneler varmış. İrlanda'da Nağıl Neneleri'ne Fireside (ocakbaşı)
Stories, İskoçya'da Fireside Folktales deniliyormuş. Burada anlatılan masallar
daha çok ders veren nitelikte, eğitici türdenmiş. Avrupalılar masallara sahip
çıkıp çoktan yazıya aktarmış. Ne denir ki? Onlar ermiş muradına biz çıkalım
kerevetine. Gökten üç elma düşer. Biri bize, biri size, biri Nağıl Nene-leri'ne
Ayhan HÜLAGÜ
14.11.2010
a.hulagu@zaman.com.tr
Ninniler ve Masallar- Uyuduk, ama büyümedik
Türkiye’nin sözlü anlatım geleneğini yaşatan ve sayısı oldukça azalan “Masal
Neneleri”ni konu edinen “Nağıl Neneleri” belgeseli, Kültür ve Turizm
Bakanlığının destekleriyle 1,5 yıllık çalışmanın sonucu tamamlandı.
Anonim Halk Edebiyatının en önemli ürünlerinden olan ve yakın zamana kadar sözlü
anlatım yoluyla nesilden nesle aktarılan masallar, günümüzde daha fazla aranılır
hale gelen yiğitlik, adalet, doğruluk ve evrensel insanlık değerleri
işlenmesinin yanı sıra tüm kültürler için önemli bir eğitim malzemesi.
Türkiye’de bugün sözlü geleneğin en güzel örneklerinden biri olan masalları
anlatarak halkı eğlendiren, eğiten ve farkında olmadan milli bir gelenek
oluşturan usta kadın anlatıcılara Kars ve yörelerinde “Nağıl Neneleri” veya
“Masal Anaları” deniliyor. Yüzyıllardır Afyon, Niğde, Nevşehir, Erzurum ve Kars
gibi kentlerde yaşayan kadın masal anlatıcıları sayesinde Türkiye’de kendine
özgür bir kültür ortamı oluşturuldu. Bu yörelerde neneden çocuğa veya toruna
aktarılan masallar, yüzyıllardır savaşların ve çatışmaların içinde süzülerek
halk kültürünün en zengin derlemelerine kaynaklık etti. Masal anlatmayı meslek
edinme bu renkli ve ilginç kadın masal anlatıcılarına ülkede ve dünyada pek
fazla bilinmiyor.
Türk masal dünyasında masal anlatanların ve masal anlatılan yerlerin özel bir
yeri bulunuyor. Bilindiği gibi Doğu Anadolu Bölgesinde özellikle Kars ve
Erzurum’da mevsim koşullarının şiddetli ve çok uzun geçmesi, geçmişte herhangi
bir eğlence yeri olmaması masal geleneğini, söz konusu yerlerde özellikle
köylerdeki evlerde çocukları eğlendirmek için önemli bir araç haline geldi.
Ancak zamanla değişen ve gelişen iletişim teknolojisi ile sosyal yaşam çok
önemli bir kültür değerinin çeşitli yörelerde kaybolmasına neden oluyor.
Parayla masal
Bu amaçla yönetmenliğini Doğuş Üniversitesi Sanat Tasarım Fakültesi Görsel
İletişim Tasarımı Bölümü Başkanı Yrd. Doç. Dr. Berrin Avcı Çölgeçen’in yaptığı,
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın desteğiyle “Nağıl Nineleri” ismini verdiği
belgesel filmi, 1,5 yıllık çalışmanın sonucu tamamladı. Belgesel çekimi
sırasında yapılan araştırmada, bu anonim halk edebiyatı ürünlerini Kars’ta masal
anaları veya mahalli tabirle “nağıl neneleri” denilen yaşlı ve çocuk sahibi
kadınlar anlatıyor. Kadınlar masal anlatma geleneğini kendi masal havalarına
uygun çeşitli etkinliklerde, köy odalarında, davetlerde veya tandır başlarında
yapıyor. Kadın masal anlatıcılarının, günümüzdeki son örneklerini gözler önüne
seren, bu sayede Anadolu halk edebiyatının en önemli ürünlerinden olan masalları
ve masal anlatma geleneğini ele alan belgesel film, kuşaklararası kültürel miras
paylaşımına kalıcı katkılar sunacak. Masallar daha çok İmece halinde yapılan
işlerde, zamanın çabuk geçmesi amacıyla anlatılıyor. Parayla tutulan neneler
daha çok kadın kahramanların başrolde olduğu “Gökçek Fatma”, “Arabüzengi”, “Bir
padişahın Gazabı”, “Üç Bacı”, “Yeddi Gardaş Bir Bacı” masalları anlatıyor.
Belgeselde, masalların bir sosyalleşme ve eğitim aracı olduğu vurgulanarak,
masal anlatan nenelerin değişik kültürel yapıyı oluşturan elemanları aktarmada
ve toplumlarda üst yapıyı oluşturmada çok önemli bir işlevi üstlendiği temasına
yer veriliyor. Filmde, Karslıların, Türk kültür dünyasının içinde bunca zaman
büyük bir sihirli dirençle korudukları renkli “Masal Anaları” geleneğini hızla
kaybetmesine dikkat çekiliyor. Doğuş Üniversitesi ev sahipliğinde, “Nağıl
Neneleri” belgesel filminin galası bu akşam yapılacak.
