Yapım Tarihi - 2006
Süresi - 00:00:00, (3 Bölüm)
Format - Uzun Belgesel, Renkli, Türkçe
Yönetmen - Peyami Çelikcan
Yapımcı - Şahin Karasar
Yapım - Bilim ve Sanat Vakfı
SÖZLÜ TARİH ÇALIŞMALARI ve BİSAV'ın PROJESİ
Sözlü tarih çalışmalarını hem bir iletişim akademisyeni hem de bir belgeselci
olarak çok önemsiyorum. Nedenlerini kısaca özetlemek gerekirse şunları
söyleyebilirim: Sözlü tarih çalışmaları tarihle "farklı diyaloglar" kurma imkanı
sağlıyor. Hakim, resmi, yaygın tarih anlayışına karşı alternatif bir tarih
anlayışı oluşturabilme fırsatı sunan sözlü tarih çalışmaları kişisel
tanıklıkları ve deneyimleri referans alarak belirli bir dönemi daha gerçekçi bir
biçimde anlamamızı kolaylaştırıyor.
Özellikle yazılı tarih ile yaşanan tarih arasında farklılıklar ve hatta
çelişkiler sözkonusuysa, sözlü tarih çalışmaları hakikate ulaşmanın etkin bir
yolu olabiliyor. Mesela Sovyet döneminde yazılan Orta Asya'nın resmi tarihi, bu
coğrafyada yaşayan Türk halklarının gerçeğini yansıtmaktan uzaktır. 20. yüzyıl
boyunca Orta Asya halklarının neler yaşadığını, bu dönemin tanıklarının
yaşadıkları üzerinden anlamak ve tarihi hakikati ortaya çıkarmak mümkün
olabilmektedir.
2007 yılında Kırgızistan'da, 20. Yüzyılda Kırgız Milli Kimliğinin Oluşumu adlı
bir sözlü tarih çalışması başlatmıştık. TİKA desteğiyle Manas ve Maltepe
Üniversitelerinin işbirliğiyle yürütülen proje kapsamında 70 yaşını aşmış 70
Kırgız Türkü ile derinlemesine görüşmeler yapıldı. Yazılı tarih kaynaklarında
yer almayan pek çok olay bu görüşmelerle kayıt altına alındı ve tarihi birer
belge olma özelliği kazandı. Sosyoloji, Tarih, İletişim alanlarından
akademisyenlerin katkısıyla gerçekleştirilen proje, 70 sözlü tarih görüşmesini
içeren geniş bir arşiv oluşturdu. Projenin çıktıları arasında üç bölümlük bir
belgesel film ve çeşitli akademik yayınlar yer aldı.
Yönetmenliğini yaptığım "20. Yüzyılda Kırgızlar" belgeselinin yapımcılığını
Şahin Karasar yürütmüştü. Proje ekibinde Bahattin Akşit, Belma Akşit, Konuralp
Ercilasun ile birlikte pek çok akademisyen bulunmuştu. Hedefimiz benzer sözlü
tarih çalışmalarını diğer Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde de yürütmekti. Ancak
devamını gerçekleştirecek imkanı bulamadık.
Bu sözlü tarih çalışmasını Bilim ve Sanat Vakfı ile Şehir Üniversitesi'nin
işbirliğiyle yürütülen Sözlü Tarih Projesinin tanıtım toplantısı vesilesiyle
hatırladım ve sözlü tarih uygulamalarına bir örnek olarak paylaşmak istedim.
Bizim yaptığımız gibi pek çok başka kurum da yıllar içinde çeşitli sözlü tarih
çalışmaları gerçekleştirdi ve gerçekleştirmeye devam ediyor. Ancak yapılan
çalışmalara erişim imkanı o kadar kısıtlı ki, kimin ne yaptığı bile bilinmiyor.
Halbuki sözlü tarih çalışmaları birer belge olma özelliği taşıyor ve bu
belgelere erişimin kolaylaştırılması gerekiyor.
İşte Bilim ve Sanat Vakfı bu engeli aşmak amacıyla önemli bir proje başlatıyor.
Değişik kurumlar tarafından gerçekleştirilmiş sözlü tarih çalışmalarını bir
veritabanında buluşturmayı hedefleyen proje İSTKA tarafından destekleniyor.
Öncelikle İstanbul'daki çalışmaların bir araya getirileceği proje kapsamında
model bir çalışma da yürütülecek. İstanbul'un mekan ve kültür çeşitliliği
konusunda 30 kaynak kişiyle yapılacak sözlü tarih çalışmasının devam ettirilmesi
ve yaklaşık 150 kişiyi kapsayacak şekilde yürütülmesi planlanıyor.
Bilim ve Sanat Vakfı 2003 yılından bu yana sözlü tarih alanında çalışmalar
yürütüyor. Bu çalışmaların bir kısmı sözlü tarih metodolojisi üzerine, diğer bir
kısmı ise sözlü tarih projeleri üzerine odaklanmış durumda. Yıllar içinde sözlü
tarih alanında çeşitli atölye çalışmaları ve toplantılar düzenleyen BİSAV,
oldukça yararlı bir kılavuz da yayınladı. Sözlü Tarih Araştırmacıları için
Pratik El Kılavuzu adıyla yayınlanan kitapçığa şu bağlantıdan ulaşılabilir:
http://www.sozlutarih.org.tr/Home/bisavdasozlutarih.
Projenin odağında sözlü tarih çalışmaları yer alıyor ve BİSAV bu konuda önemli
bir birikime sahip. Projenin ikinci odağını oluşturan dijital veri tabanı
oluşturmak ise ayrı bir deneyim gerektiriyor. BİSAV bu alanda da önemli bir
proje gerçekleştirerek önemli bir deneyim kazandı. Birkaç yıl önce
gerçekleştirilen Türk Sinema Araştırmaları (TSA) projesi Türk sinemasına ilişkin
bilgi ve belgelerin dijitalleştirilmesi ve bir veri tabanında buluşturulmasını
hedeflemişti. BİSAV'ın TSA deneyimiyle, proje ortağı Şehir Üniversitesi'nin Taha
Toros Arşivini Dijitalleştirme Projesi kapsamındaki deneyimi birleşince güçlü
bir birikim oluşmuş oldu.
Projenin Danışma Kurulu'nda benimle birlikte, Hatice Aynur, Abdülhamit Kırmızı,
Bülent Bilmez, Yunus Uğur, Şevket Kamil Akar ve M. Fatih Aysan yer alıyor.
Projenin koordinatörlüğünü BİSAV'dan Arzu Güldöşüren yürütüyor. "Söz Uçmadan
Hafizalarımızı Kayıt Altına Alıyoruz" mottosuyla yola çıkan proje ekibi Eylül
2015'den bu yanan çalışmalarını sürdürüyor. 25 Aralık 2015'de düzenlenen tanıtım
toplantısında heyecanla dinlediğim Proje Danışmanı Yunus Uğur ve Koordinatör
Arzu Güldöşüren'in verdiği bilgiler doğrultusunda, projenin Ağustos 2016'da
tamamlanması öngörülüyor. Proje ekibine bu zorlu maratonda kolaylıklar
diliyorum.
International Conference on Central EUrasian Studies
Past, Present and Future,
Organized by the Maltepe University (Turkey)
The University of Tokyo
Islamic
Area Studies (Japan)
The University of Tsukuba (Japan), 2009
Ministry of Culture and Information of the Kyrgyz Republic, Bishkek. 2007
Central EUrasian Studies Society, Eighth Annual Conference, University of
Washington, 2007
6. Maltepe Üniversitesi Türk Belgeselciler Haftası, Öğrenci Filmleri Yarışması,
Gösterim Seçkisi. 2008