Doğum Tarihi - 1945, İstanbul
Ölüm Tarihi - 20 Ağustos 2016
Sedat Pakay 1945’te İstanbul’da doğdu. Üniversiteyi bitirdikten sonra New
York’ta serbest olarak çalıştı. 1967’den beri farklı disiplinlerden tanınmış
sanatçıları portrelediği bir proje yürütüyordu. Fotoğrafları 1964’ten beri
uluslararası alanda sergilenip basılmaktadır. Vefatından önce 12 yıl boyunca
ABD’nin bazı önde gelen üniversitelerinde dersler vermişti.
Kitap Adı: Sedat Pakay New York 1966-2002
112 sayfa, 1. hamur, 16.5x24cm
Dünyaca ünlü fotoğrafçı ve film yapımcısı Sedat Pakay’ın 1966-2002 yılları
arasında çektiği fotoğraflar şu günlerde Yapı Kredi Kültür Merkezi’nde
sergileniyor. Bu sergiye eşlik eden bu kitap, Sedat Pakay hakkında bilmek
isteyeceklerinizin yanı sıra sergideki fotoğrafları da içeriyor.
‘New York sokaklarında yıllarca İstanbul’un ışığını aradım’
Ünlü fotoğrafçı ve film yapımcısı Sedat Pakay, 36 yıldır yaşadığı New York
serüvenini, Yapı Kredi Kültür Merkezi Sermet Çifter Salonu’nda açtığı fotoğraf
sergisi ile sanatseverlerle paylaşıyor.
1966 Kasım’ında ‘Rüyalar Ülkesi’nin atardamarı sayılan New York’u fotoğraflamaya
başlayan Sedat Pakay, bu fotoğraflama uğraşını 2000 yılı aralık ayına kadar
devam ettirmiş. Sanatçının açtığı yeni sergide, ilk günden bugüne peşine düştüğü
fotoğraflama çabasının ürünleri göze çarpıyor.
Ağırlıklı olarak siyah–beyaz fotoğrafların yer aldığı sergide Pakay, bir şehrin
yaklaşık 40 yıl içinde geçirdiği değişimi kare kare anlatıyor. Daha çok
insanlara ve gölgelerine odaklanan objektif, şehirdeki yapıların zaman içinde
geçirdiği değişime de yer veriyor. Metro, sokak ve bina fotoğraflarının yanı
sıra bu sergide aralarında Erol Akyavaş, Burhan Doğançay, Şirin Devrim, Andy
Warhol, Andre Kertesz, Robert Frank gibi New York’u kendine ev edinmiş
sanatçıların portreleri de yer alıyor.
En son yedi yıl önce Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’nde restrospektif bir sergi
ile Türk sanatseverlerle buluşan Sedat Pakay’ın İstanbul’a olan tutkusu, yıllar
öncesine dayanıyor. Sanatçı, 40 yıl gibi Uzun bir süre New York’ta yaşamış olsa
da çocukluğunun geçtiği İstanbul’u ve Boğaziçi’ni unutamıyor. New York
sokaklarında yıllarca İstanbul’un ışığını arayan Sedat Pakay, okuduğu Orhan Veli
şiirlerinde, Sait Faik öykülerinde canlandırdığı İstanbul’u hiçbir zaman
bulamamış. Âşığı olduğu kentten kilometrelerce uzakta kalan sanatçı, İstanbul
hasretini şu cümlelerle anlatıyor: “New York, İstanbul gibi benim yıllardır âşık
olduğum bir şehir değil. Orada hâlâ yabancı bir gözlemciyim. New York’u hiçbir
zaman İstanbul’u seyrettiğim gibi izlemedim. Ayrıca İstanbul’un ışığı da hiçbir
zaman New York’ta yok. O ışığı Amerika’da bulamadım, bir yerde haksız bir arayış
benimki tabii ki...”
‘Ben fotoğraf öğretmiyorum, hayat öğretiyorum’
Sedat Pakay’ın, fotoğrafla ilk buluşması, karanlık odada karşılaştığı bir
‘sihirbazlık’ gösterisi ile başlamış. 1960 yıllarında Fatih’teki bir
fotoğrafçıda karşılaştığı manzara, onun fotoğraf sanatına biraz daha sarılmasını
sağlamış. Birçok fotoğrafçının başından geçen benzer hikâyeyi sanatçı şu
cümlelerle anlatıyor: “Siyah–beyaz filmlerimi banyo ettirdiğim bir fotoğrafçı
vardı. Bir gün karanlık odasına girdim ve orada ilk defa fotoğraf banyosunu
gördüm. Kırmızı Işık altında, geliştiriciye bırakılan kağıtta yavaş yavaş ortaya
çıkan görüntü, o anda bana sihir gibi gelen bu durum, başka bir şey yapmakla
ilgili tüm bağlarımı kopardı.” Sanatçının sahip olduğu ilk fotoğraf makinesini,
1961 yılında babası hediye etmiş. İlk profesyonel deneyimini, 1964 yılında
İstanbul üzerine bir kitap hazırlayan John Freely’nin çalışmasına fotoğrafla
katkıda bulunarak yaşamış. Sedat Pakay için daha sonra ABD’de, Yale
Üniversitesi’nde geçecek yıllar başlamış. Hocası Ünlü Walker Evans’ın bir
cümlesini ise zihnine kazımış adeta: ‘Ben fotoğraf öğretmiyorum, hayat
öğretiyorum.’
Fotoğraf çekmenin tekrar gibi geldiği yıllarda Sedat Pakay, sinemaya da el atar.
O yıllarda ‘Sinematek’ üyesi olan sanatçı, Sinematek dergisi için yazılar kaleme
almaya başlar. Artık ‘filmci’ olmaya karar vermiştir... Karar verir vermesine;
ama ilk film çalışması yine fotoğraf üzerine olur. 1969’da ‘Walker Evans:
Zamanı, Varlığı ve Sessizliği’ isimli 20 dakikalık siyah–beyaz bir kısa film
çeker. 1970 yılında İstanbul’a gelen sanatçı, ikinci filmine konu olarak James
Baldwin’i seçer. ‘James Baldwin: Başka Bir Yerden’ isimli film, çeşitli
festivallerde gösterilme fırsatı bulur.
Kaynak
Zaman Gazetesi
Amerika rüyadan uyandı.
Sedat Pakay 1966’dan beri Amerika’da yaşayan bir Türk. Film yapımcısı ve
fotoğrafçı. İlk kez öğrenci olarak gittiği New York’un merkezinde 20 yıldan
fazla yaşamış. 1988 yılında Hudson’a taşınmış. Şimdi yaşadığı yer New York’a 2
saat mesafede. Bir Amerikalıyla evli. Kendisini, ‘Önce İstanbullu sonra New
York’luyum’ diye tanımlıyor.
Yapı Kredi Kültür Merkezi, bugünlerde onun ‘New York 1966-2002’ adlı fotoğraf
sergisini ağırlıyor. Sergi 29 Mart’a kadar açık kalacak. Sergideki fotoğraflar
New York’un yıllar içinde değişen yüzünü gösteriyor. Sedat Pakay’la, fotoğraftan
çok, New York’u dünya gündemine sokan olayı ve sonrasını konuştuk.
11 Eylül günü ne yapıyordunuz?
O sabah Hodsun’daki stüdyomdaydım. Ertesi gün Californiya’ya uçacaktım. İşlerimi
erken bitireyim diye sabah yedide gelmiştim. Saat 11.00 sularında radyoyu açınca
programı bitmiş olması gereken bir spiker hâlâ konuşuyordu. ‘Binalar çöktü’
dedi. İlk duyduğumda inanamadım. Hemen yakındaki dükkâna koştum. Herkes
televizyon başında adeta donmuştu. O kadar büyük bir inanılmazlık vardı ki
insanların yüzünde. Bu olmadı, olmayacak diye düşünüyorlardı. Sonraki iki gün
boyunca evde kaldım. İlk defa bir ay sonra gittim oraya, bir hayli fotoğraf
çektim. İşte o bayrak fotoğrafları... Sonra ticarete döküldü iş. ‘Sıfır noktası’
denilen yerde bayrak satanlar, biblo satanlar. Yüzlerce kitap çıktı.
Bu olaydan sonra neler değişti Amerikalılar için.
Bir korku girdi insanların içine. O güne kadar olmayan bir korku. Her an bir
yerde bir şeylerin olması bekleniyor. Her ne kadar son iki yüz yıldır, en
mahvedici silahlar hep Amerikan buluşu olsa da, böyle büyük bir olayın
olabileceğini kimse düşünmüyordu. Bir de insanların kafasındaki ‘Amerika’ya
hiçbir şey olmaz’ inancı yıkıldı. Bu olayla Amerikan rüyası kayboldu.
Peki tüm bunların günlük hayata yansıması ne oldu?
Amerikan halkı kendilerine verilen değerlere inanan ve sorgulamayan bir halk.
Amerikalılar dünyanın geri kalanına karşı çok çekinceliler. Ama, birbirlerine
karşı tam tersi bir etki yaptı bu olay. New York’ta millet birbiriyle konuşmaya
başladı. Eskiden oturduğun katın karşı dairesindeki insanı tanımazdın bile.
Tıpkı Hollwood filmlerinde gösterdikleri gibi...
Aynı. Ama şimdi insanlar birbirilerine sokakta ‘merhaba’ demeye, anlayış
göstermeye başladılar.
Katologdaki yazıda ‘Zaten 11 Eylül’den sonra, pek tadı tuzu kalmadı New York’un’
diyorsunuz. Bunu biraz Açar mısınız?
Eski New York’ta kendinizi çok özgür hissederdiniz? Üzerinizde bir baskı yoktu.
New York’ta şimdi her yerde askerler var. Sokaklarda, tren istasyonlarında,
parklarda. Ellerinde tabancalar. O da halka korku veriyor. Yani bir yerde polis
devleti haline geliyor Amerika.
Ülkedeki yabancı uyruklulara karşı, özellikle Asyalı ve Ortadoğululara karşı
ayrımcılık arttı mı?
Bir takım ülkelerden gelen insanları hemen gözaltına alıyorlar. Sırf ismi
Araptır diye. Milliyetçiliğin artmasına sebep oldu. Herkes üzerinde, evlerine,
iş yerlerine, sokaklara, arabalara bayrak asmaya başladı. Benim gördüğüm en
büyük değişimlerden biri de buydu.
Bush’un Irak’ta başlatmak istediği Savaş konusunda Amerikan halkı ikna oldu mu?
Bence olmadı. Ve Savaş karşıtı insanların sayısı her geçen gün artıyor.
Hatırlarsınız, Vietnam savaşını da onlar durdurtmuştu.
Peki şimdi de durdurabilirler mi?
Savaş karşıtı hareket henüz çok başlarda. Ama birisi geçenlerde şöyle bir laf
etti; ‘Dünyada şu anda iki süper güç kaldı. Birisi ABD diğeri dünya kamuoyu’
ABD, Dünya kamuoyuna karşı savaşı başlatır mı bilemiyorum. Ama ABD dış
politikası, enerji ve hammadde kaynaklarını elde etmek üzerine dayalı. Ne
pahasına olursa olsun bundan vazgeçmeyeceklerdir ne yazık ki...
Kaynak
Koray Karaermiş
Sedat Pakay’ın Ardından…
20 Ağustos Cumartesi gecesi yatmadan evvel Facebook’ta gezinirken tanıdık bir
sima dikkatimi çekti, altında yazansa bir anda kalp sızısı yarattı: “Çok
sevdiğimiz kıymetli bir arkadaşımızı daha kaybettik. Üzüntümüz büyük”.
Fotoğraftaki sima Sedat Pakay’dı ve ben konduramadığımdan olsa gerek internette
gezinip bunu doğrulayacak bir haber bulmaya çalıştım. Başka hiçbir yakın tarihli
haber göremeyince de bir miktar rahatladım. Ertesi gün yine ilk işim bununla
ilgili bir haber aramak oldu, ama çok bir şey bulamasam da oğlunun ve bazı başka
dostlarının paylaştığı fotoğraflar acı gerçeği kabul etmemi sağladı.
Fotoğrafçı ve belgesel sinemacı Sedat Pakay’la on küsur sene önce (2003’te) Yapı
Kredi Kültür Merkezi’nde açtığı “New York 1966-2002” sergisi sırasında tanıştık.
Daha önce adını duymuştum ama ABD’de yaşadığı için tanışmamıştık. Serdar
Darendeliler’den sergi kataloğuna bir yazı yazması istenmiş, o da yazıda
kullanmak üzere bir söyleşi yapmıştı. Bu sergi süreci bizi birkaç defa bir araya
getirmiş ve bu çok mütevazı aynı zamanda içten insanla güzel zaman geçirmemize
vesile olmuştu. Daha sonra İstanbul’da bulunduğunda bir araya geldiğimiz az
sayıda fırsat yakaladık veya e-postalar aracılığıyla yazıştık. 2005 yılında
Geniş Açı’yı yaşatmak için son bir çaba olarak düzenlediğimiz “Fotoğraf Al
Destek Ver” kampanyamızdan haberdar olduğunda ilk katılanlardan biriydi Sedat
Bey. Bütün bunları düşününce kendisiyle ilgili vakit geçirmeye doyamamışlık
hissi yaşadığımı düşünüyorum. Keşke daha fazla görüşebilseydik, davet ettiği New
York’un kuzeyindeki Hudson’daki evine gidip kalıp uzun sohbetler edebilseydik
diyorum ve özlüyorum.
Sedat Pakay’ın fotoğrafla haşır neşir olmaya başlaması Robert Kolej’de
ortaokulda okuduğu döneme denk gelir. Babasının hediye ettiği bir Rolleiflex’le
fotoğraf çekmeye başlar, bu filmlerin banyosu için gittiği bir fotoğrafçının
karanlık odası ise onu büyüler, arkasından okulda arkadaşlarıyla bir fotoğraf
kulübü kurar ve 1963 yılında Robert Kolej üzerine bir röportaj yapan Ara
Güler’le tanışır. 1964 yılında ilk profesyonel sayılabilecek işiyse İstanbul
üzerine tutkusu ve kitaplarıyla da bilinen Profesör John Freely’nin
yayınlayacağı Stamboul Sketches kitabı için İstanbul’un tarihi mekânlarını
Freely ile beraber dolaşarak görüntülemesi olur.
Yine bu dönemde Aliye Berger ve o sıralar İstanbul’da yaşayan Amerikalı yazar
James Baldwin’le tanışır ve onların portrelerini çekmeye başlar. Şüphesiz ki,
Pakay’ın çok iyi bir portre fotoğrafçısı olmasının arkasında bu iki kendine özgü
insanla çok genç yaşta tanışıp dostluk kurmasının ve bu sayede onlar hakkında
bir sergi açabilecek kadar çok fotoğraf çekmesinin etkisi var.(1) Bu dönemin
ardından 1964 yılında Özer Kabaş’ın da ısrarıyla Yale Üniversitesi’ne başvuran
ve kabul edilen Pakay, orada Walker Evans’la birlikte çalışma fırsatı bulur. Bu
karşılaşma ve yaşanan öğrenci-hoca ilişkisinin ötesine geçip Evans’ın evinde
Fransız romanından Osmanlı tarihine uzanan sohbetlerle pekişen dostluk, tahmin
edilebileceği gibi Pakay’ın hayatını önemli bir şekilde etkiler.
Yale günlerinin ardından fotoğraftan filme geçmeye niyetlenen Pakay’ın ilk filmi
de ilk göz ağrısı fotoğraftan gelir ve Walker Evans üzerine bir film yapmaya
karar verir. Bahsi ilk açıldığında film için pek de istekli olmayan Evans’ı
sonunda ikna eder ve 1969’da Walker Evans: His Time, His Presence, His Silence
isimli yirmi iki dakikalık siyah beyaz bir kısa film yapar. Bu, 1999’da yapacağı
daha kapsamlı bir Walker Evans belgeselinin (Walker Evans: America) temeli ve
kendisinin de sinemaya ilk adımıdır. Hemen ardından 1973 yılında bitireceği ve
yine bir başka dostu olan James Baldwin üzerine James Baldwin: From Another
Place filmini yapar. Biz tanıştığımız sıralarda üzerinde çalıştığı son filmi
olan Josef and Anni Albers: Art is Everywhere ise 2006 yılında tamamlanır.
Aslında Sedat Pakay’ın en önemli işlerinin portreler olduğunu söylemek yanlış
olmaz. Sanıyorum insanî münasebetlerdeki yeteneği ve içtenliği, yaratıcılığını
ortaya koyduğu fotoğraf ve film alanındaki işlerinin de temelini oluşturuyor.
Fotoğrafları arasında en çarpıcı işleri çektiği portreler diyebiliriz. Zaten
Yale’deki tezini de portre üzerine yapan Pakay, portreye ilgisini şöyle ifade
ediyor: “Beni fotoğraf çekmeye iten, yüzlerdir. Portreler her zaman çok ilgimi
çekiyor. Bir yerde insan yüzlerinin koleksiyonculuğunu yapıyorum. İnsan
fotoğrafı ilgilendiriyor beni.“ (2) Tezi üzerine konuşurken de şöyle diyor:
“Yapı Kredi’deki sergideki portrelerin bir kısmını 1968’de Yale Sanat Okulu’ndan
mezun olmak için hazırladığım tez için çektim. Portrenin geçmişi, resim
sanatında portre, fotoğrafın çıkışıyla portre olayının daha demokratik bir
düzleme inmesi gibi konular o dönem kafamı meşgul ediyordu. Bunun üzerine
insanları kendi çevrelerinde fotoğraflamaya karar verdim. Edward Steichen,
Walker Evans, André Kertész, Robert Motherwell ve karısı… On iki fotoğraftan
oluşan bir portre serisi hazırladım.” (3) Tabii Sedat Pakay için portrenin
sadece fotoğrafla sınırlı kalmadığı da söylenebilir. Üç filminin de alanındaki
önemli insanlar hakkında olduğu bir gerçek, ancak bu filmlerin önceden kişisel
bağı olan insanlar üzerine olduğunu da unutmamalı. Bu filmlerden Evans ve
Baldwin üzerine olanlar, aralarındaki dostluk sonucu ortaya çıkıyor. Joseph
Albers ile de tezi için -eğitim gördüğü kurumun eski yöneticisinin- fotoğrafını
çekmek üzere tanıştığını ve sonradan kendisi hakkında bir film yapması için
Albers’ın adını taşıyan vakıf tarafından davet edildiğini unutmamak gerek. Bu
örnekler, Pakay’ın sadece alanının önemli bir isminin filmini yapayım diye
yaklaşmadığını, bir bağın her zaman gerektiğini düşündürtüyor. Portre için en
temel gerekliliğin karşıdaki insanla bir bağ kurmak ve insanî bir ilişki
geliştirmekten geçtiği düşünüldüğünde, Pakay’ın filmleriyle fotoğrafları
arasında bir paralellik olduğunu düşünüyorum.
Uzun süredir yurt dışında yaşadığı için Türkiye’de çok tanınmayan, fotoğrafları
aralarında MoMA, Smithsonian Museum, Metropolitan Museum of Art, Getty Museum’un
da olduğu çeşitli müzelerin koleksiyonlarında yer alan, belgeselleri ABD’de
çeşitli televizyonlarda milyonlar tarafından izlenen Sedat Pakay, işlerinin yanı
sıra insanlara olan yaklaşımıyla da büyük bir ilham kaynağı. Fotoğraf ve film
alanındaki uzun yolculuğunun başlarında çok önemli karşılaşmalar yaşamış ve daha
önemlisi bu karşılaşmalardan çok şeyler öğrenmiş bir isim. 2003’te Serdar ile
yaptığı söyleşide New York’ta 60’ların ikinci yarısı çektiği fotoğrafları ilk
defa gözden geçirdiğini söylerken bunu Walker Evans’ın deyişiyle turşulamak
olarak adlandırmıştı. (4) Eminim bizim bilmediğimiz işlerinin de olacağı başka
sergiler açılacak ileriki yıllarda; kendisi de beyefendiliğiyle,
alçakgönüllüğüyle, içtenliğiyle ve hoş sohbetiyle hep hatırlanacak.
(1) İlk sergisi ‘Aliye ve Jimmy’i, Robert Kolej’in yükseğine başladığı dönem
açmış. Ayrıca James Baldwin’in iki bine yakın fotoğrafı da var arşivinde.
(2) 26 Şubat 2003’te Boğaziçi Üniversitesi Mithat Alam Film Merkezi’nde
filmlerinin gösterimi sonrası gerçekleşen söyleşiden. Söyleşinin tamamı için:
http://www.mafm.boun.edu.tr/files/233_Sedat_Pakay.pdf
(3) Geniş Açı Fotoğraf Sanatı Dergisi, Sayı 28, 15 Mart-15 Mayıs 2003.
Söyleşinin tamamını okumak için: http://www.gapo.org/SedatPakayGA28SergiSoylesi.pdf
(4) “Bu arada turşulamak sözü Walker Evans’ın: “You take a photograph, pickle it
for thirty years, then it becomes a historic document” (Bir fotoğraf çekersin,
onu otuz yıl turşuda bırakırsın ve sonunda tarihi bir doküman haline gelir).”
Yukarıda bahsi geçen söyleşiden…