Yapım Tarihi - 2008
Süre - 00:53:00
Format - Uzun Belgesel, Renkli, Türkçe, Betacam
Yönetmen - İsmet Arasan
Adakale bir varmış, bir varmış!
Tuna üzerinde 1968’e kadar ‘var’ olan Türk adası Adakale, kapsamlı bir
belgeselle yeniden gün yüzüne çıkmak üzere. Osmanlı'nın Tuna üzerindeki incisi,
hoşgörü ve kardeşlik anıtı gibiydi.
Tıpkı bir masal gibi... Bir varmış, bir yokmuş; Tuna üzerinde bir Adakale
varmış!.. Cihan devleti Osmanlı yıkılalı yarım asır olmuştu; ama bu küçük adanın
mimarisi buram buram Osmanlı kokuyordu hâlâ. Tuna nehrinin ortasındaki bu uzun
İnce adada yaşayanların çoğu Türk ve Müslüman'dı üstelik. Lakin bu masal 1968
yılında bitti. Adakale hem tarihe hem de Tuna sularına gömüldü 39 yıl önce.
Romanya ve Yugoslavya’nın ortaklaşa inşa ettiği Demirkapı Barajı’nın yuttuğu
Osmanlı’nın masal adası ‘Adakale’ tecrübeli yönetmen İsmet Arasan’ın
belgeseliyle tekrar gün yüzüne çıkmak üzere. Projesi Safranbolu Film
Festivali’nde birincilik ödülü kazanan ve Kültür Bakanlığı’nın yanı sıra Romanya
makamlarının da destek verdiği, “Kayıp Yurdun Ağrısı- Adakale” isimli belgesel
filmin çekimleri tamamlandı.
Yönetmenliğini ve senaryosunu İsmet Arasan’ın, yapım koordinatörlüğünü Uğraş
Salman’ın yaptığı belgeselin 6 kişilik sinema ekibi Romanya’da çok sayıda çekim
yaptı. Çekimler başkent Bükreş’in yanı sıra Turnu-Severin ve Köstence
bölgelerinde gerçekleştirildi. Ulaştıkları bütün Adakalelilere belgeselde yer
veren yapımcıların görüştüğü Romen yetkililer arasında eski Romanya Kralı Mihai
de yer alıyor.
İSTANBUL-ADAKALE HATTINDA YOLCULUK
Sponsorluğunu Romanya’daki Türk İşadamları Derneği’nin (TİAD) üstlendiği
belgesel, “Adakale masalını” canlı şahitlerin yanı sıra, Adakalelilerin
eşyaları, arşivlerde bulunan belge filmleri, foto albümleri, kartpostallar ve
zengin belgelerle anlatıyor. Adanın serüvenine şahit olan yerli-yabancı yazar,
bilim adamı, devlet adamı ve turistler, Adakale’yi anlatıyor. Tuna nehri,
Demirkapı Barajı ve Şimian Adası’nda da yapılan belgesel çekimleri Türkiye,
Sırbistan ve Macaristan’a kadar yayılıyor.
Belgesel, Osmanlı’nın Tuna üzerindeki incisi Adakale ve ada sakinlerinin saklı
hafızalarının izini sürüyor. Türkiye’de, İstanbul’da yaşayan genç bir Adakaleli,
hep işittiği; ama hiç görmediği ata yurdunun olağandışı tarihî dünyasına doğru
yola çıkıyor. Bu yolculuk, apayrı mekanlara dağılmış Adakalelilerin Can evinde
saklı, suların dibinde uyuyan Adakale’yi yeniden yeryüzüne çıkarıyor. Filmle
Adakale’yi, zamanın pençesinden kurtarmayı insanlığın ortak bilincine ve
algısına bir bütün olarak armağan etmeyi amaçladığını söylüyor İsmet Arasan-
“Onlar, sırlarıyla bitmeyen bir gurbetin yollarına düştü. Ve hemen hemen 100
kişi kaldılar. Onlar, içlerinde kayıp bir yurdun ağrısı, solan bir kök boyasının
tadında ülkelere ve şehirlere dağılmış, Can çekişen bir ortak kökün hafızası
olarak, bize ‘her şeyi’ anlatmak istiyorlar.”
BİR MASAL ADASI- ADAKALE
Demirkapı Barajı’yla ‘yeryüzüne’ veda eden Adakale, iki hektar yani 20 dönümlük
bir yüzölçümüne sahipti. 15. yüzyıldan itibaren bu bir avuç toprak parçasında
Avrupa’ya yayılan Müslüman Türkler yaşamaya başladı. 1691’de Osmanlı Devleti
tarafından fethedildikten sonra uzun yıllar Osmanlı idaresinde kaldı Adakale.
Lozan Anlaşması’yla Romanya’ya bırakılarak karşılığında Yunanistan’dan Tavşan
Adaları’nın alınması ise bir başka ilginç anekdottur.
Sular altında kalmadan hemen önce yaklaşık bin kişi yaşıyordu adada; bunların
kahir ekseriyeti Türk idi… Boşnaklar ve az sayıda Romen de meskûndu bu avuç içi
büyüklüğündeki adada. 1960’larda burada yaklaşık 167 hanenin bulunduğu
naklediliyor.
“Hıristiyan dünyasıyla çevrili Adakale”, Avrupa’da yaşanan kültürler arası
deneyim ve olguların belki de en ilginci olarak değerlendiriliyor. Zaten film
de, Adakale’nin ve Adakalelilerin hâlâ devam eden bu hüzünlü, hayret verici ve
masalsı öyküsünü aktarmayı hedefliyor.
1968’de komünist yönetimin kararıyla baraj inşaatı yapılırken adadaki birçok
tarihî eserin korunması ve taşınması sorunu ortaya çıkmıştı. Başlangıçta aynı
bölgede bulunan Şimian adasında Adakale’den getirilen kale duvarlarının ve diğer
tarihî eserlerin bir açık hava etnografik müzesi şeklinde sergilenmesi
planlanmıştı. Ama ne yazık ki, proje tamamlanmak üzereyken bu plandan vazgeçildi.
Komünist yönetim mantığı, bu konuda fazla uğraşmayı kendince abes saydı. Sonuçta
tarihî adadan bazı şeyler kurtarıldıysa da ada hemen hemen olduğu gibi sulara
gömüldü.
Bir zamanlar bu cıvıl cıvıl adaya hayat veren Tuna, Adakale için mezar olmuştu
artık. Demirkapı Geçidi’nin çehresi de barajdan sonra tamamen değişti. Minik
adanın sıcak insanları Romanya’nın değişik köşelerine ve Türkiye’ye göç etmek
zorunda bırakıldı. Çoğu Türkiye’ye gitmeyi seçti.
HAYATIN BİREBİR YANSIMASI
Adakale’nin Tuna’ya gömülmesinin üzerinden 39 yıl geçti. Bundan sonra ada halkı
için hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı. Güneşli bir günde evlerin önünde içilen
Türk kahvesinin kokusu ve nehirden geçen vapurların sesleri bugün hayatta
olanlar için sadece bir nostaljiden ibaretti. Geriye sadece fotoğraflar ve tatlı
hatıralar kaldı. Köklü bir tarihe sahip olan adanın güzellikleri sonsuza kadar
kayboldu artık. “Bu eşsiz adanın gerçeğini, zaman kaybetmeden; her yönüyle ele
alıp kuşatacak, belgeleri ve canlı tanıklarıyla insanlığın ortak belleğine
kazandıracak bir filmin çekilmesine acil ihtiyaç vardı.” diyor İsmet Arasan.
Adakale’nin son sakinleri ve Ada’nın belleğini paylaşan herkes, canlı
hatıralarıyla filmin kahramanlarını oluşturuyor. Yüzyıllardan beri, bu küçücük
toprak parçası, Avrupa’nın efsanevi ırmağı Tuna’da gerçekle masalı bu kadar iç
içe nasıl yaşayabilmişti? Arasan, “Kayıp bir yurdun ağrısını taşıyan, son canlı
tanıklar bir bir aramızdan ayrılırken, zamana karşı onların yanında yer almanın,
bir görev olmasının ötesinde anlamı olduğunu biliyoruz. Anlatmak istedikleri
şeyler var. Belki biraz hüzünlü, belki biraz dramatik ve romantik ya da
masalsıdır; ama hayat da öyle değil midir?” diyor.
KARDEŞLİĞİN DRAMATİK BELGESELİ
Filmin Avrupa’nın “pozitif geleceğine” de önemli katkı sağlayacağını şu sözlerle
dile getiriyor yönetmen- “Adakalelilerde kahve içmenin çok önemi vardır.
Birlikte içilen bir kahvenin, iki kişi arasında kırk yıl sürecek bir anı
oluşturacağına inanılır. Unutmayalım ki, on yıllar boyunca Tuna nehrinde
yolculuk yapan herkes, vapurlarda kahvecilik yapan Adakalelilerin kahvesini
içmiştir. Avrupa’nın kültürel coğrafyasında Adakale’nin ne anlam ifade ettiğini
bilmek, bu ortak tarihsel ve kültürel bağı gün ışığına çıkarmak, oluşan pozitif
gelecek çizgisine de bir katkı olarak algılanacaktır.”
Küreselleşmenin değişik ölçeklerde dünyamızı kucakladığı bir çağda,
farklılıkların, yerel renklerin de korunması, dünyanın belleği ve toplumsal
sağlığı için ne kadar vazgeçilmez bir değer taşıdığı, gelecekte daha iyi
anlaşılacak şüphesiz. Bir avuç toprakta yeşeren eşsiz hayat, gerçek kimliği ile
ışıdığında, ayrımların değil, buluşmaların ve insanlığın ortak bilinçaltının
şaşırtıcı kodlarını tek tek fısıldayacak, o zaman gerçeğin bir eksik parçası
daha tamamlanacak. Bu nedenle İsmet Arasan filmin anlatımında, “gerçeğe hep
saygılı ve sadık; ama gerektiğinde Adakale’nin ruhundaki ve macerasındaki
gerçeklerin mantığına bağlı canlandırma sahnelere de yönelen bir anlayışı”
benimsediklerini vurguluyor. Ve devam ediyor- “Bu nedenle sadece ropörtaj ve
belgelere-belge görüntülerine yaslanan bir yapıya karşı, dramatik belgesel
tarzını özellikle seçtik. Bu anlatım, zamanın masal dili ile gerçeğin dilini
fark edilecek kadar iç içe almayı; kurgunun lineer değil, sıçramalı ve
çağrışımsal şekilde olmasını uygun görür.”
MAXİM- HOŞGÖRÜ VE DOSTLUK ADASIYDI
Romanya’nın İstanbul Dimitrie Cantemir Kültür Merkezi Müdürü Prof. Dr. Mihai
Maxim, Adakale belgeseline sağladığı ‘referans’ mektubu ile her türlü desteği
verdiklerini belirtiyor. Adakale’nin Türk-Romen tarihî ilişkilerinde özel bir
yeri ve önemi bulunduğunu söyleyen Prof. Maxim, referans mektubunda şu ifadeleri
kullanıyor- “Bu güzel ada, Türkleri ve Romenleri tarih boyunca hoşgörü ve
dostluk havası içerisinde yakınlaştırdı. Bu konuda yapılacak bir belgeselin çok
yönlü yararlarının altını çizmek isterim. Gelecek nesiller için bir imge ve
kayıt kurtarılacaktır.”
Yönetmen İsmet Arasan- ADAKALE, 28 YILLIK HAYALİMDİ
Yönetmen İsmet Arasan ve Yapım Koordinatörü Uğraş Salman, kasım ayı sonunda
montaj aşamasının bitirilmesi planlanan filmin, Adakale'de saklı köklerin
hafızalarının izini sürdüğünü söylüyor. Arasan ve Salman, tarihî belgeselle
ilgili sorularımızı cevaplandırdı-
- Adakale projesi nasıl doğdu?
İsmet Araslan- Mimar Sinan Üniversitesi Sinema-Televizyon Enstitüsü'nde 1979
yılında eğitim almaya başladığım zaman şanslıydım. İnanılmaz birikimiyle bize
yol gösteren, ışık tutan Metin Erksan hocam bana Adakale'nin ne kadar önemli bir
konu olduğunu ve mutlaka bir filminin çekilmesi gerektiğini anlattı. Ben bunu
hiç unutmadım. Fakat bunları Can kulağıyla dinlediğim ve bir hizmet duygusuyla
hareket ettiğim için Adakale'nin öyküsünü de içimde taze bir fidan gibi hep
korudum. Ona su verdim içimde. Onunla ilgili kitaplar okudum. Yıllar geçti,
Adakalelilerle tanıştım. Adakale ile ilgili kaynaklara indim. Tuna'nın sularında
yüzdüm. Çakıl topladım. Çeşit çeşit bir serüven gelişti...
İNSANLIĞIN Özel TOPRAĞININ IŞIĞI
- Belgesel, kafanızda ilk olarak ne zaman şekillendi?
İ.A- Adakale projesi 2001 yılında benim için hemen hemen şekillenmiş ve filmsel
dünyası oluşmuş bir konu olarak bitmişti. Aynı sene Safranbolu Belgesel Film
Festivali'nde proje dalında birincilik ödülü kazandı. Ben orada simgesel bir
destekle yola çıktım. Araştırmalarımı genişlettim. Bunu bir vefa duygusuyla
tekrar belirtmek istiyorum. İşin peşini hiç bırakmadım. Adakale rüyalarıma
girmeye devam etti. Adakale'yi zamanın pençesinden kurtarmayı, onu insanlığın
ortak bilincine ve algısına bir bütün olarak armağan etmeyi amaçlıyoruz.
- Nedir Adakale'ye sizi bu kadar çeken tutku?
İ.A- Adakaleliler, ‘İnsanlar nasıl yaşamalı?' sorusuna bir arada cevap verdiler.
40 yıldır sular altında kaldıktan sonra biz belgeselle tekrar su yüzüne
çıkarmaya çalışıyoruz. Bu film, insanlığın gelecekteki ortak sinerjisini de
ortaya çıkaracak. Adakale halkı ve yaşantısının yaşama kültürü ve bilinci ile
gerçekten İnci gibi, insanlığın kutsal bilgi ışıldayan çok özel bir toprağı
olduğunu keşfettim. Bu toprağın kokusu bile çok bereketli. Hepimize ışık turuyor.
Ayrıca ben Rumelili bir aileden geliyorum. Bir anlatıcı, bir sinemacı olarak
Rumeli ve Balkanlardaki sinema diliyle anlatılacak tasarılar üzerinde çok
çalıştım. İlgimi çekti.
SEVGİ İKLİMİNİN TARİHİ CANLANIYOR
- Belgeselinizle ilgili biraz bilgi verebilir misiniz?
Uğraş Salman- En kapsamlı Adakale çalışması bu. Adakale'yi âdeta yeniden
kuruyoruz. Gerçekten profesyonelce bir çalışma yapıyoruz. Arkadaşlarımız tamamen
gönüllü olarak bu çekimlerde yer alıyor. Adakale, özellikle Romanya ve
Türk-Osmanlı başta olmak üzere; Balkanlardaki kültürler arası kaynaşmanın,
sevginin, özlemlerin ve kaçınılmaz bir gurbetin tarihidir. Ve Adakale'nin
hafızası, dünyaya armağan ettiği Türk halk kültürünün biricik türkü ve masalları
ile hizmetlerine devam etmektedir. İşte bu belgeselimizle Adakale, hafızalarda
daha güçlü bir şekilde yer alacak.
- Belgeselde sizin için en önemli kaynak kimdi?
İ.A- Adakale'nin sayılı kaynakları var. Türkiye'de Adakale ile ilgili ilk
araştırmaları yapan kişi benim tanıdığım Raşit Çavaş'tır. Çok desteğini gördük.
- Bütün belge ve kaynaklara ulaşabildiniz mi?
U.S- Ulaşmaya çalışıyoruz. Belgeselimizde mümkün olduğu kadar en geniş şekilde,
bulabildiğimiz kaynaklara, dokümanlara yer vermeye gayret ediyoruz. Ancak
buradan insanlığın bu ortak hafızası için çağrıda bulunuyorum. Elinde Adakale
ile ilgili belge ve doküman bulunanlar bize ulaştırırlarsa belgeselde yer
verebiliriz. Filmin yanı sıra bu dokümanları, hazırlayacağımız Adakale web
sitesinde de sergileyeceğiz.
- Belgeselinize kimler destek oldu?
İ.A- Hem Türk hem de Romen yetkililerin büyük desteğini gördük. Özellikle
Romanya Türk İşadamları Derneği Başkanı Halit Öztürkmen'e, İstanbul'daki Romen
Kültür Merkezi Müdürü Prof. Dr. Mihai Maxim'e desteklerinden dolayı özellikle
teşekkür etmek istiyorum.
- Ada halkı dışında hangi isimler belgeselde yer alıyor?
İ.A- Romanya Kralı I. Mihai, eski cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, gazeteci
Yılmaz Çetiner, tarihçi Prof. Dr. Semavi Eyice, folklorcu Sabri Koz, araştırmacı
Raşit Çavaş, Prof. Mustafa Mehmet Ali, Prof. Mihai Maxim gibi bilim adamları,
Devlet Film Arşivi görevlileri, gazeteciler ve adalılarla ortak hayat sürmüş
Romanyalı, Macar, Sırbistanlı, Avusturyalılar yer alıyor.
- Belgesel ne zaman hazır olacak?
İ.A- Çekimlerimizin Romanya bölümü bitti. Ancak çekimlerin ardından montaj
aşamasına geçeceğiz. Muhtemelen kasım sonunda montaj aşaması bitecek. Şu anda
kesin bir tarih veremiyoruz.
Kaynak
Aksiyon Dergisi
Hayri Gül, Sayı- 675
12.11.2007
Bir Masal Adası- Adakale
Sadece Türklerin yaşadığı ada, Osmanlı mimarisinin özelliklerini yansıtan bir
yerleşim birimiydi. Adakale'nin pazaryeri.
1968'de Romanya ile Yugoslavya'nın ortaklaşa inşa ettiği Demirkapı Barajı'nın
sularının altında kalan Adakale Adası bir belgesel filmle 'yeniden' hatırlanıyor
1968'de gençler devrimci bir birleşmeyle başta Paris sokakları olmak üzere tüm
Avrupa'ya "Gerçekçi ol, imkânsızı iste" sloganını yazarken aynı yıl Tuna Nehri
üzerine yapılan Demirkapı Barajı bir adayı yok ediyordu. 1691'de Osmanlılar
tarafından fethedilen, uzun yıllar Osmanlı idaresinde kaldıktan sonra 1923'te
Lozan Anlaşması'yla Romanya'ya bırakılan ve karşılığında Yunanistan Tavşan
Adaları'nın alındığı Adakale Adası.
1960'lı yılların sonuna kadar 1000 kadar Türk'ün yaşadığı Adakale, 1968'de J.
Tito ve N. Çavuçesku'nun büyük bir heyecanla başlattığı Romanya ve
Yugoslavya'nın ortaklaşa Tuna Nehri üzerinde inşa ettiği barajın suları altında
kaldı. Ve sular yükselmeye başladığında adalılar için sadece iki seçenek vardı-
Ya yeni yurtları Romanya'ya ya da Türkiye'ye göçmek. Kimi Romanya'yı, çoğunluğu
ise Anayurt olarak hissettiği Türkiye'yi seçti. Yanlarında en fazla 70 kilo
yükle yeni topraklarına geldiler.
Bugün ise Türkiye ve Romanya Şimian Adası'nda Adakale'yi yeniden inşa etmeye
çalışıyor. İşte o Adakale şimdi de 'Bir Varmış Bir Yokmuş' adlı projeyle
beyazperdede ölümsüzlüğü arıyor. Yönetmenliğini ve senaristliğini İsmet
Arasan'ın üstlendiği filmde Adakale'nin ve Adakalelilerin hâl„ devam eden
hüzünlü ve hayret verici, biraz da masalsı öyküsü anlatılıyor. Tanıklıklara ve
belgelere dayanılan belgesel filmde başrolü adalılar üstleniyor. Kimi bir anı,
kimi bir türkü ya da masalla Adakale'yi anlatıyor. Adalılar dışında söyleşileri
belgesele yedirilen kişiler arasında ise eski Türkiye cumhurbaşkanı Süleyman
Demirel, eski Romanya Kralı I.Micheal, gazeteci Yılmaz Çetiner, tarihçi Prof.
Dr. Semavi Eyice, folklorcu Sabri Koz, araştırmacı Raşit Çavaş, Prof. Mustafa
Ali, Prof. Marx Mihaii gibi bilim adamları, Devlet Film Arşivi görevlileri,
gazeteciler ve adalılarla ortak hayat sürmüş Romanyalı, Macar, Sırbistanlı,
Avusturyalılar da yer alıyor. Söz konusu film projesi ayrıca 2001 Safranbolu II.
Altınsafran Belgesel Film Festivali'nde proje dalında birincilik kazandı ve
Türkiye Kültür Bakanlığı tarafından ise Belgesel Film Projesi Araştırma,
Geliştirme ve Senaryo Yazım dalında maddi olarak desteklenmeye uygun bulundu.