Yapım Tarihi - 2016
Süresi - 00:00:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
Yönetmen - Beyza Boyacıoğlu
Zeki Müren ve Hayaletleri
Daha önce Tonita'nın Kulübü isimli MoMA'da prömiyerini yapan belgesel filmin
yönetmenliğini de yapan Beyza Boyacıoğlu, yeni çalışmasında da Zeki Müren'i çok
boyutlu ve çok formatlı bir şekilde inceliyor. Boyacıoğlu bir anlamda
Türkiye'nin en ayrıksı karakterlerinden Müren'in bugün halen aramızda dolaşan
hayaletlerini ortaya çıkarıyor. SALT Araştırma Fonu tarafından da desteklenen
proje önümüzdeki aylarda karşımıza çıkacak.
Kimdir Zeki Müren? Türkiye sosyopolitiğinde nereye düşmektedir? Son zamanlarda
Müren'e olan ilginin kaynağı nedir? Bu sorulara cevap bulmak kolay değil belki,
ancak arayışlar sürüyor.
Zeki Müren'in dönemin ilerici bir aktivisti mi, yoksa düzenin medya-popüler
kültür kurallarına ayak uyduran bir konformist mi olduğu konusunu ilk olarak
Boyacıoğlu'na soruyorum. Şöyle cevaplıyor: "O hiçbir zaman çıkıp da toplumsal
bir harekete katılmadı. Müthiş nüfuz sahibi biri olmasına rağmen suya sabuna
dokunmaması eleştirilen bir yanı. Ama aynı zamanda Zeki Müren kendi bedenini bir
direniş alanı olarak kullandı. Bunu da çok zekice ve yaratıcı bir şekilde yaptı.
Kendi deneyimimden örnek vereyim. Türkiye gibi muhafazakar değerlerin baskın
olduğu bir toplumda büyürken, queer bir bireyi televizyonda izleyip,
yargılamadan ve severek büyüdüm."
Boyacıoğlu'un çalışmasına gelelim. Niçin Müren'i çalışmayı tercih etti, hangi
saiklerle yola çıktı? "Bu projenin doğuşu, Zeki Müren hayranı olan anneannemle
beraber çocukken sıkça izlediğim TRT programlarına dayanıyor” diyen Boyacıoğlu,
söze şöyle devam ediyor: “Bu programların içerisinde Zeki Müren’in klipleri ve
onun müziklerinin seslendirildiği Türk Sanat Müziği programları var. Kendisi
Zeki Müren’in çağdaşı ve onun gibi Bursalı olan anneannem, Müren’in daha bir
çocukken mahallesinde gerçekleştirdiği performansları hayranlıkla anlatırdı. Ben
ve ablam da bu hikayeleri masal gibi dinlerdik. Zeki Müren bana bir aile ferdi
tarafından sevdirildiği için bir çocuk olarak onun aykırı imgesini sorgulamak
hiç aklıma gelmemişti. Tam aksine, onun abartılı kıyafetlerini ve hem erkeksi
hem dişi sahne personasını bir çocuk olarak merak uyandırıcı ve fantastik
buluyordum."
20 küsur sene sonra yolu tekrar Zeki Müren’le birleşmiş yine... “Massachusetts
Institute of Technology’de (MIT) Karşılaştırmalı Medya Çalışmaları bölümünde
yüksek lisans yaparken, tezimi Zeki Müren üzerine yazmaya karar verdim” diyor.
Nasıl oldu da Zeki Müren, muhafazakar bir toplumun içinde böylesine aykırı bir
duruşla kendisine bir efsane yarattı? Ölümünden 20 sene sonra nasıl oluyor da
hâlâ onun attığı taşın dalgalarını müzikte, sanatta ve toplumsal hareketlerde
görebiliyoruz? Öncelikle bu sorularla yola çıkmış.
Boyacıoğlu'nun çalışmasının ilgi çekici yönlerinden biri de standart bir formda
olmaması, çok farklı form ve çalışma biçimlerini bünyesinde barındırması.
Çalışmanın birinci ayağı akademik bir çalışma, ikinci ayağı bir belgesel, üçüncü
ayağı da Zeki Müren Hattı çalışması. Neden çok parçalı form tercih ettiği
sorusuna Boyacıoğlu şöyle cevap veriyor: "Medya kuramcısı Henry Jenkins’in icat
ettiği ‘transmedya’ terimi bir hikayenin farklı kollarının birden fazla mecrada
anlatılması anlamına gelir. Kullandığım üç platform da Zeki Müren’in hikayesinin
başka bir ayağının derinine iniyor."
Ancak Boyacıoğlu'nun çalışmasının çok boyutlu olması sadece formel bir tercih
değil, aynı zamanda Müren'in kendisini de farklı platformlarda ifade etmesi. Bir
anlamda "mediumlar" ile içerik örtüşüyor. "İlginç olan, Zeki Müren’in kendisinin
de bir transmedya karakteri olarak algılanabileceği. Müren, hazinesi repertuarı,
besteleri ve efsanevi yorumu olan bir radyo sanatçısı olarak ortaya çıkıyor ve
bir anda star mertebesine ulaşıyor. Ardından filmlerinde ‘Zeki Müren’ isminde
fakir ama gururlu müzisyeni oynuyor. Sinemada kadınlara aşık oluyor, ama aşkı
uğruna onurunu hiç feda etmiyor. Ardından gazinoya adım atıyor ve bugün Zeki
Müren deyince aklımıza gelen o ihtişamlı sahne personasına bürünüyor.
Televizyonun ilk yıllarından itibaren konserlerini canlı yayınlatıyor, stüdyo
konserleri gerçekleştiriyor, kariyerinin son zamanlarına doğru müzik klibi
tarzında kayıtlar yapıyor ve 1996’da TRT stüdyolarında vefat ediyor. Müren’in
radyo, sinema, gazino ve televizyon personaları farklı hikayeleri ve farklı
‘Zeki Müren’leri anlatıyor ama bir araya geldiklerinde Zeki Müren efsanesini
inşa ediyorlar."
Akademik çalışma temel olarak, Zeki Müren’in bir popüler kültür efsanesine
dönüşümünün altındaki tarihsel, toplumsal ve kültürel etkenleri, ve Müren’in
kitle iletişim araçlarıyla ilişkisini inceleyen kapsamlı bir araştırma olacak.
"Yüksek lisans tezimde, tarihsel araştırma, metinsel analiz ve sözlü tarih
metodlarını kullanarak Zeki Müren’i anlamaya çalışıyorum. Araştırma, Zeki
Müren’in kariyeri ve kullandığı medya platformları (radyo, sinema, gazino ve
televizyon) üzerinden Müren’in bir star olarak inşaasını inceliyor. Araştırmanın
son bölümünde ise sözlü tarih çalışmaları yardımıyla Zeki Müren’in farklı
topluluklar ve altkültürler tarafından nasıl alımlandığını yazacağım."
Gelelim belgesele. "Uzun metraj bir film olan Uzaydan Gelen Prens: Zeki Müren
belgeseli, Zeki Müren’in hayaletinin bugün nerelerde ne muzırlıklar yaptığını
araştırıyor. Türk Sanat Müziği Korosu Beklenen Şarkı’yı söylediğinde İstanbul
Radyosu nasıl inliyor, İşte Benim Zeki Müren sergisinin hatıra defterinde neler
yazıyor, Bodrum’daki Zeki Müren korosunun şefinin Zeki Müren anıları, Zeki
Müren’in protestolarda bize #diren buyurması, queer bir birey olarak büyüyen
kişilerin “Dünyada bir ben bir Zeki Müren var sanırdım” demesi, Zeki Müren’i
ilham edinen genç müzisyenler ve sanatçılar… belgeselin parçaları arasında. Asıl
anlatmak istediğim Zeki Müren’in hayat hikayesinden ziyade — zaten onu yapmış
olan bir TRT belgeseli var - onun başlattığı toplumsal ve kültürel
hareketliliğin bugüne yansımaları. Film, Türk Eğitim Vakfı ve TRT’nin izniyle
Zeki Müren’in arşiv materyallerini gözler önüne serecek." Filmin post
prodüksiyon ve arşiv materyalleri masrafları için de eylül ayında bir kitlesel
fonlama kampanyası başlatılacak ve kampanya başarılı olduğu takdirde 2017 yılı
başında da film tamamlanmış olacak.
Beyza Boyacıoğlu
Projenin şimdiye kadar en çok ilgi çeken bölümü ise Zeki Müren hakkında
anılarımızı bırakacağımız telefon hattı. Öncelikle niçin böyle bir hafıza
toplama işine giriştiğini soruyorum. "Tahmin edersiniz ki Zeki Müren’i yazıyla
ancak bir yere kadar anlatabilirsiniz” diyor ve devam ediyor: “Zeki Müren Hattı
ise bir sözlü tarih çalışması. Amacı Zeki Müren hakkında bir kolektif bellek
veritabanı inşa etmek. Benim kameramla ulaşamadığım ama Zeki Müren hakkında
fikir beyan etmek herkes 02129880208 numarasını arayıp diledikleri bir mesajı
bırakabilirler. Başkalarının bıraktıkları mesajlar zekimurendebiziduyacakmi.com
sitesinden dinlenebilir. Web sitesi yakında daha kullanışlı bir tasarıma
kavuşacak ve web sitesi üzerinden de mesajları kabul etmeye başlayacağım. Zeki
Müren Hattı’nın öncelikli amacı bir toplumsal hafıza veritabanı oluşturmak.
Biriken hikayelerin paylaşımını kolaylaştırmak ve daha fazla katılıma teşvik
etmek amacıyla yeni bir websitesi tasarımı üzerine çalışıyorum. Yani hat kendi
başına bir interaktif belgesel projesi. Gelen materyaller projenin diğer
kısımlarına sızabilir ama öncelikli amaç hattın kendi ayakları üzerinde duran
bir platform olması."
Evet, Zeki Müren son yıllarda öne çıktı. YKY'deki sergisinin yanında LGBTİ
hareketi pankart vb. çalışmalar da sanatçıyı tekrar öne çıkardı. Gezi
hareketindeki Zeki Müren'li yazılamalar ilgi gördü. Son olarak bu ilgiye
soruyorum Boyacıoğlu'na. Cevabı ilgi çekici: "Benim jenerasyonumun bugün
kendilerine Zeki Müren’i sembol edinmeleri şaşırtıcı bir durum değil. Ayrıca
Zeki Müren’in neyi neden yaptığı belki de artık çok da mühim değil. Zeki
Müren’in imgesini direniş sembolüne dönüştürenlerdir artık o imgenin sahibi.
Güle güle de kullanalım."