Yapım Tarihi - 2006
Süre - 01:08:00
Format - Uzun Belgesel, Renkli, Türkçe
Yönetmen - Çayan Demirel
Danışman - Ali Naki Gündoğdu
Görüntü Yönetmeni - Koray Kesik
Müzik - Metin Kemal Kahraman
Kurgu - Burak Dal, Ali Haydar Güler
"38", 1937-38 yıllarında Türkiye Cumhuriyeti'nin ulus devlet kavramını dayatmaya
çalıştığı Dersim'de yaşananları tanıkların ve suçluların gözünden anlatıyor. 68
yıl sonra bu belgeselde olaylar "sessiz bir çığlık" olarak gözlerimizin önüne
geliyor.
Dersim 38
“...tarihin altında kalanlara, tarihi altüst edenlere…” diye başlıyor Dersim 38
belgeseli… Dersim'de 1938’de gerçekleştirilen sindirme ve yok etme harekatının
detaylarına bakıyoruz. Fonda Metin Kemal Kahraman’ın suya ve dağlara ad koyan
ağıtları var. Bir dram koridorundan geçeceğiz zaten, müzikler koridorun
uzamasına neden oluyor.
Yaşlı bir adam, Haydar Amca, “kamerayı kapatırsanız konuşurum” diyor. Konuşursa
yeniden yıkıma ve kıyıma uğratılmaktan korkuyor. Genciz iste, ne anlamı var ki
bu korkunun diyoruz. Hayır, korkmakta hakli olduğunu anlıyoruz, belgeselin
içinde kaybolmaya başladıkça…
“Şimdi bu Kemal Paşa, ama kapat haaa!” diyor yeniden Haydar Amca. Kapanıyor
kamera, başlıyor uzun bir ağıt…
Onlar konuştukça yüzlerindeki yankıyı okuyor ve dokuyor bellek denilen marifet.
“Munzur’un üzeri cesetlerle doluydu…” Görüyoruz ama inanamıyoruz… Evliya evliya
gezen Dünya ana gerçeklerin kapısına da uğramış ama yanıt alamamış
yaşadıklarına. “Halk halka ağlasın” temennisine sığınmış en son.
Halk halka ağladı mi gerçekten? Geçmişe tahammülü olmayan bir halk, geçmişine
saldırdığı diğer halkı anlamak istedi mi ya da?
Çocukluğumuzun geçtiği asker mahalleleri düşünüyorum ve sırtımızı övgüyle Dağ
Mahallesi’ne dayayışımızı seviyorum. “Unutmayin bu derdi” diyor Dünya Ana yine,
“bunu unutmayın…”
Dersim’e 1935-36’da yapılan yolların ve köprülerin yalnızca bir zulme uzadığını
düşünmek, Dersim’i yeniden şekillendirmek için bir temizlik yapılacağını İsmet
İnönü imzalı resmi yazılardan okumak… “Sark Çıbanı”nı patlatmak, kanatmak ve
temizlemek… Resmi tarihin hiçbir sayfasında değinilmeyen Dersim harekatının,
Besikçi’nin tespitiyle gerçek bir jenoside dönüştürülüşünü dönemin gazetelerinde
atılan zalim manşetlerden öğrenmek…
Saf Türk olmayanlara bu ülkede hizmetçi ve köle olma hakki veren bir Adalet
Bakanı’nı atlayarak tarih dersinden on alarak sınıf geçmek…
“Kavramlarin eksik olduğu yerlere sözcükler tam zamanında yetişir...” Yetişiyor
da… Önce ayaklandırmak için kışkırtıyorsun; ardından “bak, ayaklandı asiler”
deyip imha amaçlı saldırıyorsun… Oysa Dersim'liler devleti yol ve okul olarak
görüyor. Öğreniyor ki devlet, ayni zamanda cana ve mala kastedebilen de bir şey…
Devlet kavramı o zaman anlamını yitiriyor ve zulmü anlatan sözcüklerle ayni
anlama gelmeye başlıyor.
Ekmek istedigi köylünün güzel esini de isteyen askerleri öldüren bir adam,
katliamin ilk çirasini tutusturuyor. Yakalandiginda öldürülecegini bilen köylü,
ardindan köprüyü yakiyor, köprünün yangini daglara bulasiyor ve Abdullah
Alpdogan’in emriyle yangin, evlere siçriyor. Zaten devletin istedigi de bu… Imha
sürecini hizlandirmak için gereksinme duyulan bahane kendiliginden yaratilmis
oluyor- “Dersimli köylü asker öldürdü!”
Sonrası gözlere sinen korku ve dehşetin fotoğraf kareleri sadece… “Laç deresinde
vurulmuştu o, ölmüş, öldürülmüş, asker gitmiş ki çocuğu etrafında dolanıyor.
Kayınbabam anlattı, o zaman askerin milisiymiş, çocuk etrafında dolanıyor, gidip
annesinin memesini emiyor, memeleri dışarı çıkmış ya, gidip biraz emiyor, sonra
geri dönüp kumda oyun oynuyor, sonra dönüp tekrar meme emiyor. Askerlerin
başındaki subay “yaziktir karışmayın, o zaten kendi halinde ölür” diyor. O subay
orada karışmamış çocuğa. Biraz uzaklaşınca arkadaki askerin biri çocuğu
süngüleyip, nehre fırlattı.”
Rivayete göre derler ki, komutan bu olaydan sonra kalp krizi geçirip, oracikta
ölüverir… Agrinin asili kaldigi yerdir kalp çünkü…
Çayan Demirel’i ve belgeselin kurgusunu yapan Ali Haydar Güler’i, belgeselin
danismani Ali Naki Gündogdu’yu, belgeselde emegini esirgemeyen Burak ve Koray’i
bir Dersimli olarak kutluyorum.
Orada, kütüphanede sararmis gazete basliklarindan ve yaslanip da bellegi diri
tutan Dersimli yaslilardan derledigi travmatik hayatin özetini sundular bize…
Temennimiz “Istanbul l001 Belgesel Film Festivali”nde bu çabanin anlam kazanmasi...
Dipnot- “Gerçegin üzerindeki örtüyü kaldırmalı sözlerimiz...’
kaynak
Güler Yıldız
yeniozgurpolitika.com
Dersim 38 Belgeseli...
Yönetmen Çayan Demirel, belgesel kapsamında Ulus-devlet mekanizmasını
sorgularken, Dersim’de devlet eliyle gerçekleştirilen kıyımı yaşayan canlı
tanıklara o yılları anlattırıyor. Bir Kıyımın Adı - 38, 9.Uluslararası 1001
Belgesel Film Festivali'nde 2,3,4 Ekim 2006 tarihlerinde gösterime girecek.
Bir kıyımın filmi - 38...
"Yönetmenliğini Çayan Demirel’in yaptığı ve 1938 Dersim Harekâtını anlatan
belgesel film 9. Uluslararası 1001 Belgesel Film Festivali’nde gösterime
giriyor.
Demirel belgesel kapsamında Ulus-devlet mekanizmasını sorgularken, Dersim’de
devlet eliyle gerçekleştirilen kıyımı yaşayan canlı tanıklara o yılları
anlattırıyor.
Mete Tunçay, Faik Bulut, Prof. Dr. Baskın Oran, Dr. Nurşen Gürboğa, Prof. Dr.
Cemil Koçak Av. İbrahim Aksoy, Munzur Çem gibi uzman ve tarihçilerden o dönem
hakkında anlatımlarla desteklenen 38 belgeseli, dönemin gazete haberleri, resmi
yazışmaları ile günümüze karanlık dönemin asimilasyon belgelerini sunuyor.
38 Belgeseli, festival kapsamında 2 Ekim 2006 pazartesi günü İtalyan Kültür
Merkezi’nde saat 21.00’de, 3 Ekim 2006 Salı günü Kadıköy Nazım Hikmet Kültür
Merkezi’nde saat 18.30’da ve 4 Ekim 2006 Çarşamba günü yine Nazım Kültür
Vakfı’nda saat 16.00’da gösterime girecek.
Belgesel kurgusunu Ali Haydar Güder’in hazırladığı belgeselin müzikleri ise
Metin- Kemal Kahraman’a ait."
İlgi göstermeniz dileğimle...
ÇAYAN Demirel
GÖSTERİM TARİHLERİ
Tarih - Ekim 2006 Pazartesi
Saat - 21.00
Yer - İtalyan Kültür Merkezi (Taksim)
Tarih - 3 Ekim 2006 Salı
Saat - 18.30
Yer - Kadıköy Nazım Hikmet Kültür Merkezi
(Ali Suavi Sk. Bahariye Cad.)
Tarih - 4 Ekim 2006 Çarşamba
Saat - 16.00
Yer - Kadıköy Nazım Hikmet Kültür Merkezi
Kaynak
parsimony.net
Dersim isyanı belgesel film oldu...
Dersim isyanı üzerine şimdiye kadar çok kez konuşuldu,
yazıldı, kitaplar yayımlandı ve ?imdi de belgesel konusu oldu.
Çayan Demirel’in hazırladığı “38” adlı belgesel Dersim isyanını, Dersim
katliamını, belgeler ve tanıkların ağzından sunuyor izleyiciye.
Yönetmen Çayan Demirel yaklaşık 3 yıl önce kendi imkanlarıyla başlamış belgesel
üzerine çalışmaya. şimdiye kadar birçok kayna?a başvurmuş, eski arşivleri
karıştırmış, dönemin gazeteleri, belgelerini gözden geçirmiş ve dönemin
tanıkları bulmuş, konuşturmuş. Birde sosyolog İsmail Beşikçi, yazar Faik Bulut,
Munzur Çem, Prof. Mete Tuncay, Prof. Dr. Baskın Oran, Prof. Dr. Cemil Koçak,
ekonomist Mustafa Sönmez, Dr. Nurşen Gürboğa, avukat İbrahim Aksoy ve Kahraman
Aytaç gibi bu konu üzerine çalışma yapan, konuyu bilen kişilerin görüşlerini de
alıp belgesele yansıtmış. Sonunda 68 dakikalık bir belgesel çıkmış ortaya. “38”,
şimdi 1001 Belgesel Film Festivali kapsamında izleyicilerin karşısına çıkacak.
Belgesel, “Umumi Müfettişlik sömürge valiliğidir” diyen Faik Bulut, “1973-38’de
gerçekle?en süreç bir jenosittir, soykırımdır” diyen İsmail Beşikçi, “Köylülerin
anlatımı, resmi kayıtlara geçirilmeyen rakamlara göre Dersim’de 80 binin
üzerinde ölü olduğu söyleniliyor” diyen avukat Kahraman Aytaç’ın konuşmaları
belgesele farklı bir hava verirken, isyan tanıklarının ağzından çıkanlar ise
insanın tüylerini ürpertecek şekilde.
Hayatlarının belki de son demlerini yaşayan kadın erkek ihtiyar tanıklar
belgeselin gücüne güç katarken, anlattıkları, insanın aklını almayacak şekilde
sert ve Keskin görüşler. Onlardan biri “Diz çöktürüp arkadan mitralyözlerle
taradılar” derken, başka bir Tanık, “Bu evler kadar ceset yığılmıştı üst üste,
bu evler kadar! Gavur bile halimize ağlardı, gavur, gavur…” diyerek isyanını
anlatıyor.
“Ölümleri anlatır mısın” sorusuna başka bir Tanık, “Kardeşim hiç sorma!
Öldürülenleri hiç sorma! Ölü kokusu sardı bu memleketi. Ormanda düşen, nehirde
akıp giden!” diye cevaplıyor.
İsyanın gelişinden, isyanı bastırma çabalarına ve Seyit Rıza’nın idamına kadar
birçok ayrıntıyı gözler önüne seren “38” de, başka bir Tanık da, isyanı
bastırmak için yapılan çalışmaları değerlendirirken şunları dile getiriyor-
“Devlet gelmiş, okul, yol yapıyor, bize yardım edecek dedik ama devlet gelir
gelmez namusumuza, malımıza, canımıza kastetti.”
Hala isyan izlerini taşıyıp metropolde yaşayan başka bir Tanık da, “Burada
yaşıyorum, İnönü, Bayar gibi mahalle isimlerini duyduğumda 38 aklıma geliyor ama
ben unutmak istiyorum” diyor.
On binlerce ölünün yaşandığı, artık “Bu son isyandır” denilen Dersim isyanını
tanıklarıyla, belgeleriyle birlikte beyaz perdeye yansıtan Çayan Demirel’in “38”
isimli 68 dakikalık belgeseli 9. Uluslararası 1001 Belgesel Film Festivali
kapsamında 2 Ekim saat- 20:30’da İtalyan Kültür Merkezi ile 3 Ekim Saat- 18:30 ve
4 Ekim Saat- 16:00’da Nazım Hikmet Kültür Merkezinde gösterilecek.
Kaynak
ANF NEWS AGENCY
İSTANBUL, 01.10.2006
NEO-LİBERAL SOLUN SANATINA DA HAYIR
YURTSEVERLİĞİNE DE!
Belgesel Sinemacılar Birliği tarafından düzenlenen 1001 Belgesel Film Festivali
kapsamında dün(4 ekim 2006) TKP’ye bağlı Nazım Hikmet Kültür Merkezi’nde “38”
adlı bir belgesel yayınlandı.
Yönetmenliğini Çayan Demirel’in yaptığı 38 adlı belgesel Atatürk’ü itham eden
bir kare ile başlıyor. Belgesel boyunca yer alan müzikler, ağıtlar Cumhuriyet
düşmanlığını körüklemekte, 1938 yılında Türk askerinin Tunceli’de gerici
isyanları bastıran rolü ters yüz edip, işgal gücü gibi göstermektedir. Hatta bu
belgesele göre halkın askerle karşı karşıya gelmesinin sebebi Türk askerinin
yöre halkının namusuna göz dikmesi gibi uydurma bir iddiaya dayandırılmış.
Komintern Belgelerinde yer alan Komünist Enternasyonalin raporlarında geçen ve
Kürt Sorununu konu alan belgelerinde devrimci Kemalist iktidar döneminde ortaya
çıkan gerici ve feodal niteliği ağır basan ayaklanmalara tamamıyla karşı
çıkılmıştır. Şimdi bu meseleyi TKP’nin göstermekte hiçbir sakınca görmediği “38”
adlı belgeselin konusunu oluşturan “Dersim isyanları” ile ilişkilendirelim.
“İngiliz emperyalizminin ökçesi altında” adlı makalede İngiliz
emperyalistlerinin Kürt sorununa müdahaleleri konusunda özet olarak şöyle
söylenmektedir-
“Onların hedefleri- geçenlerde belirtmiş olduğumuz gibi- Sovyetler Birliği’ne
karşı bir savaş üssü olarak hizmet etmesi için İngiliz hakimiyeti altında bir
“Kürdistan devleti” kurmaktır. (19 Ağustos 1930- Internationale Presse-Korrespondenz
1930,sayı 70, ss. 1711-1712.)
Hiç yorum yapmadan diğer belgelere geçelim.
Yeni Bir Kürt Ayaklanması isimli makalede aynen şu ifadeler vardır-
“İki ayı aşkın bir zamandan beri Ankara Hükümeti, Dersim bölgesindeki Kürt
aşiretlerin yeni bir gerici ayaklanmasını bastırmakla uğraşıyor. Feodal
unsurlar, Kemalist parti tarafından gerçekleştirilen reformlara rağmen, bu güne
kadar ülkenin sapa bölgesinde barınmayı başarmışlardır…”
“…Dersim’in hakim katmanları, yürürlükteki yasalara rağmen, kendi yasadışı
ayrıcalıklarını koruyabilmişlerdir…”
“... Halk partisi ( Kemalistler), iç pazarın genişletilmesini isteyen ulusal
burjuvazinin baskısıyla, geçen yıl cumhuriyetçi devletin bütün ağırlığını ortaya
koyarak bu çağdışı duruma bir son vermeye karar verdi…bu güne kadar Dersim,
Türkiye’nin ulusal ekonomisinin dışında kalmaktaydı. Az gelişmiş olan ticaret,
tamamen aşiret reislerinin ve onların adamlarının aracılığıyla yürütülüyordu.
Öyle ki, başka bir vilayetten hiçbir Tüccar, Dersimde iş yapmayı göze alamazdı,
çünkü mahalli mütegallibenin silahlı çeteleri tarafından haraca kesilmesi veya
yağmaya uğraması kesin gibi bir şeydi. Bu çeteler bununla da kalmaz, barışçı
komşu köylere yağma seferleri düzenlenirdi…”
“…Dersim’de devlet otoritesi sadece kağıt üstünde kalıyordu. Feodal aşiret
reisleri, her fırsatta, devleti hiçe sayarlardı. Devletin Dersim’de askerlik
yükümlülüğünü gerçekleştirmesi ve yasal vergileri toplaması bugüne kadar mümkün
olmamıştır. Bu iki sorun, daima, şeyhler ve ağalar tarafından toptan
hallediyordu. Ağalar, kendi yönetim ve yargı yetkileri altında bulunan ahaliden
işlerine geldiği gibi vergi alıyor ve bunun ancak küçük bir kısmı, askere
gidecek yerde, aşiret reislerinin muhafız birliklerine fedai olarak giriyor,
yani aslında çeteleri oluşturuyordu…”
“…Kitleleri kendi peşlerinden sÜrükleyebilmek için feodal unsurlar, hükümetin
silahlı kuvvetinin zayıf olduğu lafını yaydılar. Yaydıkları söylentiye göre,
hükümet,ayaklanmayı bastırmak için silahlı birliklerini göndermeye cüret ettiği
takdire, İngilizlerle Fransızların Türkiye’ye hemen savaş açacaklardı. Ayrıca
Arapların da isyancılardan yana olduğu şeklinde haberler çıkardılar…”
(Rundschau, Basel, 1937, sayı 32, s. 1162)
TKP’nin sahip olduğu kültür merkezlerinde bu belgeselin gösterilmesi TKP’nin
Yurtsever Cephe stratejisinin de dolaylı yansıması. Emperyalizmin desteğindeki
gerici ayaklanmaları belgeselleyen Neo-Liberal sol aydıncıkların “sanatına”
sahip çıkarak kültür merkezlerinde yer veren TKP’nin bunu “Yurtseverlik” adı
altında nasıl açıklayacağı muğlak kalmıştır. Nitekim Ulusal Kanal muhabirlerinin
sorularına “Biz Özcan Denizi’ de gösteriyoruz, bunu da. Bu filmle ilgili bir
yorum yapamayız. Bu filmin içeriğine katılıp katılmadığımızı sormayın” diyerek
kaçamak cevaplar vermesi “Yurtsever”lik anlayışlarının çarpıklığını da gözler
önüne sermiştir.
Tarih her zaman gericiliği ezerek ilerlemiştir. Cumhuriyet Devrimi de bu
gericiliği demir pençesiyle ezerek tarihi ilerletmiştir. “yurtseverler” ne
zamandan beri emperyalizm işbirlikçisi gericilere sahip çıkmaktadır.??
Kaynak
oncugenclik.org.tr
09.10.2006
DERSİM 38 BELGESELİNE DAVET
Yönetmen Çayan Demirel, belgesel kapsamında Ulus-devlet mekanizmasını
sorgularken, Dersim’de devlet eliyle gerçekleştirilen kıyımı yaşayan canlı
tanıklara o yılları anlattırıyor. BİR KIYIMIN ADI - 38, 9. Uluslararası 1001
Belgesel Film Festivali'nde 2, 3, 4 Ekim 2006 tarihlerinde gösterime girecek.
Kaynak
Çayan Demirel
pirsultan.net
Resmi tarihle hesaplaşma...
“Başımıza neler geldi, neler. Öyle bir acıydı ki, gavur bile halimize ağlardı.
Gavur gavur...”
Tedip ve tenkil (Edep, had bildirmek)). Sadece Dersim’e değil, bütün bir
bölgenin uzak ve yakın tarihine damgasını vuran o büyük acılara nasıl bir
politikanın yön verdiğini merak ederseniz bu iki kelimeye ulaşırsınız.
Yaşananlar, kelimelerin Türkçeleşmesinden başka bir şeyin değişmediğini
gösteriyor. Zira her hak talebinin, her kendine dikte edileni kabul etmeyişin
imhayla yanıtlanması son 30 yıldır da değişmemiş- Şaki, dağlı, eşkıya, serkeş
olarak tanımlanan Kürtler, terbiye edilerek, hadleri bildirilmiştir.
Tedip ve tenkil, 1938’de Dersim’de yaşanan kıyımı anlatan “38” adlı belgeselde
de altı en çok çizilen iki kelime. “Belgesel, belgelerin sunumudur”
diyen Yönetmen Çayan Demirel, Dersim kıyımının belgelerini sunmak üzere
arkadaşlarıyla birlikte üç yıl önce yola koyulmuş. Dersim ve ’38 kıyımına
ilişkin araştırmalar, arşivler incelenmiş, konunun uzmanları ve sayıları artık
giderek azalan tanıklarıyla konuşulmuş. ‘38’ adını taşıyan 68 dakikalık
belgesel, işte bu kolektif emeğin sonunda ortaya çıkmış. Çayan Demirel’le,
gösterildiği 1001 Belgesel Film Festivali’nde büyük ilgi gören ‘38’i konuştuk.
‘38’ belgeseli ilk deneyiminiz mi?
Daha önce bilim felsefecisi Yılmaz Öner belgeseli yapmıştık. Mektepli değilim
ama o yaptığımız belgeselden güç alarak “Bunu da yapabiliriz” dedik.
1938, çok bilinen, sonuçları çok ağır olan bir olaydı ama bununla ilgili bir
çalışma yoktu. Tarihsel olarak bunun yapılması bir zorunluluktu ve aslına
bakarsanız kurumların yapması gereken projeye 2002’de arkadaşlarım Ali Naki
Gündoğdu ve Ali Haydar Güler’le başladık ve üç yılda tamamladık.
Bu üç yılın temel zorlukları nelerdi?
Öncelikle ekonomik zorluklar. Çünkü finans anlamıyla sermayedarların kapısını
çok fazla çalmadık. Daha çok arkadaş çevresi desteği ile tamamlayabildik. Yani,
birine “Bize kaset al” dedik, diğerinden kitaplar istedik, bir başkasına “Yol
parasını ver’ dedik. Böyle koordine edilen bir çalışmaydı ve belgeselimizin
müziklerini hazırlayan Metin Kahraman başta olmak üzere, bütün arkadaşlarıma
destekleri için teşekkür ediyorum.
Resmi ideolojiyi teşhir edebilmekti amacımız. Bu yüzden yereli çok işleyemedik
ama yereli işleyebilecek, her karesi bir film olan çok fazla olay var.
Bunları anlatmak zaten 68 dakika için mümkün değil.
Resmi tarihin teşhiri, bu ülkede sorunun çözümüne etki yapıyor mu?
Türkiye’de resmi tarih yazımı değişmediği ölçüde, ciddi bir barışın
sağlanabileceği kanısında değilim. İsmail Beşikçi’nin belgeselde altını çizdiği
önemli bir nokta var. “80 yıldır reddettiniz. Yani ‘Kürt yoktur, dili yoktur,
kültürü yoktur’ dediniz. 80 yıl sonra bunu kabul etmeye başladınız. Bu bir özür
gerektiriyor” der. Bence de çok haklı. Bu tarihsel süreç kabul edilmezse ve
resmi tarih yazımı değişmezse evet, bir arada olma ortamının gelişebileceği ama
bunun çok temelsiz olacağı inancındayım. Tarih yazımının değişmesi bence barışa
atılacak ilk adımdır. Bizim bu derdi işlememizdeki ve altını çizmemizdeki neden
de budur. Yoksa halkları birbirine düşman etmek gibi bir derdimiz yok. Çünkü
halklar birbirine düşman değil. Belgeselde katliama maruz kalmış yaşlı bir ana,
“Derdime yanan yok. Biz de halkız. Halk halka ağlasın” diyor. Demek ki halkların
birbirinden bir beklentisi var. Resmi ideolojiyi oluşturan kurumların, kişilerin
halkları birbirine düşürme istencini kaldırabilmenin yolu da bu resmi tarihle
hesaplaşma kanımca.
Dersim’e giderek tanıklarla da konuştunuz. ‘38’in hem tanıklar, hem de
Dersimliler üzerindeki etkilerine ilişkin neler gözlemlediniz?
Aslına bakarsanız bölgede 1938’den beri Süren bir savaş ortamı var. Ve ‘38’in
dilini çözdüğümüzde, Kürt sorununu da algılayabiliyorsunuz. Coğrafyanın o savaş
ortamını hiç yitirmemesi, insanların bu acılarını unutmamasını sağladı. Aradan
uzun zaman geçmesine rağmen hâlâ hatırlıyor olmaları, aslında çok travmatik bir
durum olduğunu gösteriyor. Yani her acı gördüğünde aklına ilk gelen fotoğraf,
‘38’ fotoğrafı. Bu travmayı gelenekleriyle yaşıyorlar. Bu ses tonlarına,
davranışlarına yansıyor. Örneğin ‘38’i sorduğumuzda kimse bize cevap vermiyordu.
Ama kendi hayatlarını sorduğumuzda ilk anlattıkları yer ‘38’di. Bu o travma
dediğimiz şeyi çok net ifade ediyor. Bir güven sorunu da var. Diyalog kurabilmek
için onların güvendiği insanlarla gittik. Ama yanlarında kaldığımız yaşlılarla
kendimiz diyalog kurmakta zorlanmadık. Çünkü o dili, o geçmişi bilmiyorsanız,
yaşlılarla rahat iletişim kuramıyorsunuz.
Dersimliler ve tabii ‘38’i bilmeyenler, belgeseli ne zaman izleyebilecek?
Bu coğrafyada yaşayan halklar, Dersim gibi olguları çok fazla bilmiyorlar. Yani
süreç bir isyan kavramıyla tanımlanıyor ama orada bir isyan falan yok. Bu
nedenle bunu Dersimlilerden çok, Anadolu’da yaşayan halklara izlettirmek
gerekiyor. Dersim’de bir buçuk ay kadar sonra bir gösterim tasarımız var ancak
diğer kentler için bir tarih henüz dillendiremiyoruz.
‘38’in de gösterildiği 1001 Belgesel Film Festivali’nde Ermenileri konu alan bir
belgeselin programdan çıkarılmasını siz nasıl yorumladınız?
Bu Türkiye’nin siyasal bir refleksi. Ahmet Kaya yıllar önce “Kürtçe bir klip
yapacağım” demiş, bu ülkenin siyasal refleksi adama çatal bıçak fırlatmıştı.
1001 Festivali’nin, örneğin ‘38’e ilişkin de kaygıları vardı ama bu kamuoyu
nezdinde çok fazla ifade bulmadığı için bir yaptırımla karşılaşmadılar. Onlar
için bir çekince olmadı yani. Ama aynı durumu Ermenileri anlatan belgesel için
söyleyemiyoruz. Belgesel, belgelerin sunumudur aslında. Biz de ‘38’de
yaşananları aktardık. Bu anlamda çok ideolojik durmanıza gerek yok.
Kaynak
Serpil İlgün
evrensel.net
Dersim isyanının belgelesi...
On binlerce ölünün yaşandığı, artık “Bu son isyandır” denilen Dersim isyanını
tanıklarıyla, belgeleriyle birlikte beyaz perdeye yansıtan Çayan Demirel’in “38”
isimli 68 dakikalık belgeseli 9. Uluslararası 1001 Belgesel Film Festivali
kapsamında 2 Ekim saat- 20:30’da İtalyan Kültür Merkezi ile 3 Ekim Saat- 18:30 ve
4 Ekim Saat- 16:00’da Nazım Hikmet Kültür Merkezinde gösterilecek.
Kaynak
İstanbul, 4 Ekim 2006
sendika.org
1001 Belgesel Film Festivali'nde Kürt filmleri...
9. Uluslararası 1001 Belgesel Film Festivali, "Diyarbakır Damlarında", "Nazê",
"38", “Simit Ustası”, "Diyarbakır Sinemaları” ve “Guan-Di'nin Düğünü" gibi
birkaç Kürt filminin gösterimi sürüyor.
29 Eylül başlayan 9. Uluslararası 1001 Belgesel Film Festivali 5 Ekime kadar
devam edecek. İtalyan Kültür Merkezi, Atatürk Kültür Merkezi, Fransız Kültür
Merkezi ve Nazım Hikmet Kültür Merkezinde ücretsiz gösterilen belgeseller içinde
Kürt yönetmenlerin ve Kürtler üzerine çekilen belgeseller ilgi görüyor.
2 Ekim’de Dersim isyanını anlatan “38” belgeseli izlemeye gelen sinemaseverler
salonu doldururken, belgesel yönetmeni Çayan Demirel, düşüncelerini dile
getirirken çok heyecanlı olmasından, izleyicilerle kısaca söyleşti.
Festival kapsamında 5 Ekime kadar gösterilecek Kürtler üzerine belgeseller-
38
Dersim isyanı üzerine şimdiye kadar çok kez konuşuldu, yazıldı, kitaplar
yayımlandı ve şimdi de belgesel konusu oldu. “38” adlı belgesel Dersim isyanını,
Dersim katliamını, belgeler ve tanıkların ağzından sunuyor izleyiciye.
Yönetmen- Çayan Demirel
68 dakika / Kürtçe - Türkçe
Kaynak
3.10.2006
firatnews.com
Atatürk'E, CUMHURİYET VE ORDUYA HAKARET
Belgesel Sinemacılar Birliği tarafından düzenlenen 1001 Belgesel Film Festivali
kapsamında dün TKP’ye bağlı Nazım Hikmet Kültür Merkezi’nde "38" adlı bir
belgesel yayınlandı.
Filmde Atatürk’e yöneltilen suçlamalar ile Türk ordusuna yönelik ağır hakaretler
sanatın da, mantığın da sınırlarını aşan bir çirkinlikteydi.
Yönetmenliğini Çayan Demirel’in yaptığı 38 adlı belgesel Atatürk'ü itham eden
bir kare ile başlıyor. Belgeselde karşımıza çıkan ve 1938 yılında Tunceli’de
yaşanan olayları yorumlayan ilk Akademisyen ise Mete Tuncay oluyor. Tuncay’ın
çalıştığı özel üniversite ise Sözde Ermeni soykırımını destekleyen konferanslara
ev sahipliği yapan Bilgi Üniversitesi. Prof Dr. Baskın Oran, Prof. Dr. Cemil
Koçak gibi isimler de filmde yer verilen diğer
yorumcular.
Müzikleriyle, ağıtlarıyla, bir Cumhuriyet düşmanlığı filmi olduğunu ilk
sahnesinden ortaya konan belgesel’de Türk askeri 1938 yılının Tunceli’sinde
işgal kuvveti gibi gösterilmekte. Film, Cumhuriyeti ve Türk ordusunu
eleştirirken belden aşağı vurmaktan da hiç çekinmiyor. Bu belgesel’e göre,
halkın askerle karşı karşıya gelmesinin nedeni ise Türk askerinin yöre halkının
namusuna göz dikmesi.
"38" adlı film, Türkiye Komünist Partisi’ne bağlı Nazım Hikmet Kültür
Merkezi’nde gösterime girdi. Nazım Kültür Merkezi’nin yetkilileri ise Ulusal
Kanal’a konu ile ilgili olarak şu ilginç açıklamayı yaptılar- “Biz Özcan
Deniz’in filmini de yayınladık, bunu da. Bu filmle ilgili bir yorum yapamayız.
Bize bu filmin içeriğine katılıp katılmadığımızı sormayın.” TKP’ye bağlı kültür
merkezinin yetkilileri ısrarlarımıza rağmen konuyla ilgili olarak kameralarımıza
bir açıklama yapmayı ise reddettiler.
Perşembe, 05 Ekim 2006
ulusalkanal.com.tr
Dersim belgeseli polise takıldı...
İsyanın ardından birçok insan başka illere gönderildi. Çok sayıda ayaklanmacı
değişik hapis cezalarına çarptırıldı.
Polis, Munzur Barış ve Kültür Günleri'nde Dersim olaylarını anlatan '38'
belgeseli için ön izleme talep etti. Belgeselin yönetmeni Demirel nazikçe
uyarıldı! Gösterilmesi için herhangi bir iznin gerekmediği '38' organizasyon
komitesi tarafından 'provokasyon' korkusuyla programdan çıkarıldı.
"Gündoğanlar Düğün Salonu'nda saat 18:00'de halka gösterimi yapılacak olan '38'
adlı belgesel filmin, bahse geçen yer/saatte gösterilmeden önce incelenmek üzere
Emniyet Müdürlüğü Güvenlik Şube Müdürlüğü'ne 06.02.2007 günü saat 15:00'e kadar
teslim edilmesini rica ederim."
Tunceli vali yardımcılarından Turgut Gülen imzalı bu yazı, 6 Şubat 2007 tarihi
taşıyordu ve Hrant Dink anısına düzenlenen Munzur Barış ve Kültür Günleri'nin
tertip komitesi başkanı Hasan Çiçek'e gönderilmişti. Hasan Çiçek yazıyı alır
almaz 1938 Dersim olaylarının anlatıldığı '38' belgeselinin yönetmeni Çayan
Demirel'e götürdü. Çayan Demirel'in yüzü, yazıyı görür görmez asıldı. İngiltere
ve İstanbul'da düzenlenen festivallerde ve çok sayıda kültür merkezinde
gösterildiğinde büyük beğeni toplamış "38", ilham aldığı topraklarda
engellenecek miydi?
"Çıkmadık Candan Umut kesilmez" diye düşünen Demirel, Emniyet'in yolunu tuttu.
Kapıda Asayiş Şube Müdürü'yle görüşmesi gerektiği söylendi. Tam 'ön izleme'
talebiyle itirazını dile getirecekti ki, polislerin bir başka tebligat daha
hazırlamış olduğunu gördü. Yine 6 Şubat tarihi taşıyan 3. Sınıf Emniyet Müdürü
Özer Özben imzalı tebligatta bu kez, "38"in eser işletme belgesinin olup
olmadığı soruluyor, yasalar gereği 'sertifikası yoksa gösterilemeyeceği'
belirtiliyordu. Bu yönde hazırlanmış 'tebliğ ve tebellüğ belgesi' yönetmen Çayan
Demirel'e imzalatıldı.
'Müdahale ederiz'
Sonra bir yetkili kibarca belgesel için tertip komitesine yazılı olarak iletilen
'ön izleme' talebini bu kez sözlü olarak yineledi. Filmi izleyeceklerini, eğer
'uygun' bulurlarsa eser işletme belgesinin yokluğunu da sorun etmeyeceklerini
söylüyorlardı.
Oysa ne ön izleme talebi yasaldı, ne de ticari amaçlarla çekilmemiş belgesele
'eser işletme belgesi' gerekiyordu. Çayan Demirel polislerin isteğini geri
çevirdi. Ona göre polislerin asıl amacı, '38'in asıl ruhunu bulduğu topraklarda
gösterimini engellemekti. Çayan Demirel polislerle arasında geçen diyaloğu da
şöyle aktardı-
- Belgeseli göstermek için sizden izin almam gerekmiyor.
- Amacımız izin vermek değil, tedbir almak. Bir provokasyona meydan vermemek
istiyoruz.
- Bu film Türkiye'de ve yurtdışında çok sayıda salonda oynadı, hiçbir yerde
böyle bir taleple karşılaşmadım. Tunceli'de farklı yasalar mı geçerli?
- İsterseniz izletirsiniz elbette ama arkadaşlarımız suç unsuru buldukları
herhangi bir sahnede müdahale ederler.
- Bu provokasyon olur. Gösterimden kaldırırım ama dava açarım.
- Dava açarsanız bizi incitmiş olursunuz.
Polisle yaptığı görüşmeden sonuç elde edemeyen Çayan Demirel, Emniyet binasını
terk etti ve tertip komitesi de herhangi bir provokasyona meydan vermemek için
filmi gösterimden kaldırdı.
Filmi izlemeye gelenler, gösterimin yapılacağı düğün salonunun jandarma ve
polisler tarafından kuşatılmış olduğunu gördü. Bu engelleme protesto edildi
edilmesine ama değişen bir şey olmadı.
Tekrar davet edildi ama
Ertesi gün tertip komitesini araya koyan polisler, Çayan Demirel'i tekrar
Emniyet'e davet ettiler. "Gelsin bir çayımızı içsin" demişlerdi nazik
davetlerinde. Demirel'e göre, ikinci davette amaç, 'dava açma' konusunu
görüşmekti. Davete icabet etmeyen Demirel, "Tunceli Emniyet Müdürlüğü nasıl
becermişse 'kalite belgesi' almış. Eğer açacağımız dava aleyhlerine sonuçlanırsa
bu belgeyi de yitirmekten korkuyorlar" dedi.
Üç yılda çekildi
1937-1938 Dersim olaylarının anlatıldığı '38', üç yıllık bir çalışmanın ürünü.
2006 yılı yapımı olan belgeselin orijinal müzikleri Metin-Kemal Kahraman'a ait.
İngiltere'de Londra Kürt Filmleri Festivali'nde gösterilerek 'övgüye değer'
bulunan '38', Tunceli'de engellenmiş olsa da, bugüne kadar herhangi bir adli
soruşturmaya uğramadı.
İsyanda yedi kişi idam edildi
Tunceli (Dersim) bölgesinde, yörenin doğal koşulları ve aşiret temeline dayanan
toplumsal yapısı, merkezi yönetimlerin otorite kurmasını engellemişti. 1935'te
2884 sayılı Tunceli Vilayeti'nin İdaresi Hakkında Kanun çıkarıldı. Buna göre
Tunceli iline yetkileri çok geniş askeri vali atanacaktı. 20-21 Mart 1937'de
Abasan aşireti reisi Seyit Rıza önderliğinde vergi vermek istemeyen aşiretler
ayaklanma çıkardı. Dersim Bölge Valisi General Abdullah Alpdoğan komutasında
başlatılan askeri harekât, 13 Eylül 1937'de sona erdi. Yöre halkının bir kısmı
başka illere gönderildi. Seyit Rıza'yla altı kişi idam edildi. 1938'de yeni bir
ayaklanma çıktı. Bu ayaklanma da Eylül 1938'de bastırıldı.