20. Yüzyılda Kırgızlar




Yapım Tarihi - 2006
Süresi - 00:00:00, (3 Bölüm)
Format - Uzun Belgesel, Renkli, Türkçe

Yönetmen - Peyami Çelikcan
Yapımcı - Şahin Karasar
Yapım - Bilim ve Sanat Vakfı

SÖZLÜ TARİH ÇALIŞMALARI ve BİSAV'ın PROJESİ

Sözlü tarih çalışmalarını hem bir iletişim akademisyeni hem de bir belgeselci olarak çok önemsiyorum. Nedenlerini kısaca özetlemek gerekirse şunları söyleyebilirim: Sözlü tarih çalışmaları tarihle "farklı diyaloglar" kurma imkanı sağlıyor. Hakim, resmi, yaygın tarih anlayışına karşı alternatif bir tarih anlayışı oluşturabilme fırsatı sunan sözlü tarih çalışmaları kişisel tanıklıkları ve deneyimleri referans alarak belirli bir dönemi daha gerçekçi bir biçimde anlamamızı kolaylaştırıyor.

Özellikle yazılı tarih ile yaşanan tarih arasında farklılıklar ve hatta çelişkiler sözkonusuysa, sözlü tarih çalışmaları hakikate ulaşmanın etkin bir yolu olabiliyor. Mesela Sovyet döneminde yazılan Orta Asya'nın resmi tarihi, bu coğrafyada yaşayan Türk halklarının gerçeğini yansıtmaktan uzaktır. 20. yüzyıl boyunca Orta Asya halklarının neler yaşadığını, bu dönemin tanıklarının yaşadıkları üzerinden anlamak ve tarihi hakikati ortaya çıkarmak mümkün olabilmektedir.

2007 yılında Kırgızistan'da, 20. Yüzyılda Kırgız Milli Kimliğinin Oluşumu adlı bir sözlü tarih çalışması başlatmıştık. TİKA desteğiyle Manas ve Maltepe Üniversitelerinin işbirliğiyle yürütülen proje kapsamında 70 yaşını aşmış 70 Kırgız Türkü ile derinlemesine görüşmeler yapıldı. Yazılı tarih kaynaklarında yer almayan pek çok olay bu görüşmelerle kayıt altına alındı ve tarihi birer belge olma özelliği kazandı. Sosyoloji, Tarih, İletişim alanlarından akademisyenlerin katkısıyla gerçekleştirilen proje, 70 sözlü tarih görüşmesini içeren geniş bir arşiv oluşturdu. Projenin çıktıları arasında üç bölümlük bir belgesel film ve çeşitli akademik yayınlar yer aldı.

Yönetmenliğini yaptığım "20. Yüzyılda Kırgızlar" belgeselinin yapımcılığını Şahin Karasar yürütmüştü. Proje ekibinde Bahattin Akşit, Belma Akşit, Konuralp Ercilasun ile birlikte pek çok akademisyen bulunmuştu. Hedefimiz benzer sözlü tarih çalışmalarını diğer Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde de yürütmekti. Ancak devamını gerçekleştirecek imkanı bulamadık.

Bu sözlü tarih çalışmasını Bilim ve Sanat Vakfı ile Şehir Üniversitesi'nin işbirliğiyle yürütülen Sözlü Tarih Projesinin tanıtım toplantısı vesilesiyle hatırladım ve sözlü tarih uygulamalarına bir örnek olarak paylaşmak istedim. Bizim yaptığımız gibi pek çok başka kurum da yıllar içinde çeşitli sözlü tarih çalışmaları gerçekleştirdi ve gerçekleştirmeye devam ediyor. Ancak yapılan çalışmalara erişim imkanı o kadar kısıtlı ki, kimin ne yaptığı bile bilinmiyor. Halbuki sözlü tarih çalışmaları birer belge olma özelliği taşıyor ve bu belgelere erişimin kolaylaştırılması gerekiyor.

İşte Bilim ve Sanat Vakfı bu engeli aşmak amacıyla önemli bir proje başlatıyor. Değişik kurumlar tarafından gerçekleştirilmiş sözlü tarih çalışmalarını bir veritabanında buluşturmayı hedefleyen proje İSTKA tarafından destekleniyor. Öncelikle İstanbul'daki çalışmaların bir araya getirileceği proje kapsamında model bir çalışma da yürütülecek. İstanbul'un mekan ve kültür çeşitliliği konusunda 30 kaynak kişiyle yapılacak sözlü tarih çalışmasının devam ettirilmesi ve yaklaşık 150 kişiyi kapsayacak şekilde yürütülmesi planlanıyor.

Bilim ve Sanat Vakfı 2003 yılından bu yana sözlü tarih alanında çalışmalar yürütüyor. Bu çalışmaların bir kısmı sözlü tarih metodolojisi üzerine, diğer bir kısmı ise sözlü tarih projeleri üzerine odaklanmış durumda. Yıllar içinde sözlü tarih alanında çeşitli atölye çalışmaları ve toplantılar düzenleyen BİSAV, oldukça yararlı bir kılavuz da yayınladı. Sözlü Tarih Araştırmacıları için Pratik El Kılavuzu adıyla yayınlanan kitapçığa şu bağlantıdan ulaşılabilir:
http://www.sozlutarih.org.tr/Home/bisavdasozlutarih.


Projenin odağında sözlü tarih çalışmaları yer alıyor ve BİSAV bu konuda önemli bir birikime sahip. Projenin ikinci odağını oluşturan dijital veri tabanı oluşturmak ise ayrı bir deneyim gerektiriyor. BİSAV bu alanda da önemli bir proje gerçekleştirerek önemli bir deneyim kazandı. Birkaç yıl önce gerçekleştirilen Türk Sinema Araştırmaları (TSA) projesi Türk sinemasına ilişkin bilgi ve belgelerin dijitalleştirilmesi ve bir veri tabanında buluşturulmasını hedeflemişti. BİSAV'ın TSA deneyimiyle, proje ortağı Şehir Üniversitesi'nin Taha Toros Arşivini Dijitalleştirme Projesi kapsamındaki deneyimi birleşince güçlü bir birikim oluşmuş oldu.

Projenin Danışma Kurulu'nda benimle birlikte, Hatice Aynur, Abdülhamit Kırmızı, Bülent Bilmez, Yunus Uğur, Şevket Kamil Akar ve M. Fatih Aysan yer alıyor. Projenin koordinatörlüğünü BİSAV'dan Arzu Güldöşüren yürütüyor. "Söz Uçmadan Hafizalarımızı Kayıt Altına Alıyoruz" mottosuyla yola çıkan proje ekibi Eylül 2015'den bu yanan çalışmalarını sürdürüyor. 25 Aralık 2015'de düzenlenen tanıtım toplantısında heyecanla dinlediğim Proje Danışmanı Yunus Uğur ve Koordinatör Arzu Güldöşüren'in verdiği bilgiler doğrultusunda, projenin Ağustos 2016'da tamamlanması öngörülüyor. Proje ekibine bu zorlu maratonda kolaylıklar diliyorum.







International Conference on Central EUrasian Studies
Past, Present and Future, Organized by the Maltepe University (Turkey)
The University of Tokyo
Islamic Area Studies (Japan)
The University of Tsukuba (Japan), 2009

Ministry of Culture and Information of the Kyrgyz Republic, Bishkek. 2007
Central EUrasian Studies Society, Eighth Annual Conference, University of Washington, 2007
6. Maltepe Üniversitesi Türk Belgeselciler Haftası, Öğrenci Filmleri Yarışması, Gösterim Seçkisi. 2008




Kaynak
peyamicelikcan.blogspot.com