Tortul Dedikleri




Yapım Tarihi -
Süre - 00:00:00
Formatı - Belgesel, Renkli, Türkçe

Yönetmen - İlyas Yılmazer

Deli deli akan Harşit suyunun tam düzlüğe çıktım, rahatladım dediği eğimin sol
yamacına doğru, arkası arkasına dizilen yöresel evlerden meydana gelmiş şirin
bir ilçedir Torul. Trabzon limanını Mezopotamya’ya bağlayan tarihi baharat
yolunun buradan geçmesi, Torul’!u Torul yapan unsurların başında gelmektedir.
Yolun bereketi sayesinde, çevresi dağlarla çevrili bu muhkem yer sürekli cazibe
merkezi olmuştur. Ama biz biliyoruz ki; bu yurt M.S. 3. yy. dan itibaren bölük
pörçük de olsa Orta Asya’dan gelen Türklerin yaşamaya başladığı, M.S. 1100’lerde
de Çepni boyunun kalelere yerleştirilmeleriyle geliştiği ve Selçuklulardan
itibaren 15.yy. sonlarına kadar Türk beyliklerinin at koşturduğu ve nihayet
Fatih Sultan Mehmet ile tamamen Osmanlı toprakları olmuş, öz be öz bir Türk
yurdudur.

Osmanlı döneminden Cumhuriyet dönemine kadar geçen süreçte ise, Yörenin yeraltı
ve Orman zenginlikleri nedeniyle Bab-i alinin ilgi odağında kalmıştır. Ama
Osmanlının ilgisi sadece bu kadardı. Zira bu yöreden elde edilen Maden ve Orman
ürünlerine dayalı gelir sürekli başka bölgelere aktarılmıştır. Bunun sonucu
olarak hayvancılık ve tarımla uğraşan kesim, ihmal edilmiştir. O nedenle Torul
bir gurbetçi cenneti, göç yurdu olmuştur. Osmanlının bu tutumu Cumhuriyet
döneminde de devam etmiştir. Beylikler dönemi Osmanlı ile birlikte sona ermesine
rağmen, bu yöredeki otorite boşluğundan yararlanarak kendilerine beylik payesi
Biçen kendi çapında “burada isim zikretmeyim, kendi soyunun düzmece tarihini
Torul tarihiymiş gibi yutturmaya kalkanlar alınmasın” beyler türemiş ve dolayısı
ile yörede yaşayan halka kan kusturmuşlardır.

Kurtuluş savaşı, tüm ülkemizde olduğu gibi bu yörede de bir dönüm noktası
olmasına rağm en, Torul ve çevresi, Cumhuriyetin nimetlerinden hiç bir zaman tam
olarak yararlandırılmamıştır.

Ağır başlı, uyumlu, halkı her zaman devletin yanında yer almasına rağmen, Devlet
bu yöreyi sürekli üvey evlat gibi görmüş, dahası devamlı gurbetçiliğe-göçe
itmiştir. Bunun sonucu olarak gerçek Torullu, Torullu olarak memleketinde değil
de başka bölgelerde, memleket hasreti ile yaşamakta, çocuklarına memleket
kültürünü aşılayamamaktadır. Her neyse, gerçekleri söyleyerek fazla
karamsarlaşmayalım, birazda güzelliklerine değinelim Torul’un…

Limanıyla, üniversiteleriyle, havalimanıyla geniş sokakları ve irili ufaklı
yüzlerce sanayi kuruluşu ile çağ atlayan Trabzon’dan Zigana platolarına doğru
ayrılan Gümüşhane karayolunu takiben ilerlendiğinde derin vadileri, yeşille
süslü yamaçları geride bırakıp Tünel girişine varırsınız. Bu tünel Gümüşhane ile
Trabzon’u bir biriyle birleştirdiği gibi, ayrı iklim kuşağında bulunan iki
coğrafyayı da bir biriyle buluşturur. Üzerinde bulunduğunuz karayolu ise, eski
çağlarda medeniyetleri buluşturan tarihi baharat yoludur. Kısacası, o anda bir
buluşma noktasında sayarsınız kendinizi. Hatta bir değiş tokuşun içinde.
Karadeniz’in Nemli havasıyla, Torul’un yayla havasının değiş tokuşu…
Ciğerleriniz bayram yapar derken loş karanlığın içine doğru süzülürsünüz. İlerde
bir nokta gibi beliren kapıdan yayılan ışık huzmesi, aslında zaman içindeki
yolculuğunuzun başlangıcıdır. İlerledikçe ışık büyür ve önünüze ap ayrı bir
coğrafyayı serer. Trabzon’un gelişmiş çehresi bu noktada biter ve 21.yy. da orta
çağa doğru adım attırır size.

Kıvrıla kıvrıla inen Kara yolu, ilerde Harşit suyuyla yarışırcasına yan yana
uzayıp gider. Daha geride Canbol’lar ve balaban silsileleri ufukta erir. Sisli
vadi yamaçlarına kurulmuş köyler takılır gözünüze. Bir çoğu terk edilmiş evler,
bacası dumansız, ahırı hayvansız, sürüsü çobansız köyler. Bostanından patates
söken nineler, omzunda yük taşıyan yaşlılar dikkatinizi çeker. Tam tekmildir
yaşlı köyler, yıkık dökük evler, gençleri gurbet ellerdedir…

İleride Torul kalesi tarihin derinliklerinden selam verir size, karşısında
yaşamayı başarmış yorgun argın eski Torul konakları zar zor ayaktadır.
Betonlaşma, kangren gibi sarmış o eski Ardasa sokaklarını. Tahta masalı
kahvehaneler, odun ateşiyle kaynayan tavşan kanı çaylar yerini bir başka
kültürün kollarına bırakmış, gelenek erozyonuna uğramış gidiyor…

Cumbalı kaç ev kaldı diye çevreye göz gezdirirsiniz. Eski hükümet konağını,
askerlik şubesini arar durursunuz bu yitik şehirde. Yerli yerinde Duran iki şeye
rastlarsınız sonunda. Birincisi; Harşit’in üzerinde ki kemer köprü, diğeri de;
köprünün üzerinden suyu seyreden ter temiz, dürüstlük timsali Torullulara…

Her çağda, kendine seyirci bulur Harşit.. Hiçbir işe yaramadan akıp giden bu su,
kendisine loca saydığı Torul köprüsüyle buluşunca seyirlik olmanın tadını sürer
hazin hazin. Kızdığı, hatta azıp Can aldığı da olur zaman zaman hiddetinden. Ama
kim anlar ki onun dilinden. Ne toprakla buluşturulup dağ taş sebzeye
dönüştürülür, nede ekonominin bir başka alanında çevirecek çark, üretecek ürün
için değerlendirilir Harşit suyu… Torulluya sadece seyretmek düşüyor!... Onların
çocuklarına, belki de çocuklarının çocuklarına da!... Torul yerinde sayarken,
başka memleketleri aydınlatsın diye baraj yapmak neye yarar burada yaşayan
için!... Tüketici toplum olmak onlara yeterde artar dercesine!...

Pazartesidir o gün. PTT ile Harşit suyu arasına sıkıştırılmış Torul pazarı, yöre
insanının neler yapabildiklerini sergiledikleri tek alandır burası. Tereyağı,
peyniri, balı, sebzesi, meyvesi kısacası köylerde ne yetişiyorsa her şey burada
değiş tokuşa çıkarılır. Köylü ürününü satar, elde ettiği üç-beş kuruşla yettiği
yere kadar nakit, yetmiyorsa borca diğer ihtiyaçlarını görüp doğruca köyünün
yolunu tutar… Pazarcı ise, bir başka yörede davrandığı gibi davranmaz burada.
Bilir ki; yöre halkı namus Sayar sözü. Veresiyeler tek bir söz üzerinedir, alış
verişlerde. Günü gelince borç verilir ve söz tutulur Torul da.

Pazartesiler adeta bir bayram havasında geçer Torul’da.. Kahvehaneler dolar
taşar o günleri. Selamlaşmalar, hasbıhaller öğlen namazına kadar sürer. Namaz
sonu ihtiyaçlar görülür ve köy postalarına yerleştirilir. Devletle olan
ilişkilerde bu günlerde yapılır. Tebligatlar, mektuplar, dilekçeler, vergiler
vs. her şey bu güne sığdırılır. Pestili, kömesi bir başkadır Torul’un.
Patatesinin ise tadına doyum olmaz. Ama sadece tadımlıktır. Zira devlet desteği
olmadığı için, her türlü ürün burada tadımlık denecek kadar az üretilir. Zaten
fazlasını üretecek nüfusta kalmamış köylerde…

Köyler ve köylüler Türk toplumunun yaşam kaynağı durumundadır. Geleneklerimizin,
göreneklerimizin yaşatıldığı, hormonsuz ürünlerin yetiştiği, yaşam
kaynaklarımızdır köyler. Torul’un köyleri ise bu kategori içerisinde apayrı bir
yere sahiptir. Yeşil örtüsü, buz gibi kaynak suları, bir birinden alımlı doğal
güzellikleri ilk akla gelen ayrıcalıklarından sadece bir kaçıdır.

Torul’da köy yaşamı, kış ve yaz olmak üzere ikiye ayrılır. Yazın getirdiği
bereket, kışa hazırlık için depolanır. Bostanlar ekilir, ekinler hasat edilir,
hayvanlar için otlar kurutulup kışa hazırlık yapılır.

Torul’un hemen hemen tüm köyleri yayla köylerdir. Coğrafyayı yaran derin
vadilerin Yamaç veya düzlüklerine kurulan bu köylerde, yaşam yaz aylarında arı
gibi çalışarak geçirilir. Ancak bu köylerinde yaylaları vardır. Bu yaylalar
köylerden daha yükseklerde, dağ platolarındadır. Yazın, köy işleri bitince sıra
yayla işlerine gelir. Yaylalara çıkış renkli şenliklerle kutlanılır. Sıra sıra
horonlar tutulur, yemekler yenir, eğlencenin doruğuna ulaşılır bu özel günlerde.
Sisi ve soğuk pınarları yaylaların vazgeçilmezleridir. Eğer bir yerde sis,
yeşillik ve buz gibi akan pınar suları yoksa, o yer yayla sayılmaz Torullu
için…. Yörede kış ayları yaşam biraz monotonlaşır. Yazları ekenekler-yayla ve ev
arasında geçen yaşam, kış ayları çoğunlukla ahır ve ev arasında geçer.

Torul, doğal güzellikler bakımından oldukça şanslıdır. Canbol dağlarında bulunan
buzul gölleri bölgesi, keşfedilmemiş birer tabiat harikası durumundadır. Geniş
ormanlık alanları, binlerce çiçek türüne ev sahipliği yapan kırları, damlataşı
mağaraları, çağlayanları, kış sporları için geliştirilen Zigana kayak merkezi
tanıtılmayı bekleyen değerlerindendir.

Torul, tarihi bakımdan da antik yerleşmelere ev sahipliği yapan önemli bir
merkezdir. Yazılı tarihte Hititlilerden, özellikle Baharat yolunu korumak için
yapılan kalelerden itibaren sürekli yerleşme yeri olarak karşımıza çıkan yöre,
arkeolojik araştırmalar bakımından da ihmal edilmiştir.

Yörede daha çok Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemine ait eserler bulunur.
Bu eserlerden en önemlileri çeşitli dönemlerde onarım gören ateş kaleleri,
kiliseler, köprüler, manastırlar, çeşmeler ve konutlardır. Yukarıda andığımız
gibi, yörede bol bulunan Maden ve Orman kaynaklarını değerlendirmek için bölgeye
yerleştirilen gayrimüslim nüfus, 1930 lara kadara varlığını sürdürmüştür.
Salnamelerden de anlaşılacağı üzere bu nüfus, Maden ve Orman ürünlerinin
işletilmesi sona ermeye başladığı Cumhuriyetin ilk yıllarında, becayiş yolu ile
as ıl memleketlerine geri dönmüş, bunların kullanımında olan tarihi yapılar ise
yıkılmaya terk edilmiştir. Sonuç olarak; Torul dedikleri, tarihten günümüze
kadara unutulmuş topraklarda tüm varlığı ile yaşamını sürdürüyor. Bir memleket
düşünün ki, nüfusunun 100 katı ekonomik nedenlerle göçe zorlanmış!...

Yine bir memleket düşünün ki; her türlü doğal, kültürel, coğrafi ve tarihi
güzelliğe sahip olsunda sahipsiz kalsın!... Tarihi kemer köprünün üzerine
dizilmiş Torullular, Harşit’in nazlı nazlı akışını izliyorlar… Boşa giden
yılları, boşu boşuna akan Harşit suyunda yad etmeye, yüreklerinden kopan sessiz
çığlıkları, onları bu ilgisizliye itenlerin yüzüne haykırmak istiyorlar….
Çaresizlik çare değil hadi gayri diye diye.

İlyas Yılmazer



"Yukarıdaki Makale Sn. İlyas Yılmazer tarafından kaleme alınmış olup 12.5.2004
günü Kanal6 televizyonunda Kısa Torul Belgesel metni olarak yayınlanmıştır."