The Heritage Of Cyprus Mines Corporation (C.M.C)




Yapım Tarihi - Haziran 1998
Süre - 00:15:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
BSB Arşiv No - 262

Yönetmen - Uluçhan UNÇ, İlyas Gök, Aylin Ersin

Film, 1913-1974 yılları arasında Kıbrıs’ta faaliyet gösteren bir amerikan Maden şirketinin (C.M.C) 1974’teki savaşla beraber adayı terk ederken
ardında bıraktığı milyonlarca ton kimyasal atığın belgelenmesi için bir çabadır.


Devil's Mud (Foreign)
A documentary film about the social, economic and environmental outcomes of
Cyprus Mines Corporation (CMC), which owned and run the copper mines located in
one of the most beautiful sea town of Cyprus named Lefke.

Aylin Ersin, Eda Hancer, and Vasvi Ciftcioglu - Eastern Mediterranean University
(23 minutes)

Ivy Film Festival. 2003





derdimi nasıl anlatsam?
şiir mi yazsam
düz yazıyla mı
dizsem kelimeleri
ard arda?

Bugün altın bir piramit gördüm.
Batan güneşin gölgelerinden sıyrılmış,
dimdik duruyordu karşımda,
onu kimin yaptığını biliyordum.
İçinde ölü olmadığını bildiğim gibi.

gördüğüm şeyin bir hayal ya da rüya gibi birşey olmasını istedim çok istedim çok
istedim.
baktım, baktım, baktım. gözlerimi kapadım, açtım.
gitmiyordu.
karşımda dikilmiş öylece güneşin son ışıklarını yansıtıyordu yüzüme ve etrafını
saran her şeye.
akdenizin kıyısında ay gibi parlayarak gizleyemiyordu yaydığı ölümü.
güçlüydü. meydan okuyordu.
bu altın piramitin içinde mezar yoktu. mezar, etrafındaydı. mezarın içindeydim.
kükürt kokan havasını soluyordum.
piramit gerçekti. piramit gerçek.
gerçek bir altın piramit gördüm bugün ben. hâlâ bıraktığım yerde duruyor.
sarı...
şeytan çamuruna bulanmış saf altın.
onca ağırlığıyla gecenin içine gömülmüş mezarını dolduruyor.
ve ben mezarın içindeyim. uzun uzun baktım, baktım... altın piramit gerçek,
orada duruyor. meydan okuyor.
gerçek olmaması için elimden geleni yaptım. engel olamıyorum. gölgede olmayan
bir tek o var. bir tek o parlıyor güneşten başka, güneşle birlikte.
güneş batarken düşünüyorum- altın piramit orada olacak... orada ve gerçek.
altın piramiti kimin yaptığını biliyorum.

Aylin Ersin
20.08.02 / Lefke





CMC tesislerinde bulunan atıl durumdaki variller, yaydıkları korkunç koku
yüzünden her zaman dikkatimizi çekiyordu ama ne oldukları konusunda bir türlü
yeterli bilgi sahibi olamıyorduk. İlk kez 1997 yılında CMC tesislerinde inceleme
yapan Ege Üniversitesi Çevre Merkezi öncülüğündeki araştırma ekibi uyardı.
Varilleri görür görmez çılgına dönmüşlerdi. Gördüklerine inanamıyorlardı. Bir
kısmı su içerisinde yüzer vaziyette, birçoğu da patlak ve içerilerindeki sarı
renkli madde etrafa yayılmış halde yüzlerce varil etrafa saçılmış.

Kesin bir dille uyarıldık; Bunlara yaklaşmayacak hiç bir şekilde temas
etmeyecektik. Bizim gibi tesislerdeki sorumlulara da bu kimyasal maddelerin
tehlikeleri anlatıldı ve kaldırılıp insan ve hayvan temasının engelleneceği,
kuru ve temiz bir yerde gözetim altına alınmaları istendi. Bir süre sonra
araştırmaya katılan hocalarımız raporlarını tamamlayıp gönderdiler. Rapor
kamuoyunda geniş yankılar uyandırmıştı. CMC tesisleri ve atık bölgelerindeki
durum çok açık bir şekilde dile getirilmiş ve sadece bilimsel tanımlamalarla
sınırlı kalınmamış herkesin anlayabileceği bir dille CMC gerçeği gözler önüne
serilmişti. Raporun altında Prof. Dr. Ümit Erdem, Prof. Dr. Hans Günter BARTH,
Prof. Dr. Ünal Altınbaş, Prof. Dr. Emür HENDEN, Prof. Dr. Şevki Filiz, Prof. Dr.
İsmail Duman ve Bergama köylülerinin avkatları Av. Senih Özay ile Av. Erkan
Avşar’ın imzaları vardı. Bir çalışmada bu kadronun yan yana gelebilmesi bile
başlı başına bir olaydı. CMC atıkları konusu bir daha hiç çıkmamak üzere
kamuoyunun gündemine girmişti. Raporda CMC arazisindeki kimyasallar da konu
edilmiş ve bunların kanserojen maddeler içerdikleri yazılmıştı.

Kıbrıs Türk kamuoyu CMC arazisindeki kimyasallarla işte böyle tanışır.

Doğal olarak herkes tedirgin olmuştu, en başta da tesislerde çalışan işçiler.
Yıllarca bu varillerin etrafında dolaşmışlar ve kendilerini uyaran olmamıştı.

Lefke Çevre Derneği ile Ege Üniversitesi Çevre Merkezi arasındaki işbirliği
bundan sonra da artarak devam eder ve yaklaşık iki yıl sonra üniversiteden yeni
bir araştırma ekibi Lefke’ye gelir. Bu kez ekipte Prof. Dr. Ümit Erdem, Prof.
Dr. Fethi Doğan, Prof. Dr. Ünal Altınbaş ve Prof. Dr. Emür HENDEN vardı. Geçen
iki yılda pek bir şey değişmemişti. Her şey yerli yerinde duruyordu. Değişen tek
şey CMC atıklarından sorumlu bürokratların bize karşı tutumuydu. İsteyenin elini
kolunu sallayarak girebildiği tesislere bilim insanları ve Lefke Çevre Derneği
üyeleri giremezdi. Ümit hoca başkanlığındaki ekip her biri kendi alanında
otorite sayılan uzmanlardan oluşuyordu. Emür hoca kimya, Fethi hoca halk
sağlığı, Ünal hoca ise toprak su uzmanı idiler. Ekip tesislere giremese de
çevreden taşıyabilecekleri kadar toprak, su ve bitki örneği alarak üniversiteye
dönerler ve bugün sahip olduğumuz en değerli verileri bizlere sağlarlar.

Kısa süre sonra bu kez Fethi hoca raporunu gönderir. Bizi çok konuşuyoruz diye
cezalandırıp tesislere sokmayanlar da korkmuştu.

Tesislerde çalışan tüm işçiler “sıkı bir Sağlık kontrolünden” geçirilirler, kan
örneklerine kadar alınıp tahlil edilir. Sonunda işçiler tek tek çağrılıp hiç bir
rahatsızlıklarının söz konusu olmadığı kendilerine açıklanır. Ama tuhaf bir
şekilde iki bekçinin dışında tüm işçilerin tesislerdeki görevlerine son verilir
ve çeşitli devlet dairelerine dağıtılırlar. Kimisi odacı olur kimisi postacı.
İşçilerden birinin atıklardan kaynaklandığı düşünülen Sağlık problemi raporlarda
konu edilmiş olmasına rağmen bugüne kadar bu işçi ile ilgilenen olmaz.

Artık basında CMC tesislerindeki kimyasal maddeler sürekli konu olmaya başlamış,
Lefke Çevre Derneği her fırsatı değerlendirip konuyu gündeme taşımaya
başlamıştı. Ve nihayet konu Bakanlar Kurulu’nun gündemine getirilir. 15 Eylül
1999 da toplanan Bakanlar Kurulu ilginç bir karar üretir. Karar aynen şöyle-





“ KARAR NUMARASI - E-1715-99
LEFKE’DEKİ C.M.C TESİSLERİNDE BULUNAN KSANTAT (KİMYASAL MADDE) DOLU VARİLLERİN
ÜCRETSİZ VERİLMESİ-
(Önerge No- 1695/99)

Bakanlar Kurulu, Gemikonağı-Lefke adresinde olup C.M.C Tesislerinde bulunan 250
varil Potasyum Amil Ksantatın bulunduğu yerde tehlike arz ettiği, süratle oradan
uzaklaştırılması gerektiği, Sağlık ve Çevre Bakanlığı yetkililerinin de ayni
yönde görüş ve talepleri olduğu, bahse konu Ksantatların satışının da mümkün
olmamasını dikkate alarak, uygun bir firmanın çıkıp talep etmesi halinde,
ücretsiz olarak verilmesi için, Ekonomi ve Maliye Bakanlığı’nın
yetkilendirilmesini onayladı. (15/9/1999)”

İsteyene bedava kanserojen madde

Bakanlar kurulu kararından bir gün sonra Çevre Bakanı gazetelere verdiği
demecinde “Çevre konusunda ciddiyiz ancak devletin gücü CMC’yi temizlemeye
yetmez” diyordu (16 Eylül 1999/ Kıbrıs). Bakanın açık sözlülüğüne diyecek yok
ama ortada niyetin de olmadığı artık ispatlanmış bir gerçek. Ne yazık ki
devletin gücü birkaçyüz vareli bile temizlemeye yetmiyor.

ve koruma altındakiler!
Bakanlar Kurulu kararından üç yıl sonra durum eskisiyle kıyaslanamayacak kadar
kötü bir hale gelmiş, kısmen kapalı ortamda bulunan 200 den fazla varilin
içerisinde bulundukları binaların demiri çeliği sökülerek satılmış, variller,
yağmur, güneş ve rüzgar altında açık arazide çürümeye terk edilmiş, duvarları
yıkılıp yağmur suları ile havuz haline gelen laboratuarlardaki kimyasal variller
suda yüzer hale gelmiş. Tüm engellemelere rağmen fotoğraflarını çekebildiğimiz
sayıları yüzü geçen varil ortadan kaybolmuş, onlarca varil dozerlerle sÜrüklenip
parçalanmış içerikleri etrafa dağılmış, tesislerin güneyinde bugüne kadar
varlığından haberdar olmadığımız tonlarca kimyasal madde korundukları bina
sökülünce açığa çıkmış. Bu kimyasallardan kurtulmak için ateşe vermişler ama
sadece ambalajları yanıp içerisindekiler etrafa saçılmış. Bu liste daha uzar
gider.
Bakanlar Kurulu kararı birçok kez gazetelerde imalı esprilere neden olmuştu.
“Zehirli variller bedava” türünden manşetler gazetelerimizde sıkça kullanıldı.
Ama ne ciddi eleştirilere hedef olmak ne de espri konusu olmak kimseyi rahatsız
etmedi. Kıbrıs Türk basını birçok kez suç duyurusunda bulunurmuşçasına “Bakanlar
Kurulu kararına uyulmadı” başlıkları ile yayın yaptı ama kimse oralı bile
olmadı.

CMC arazisindeki kimyasallar birçok bilimsel rapora da konu oldu. Bu raporların
sonuncusu kamuoyu tarafından UNOPS raporu olarak bilinen rapordur. 2001 Ocak
ayında araştırmaları başlanan ve Haziran ayında hazırlanan rapor, bir kopyası da
Lefke Çevre Derneğine verilmek üzere CD halinde Çevre Dairesine verilir. Ama tüm
ısrarlı taleplerimize rağmen rapor bize verilmez. Yaklaşık bir yıl boyunca bu
raporun peşinde koşarız. Sonunda Kıbrıs’taki bilim çevreleri bu raporu elde eder
ve bir öğretim görevlisi kopyalayıp bir kopyasını da bize gönderir. Raporu
okuyunca ona ulaşmanın neden bu kadar zor olduğunu da anlarız!

Yakarak yok etmeye çalışmışlar...

CMC Tesislerindeki Kimyasal Maddelerin Miktarı

KKTC Bakanlar Kurulu’na miktarı “250 varil potasyum Amil santat” olarak
bildirilen kimyasal maddelerin tam miktarı bilinmemektedir. Bu konuda Bakanlar
Kuruluna verilen bilginin de eksik olduğu Çevre Dairesi Müdürü’nün açıklaması ve
UNOPS’un sayımları ile belgelenmiş oldu.

UNOPS raporu için yaptığı sayımda, Cohen’in bulguları şöyledir-

“Bakır Flotasyon Ünitesi’nin kuzey doğusu (açık alanda), Yaklaşık 150 varil
Ksantat (Amyl Xanthate), binanın güneybatısında 50 - 75 varil Flocculant (N-200
), ayrıca içeriği yağ olan 10 dan fazla varil binanın kuzeydoğusunda açık alanda
ve birçoğu patlak ve içerikleri toprağa karışmış olarak bulunmaktadır. Flotasyon
Ünitesinin içerisinde ise , içeriği Ksantat, Flocculant ve Pine oil olan 50 den
fazla varil atıl vaziyette bulunmaktadır. Yol üzerinde 20 varel Flocculant.
Kimya Deposunda ise, yaklaşık 50 varil ve çoğu Flocculant içeren kimyasal madde
bulunmaktadır.”

Öte yandan Çevre Dairesi Müdürü Ertan Öztek’in UNOPS a verdiği bilgide ise CMC
tesislerindeki kimyasal maddeler ve miktarları şöyledir- “ 14 varel Pine Oil,
100 varil Na Nitrite, 100 varil Floucculant ve 15 tanesi kısmen boşalmış 130
varil ksantat ( Xanthates).

Yani Çevre dairesi toplam varil sayısını 344 olarak verirken, Cohen yanlarına
çok fazla yaklaşamadığı varilleri 330 ile 355 arasında bir rakam olarak
bulgulamıştır.

Bu sayımın üzerinden bugüne kadar yaklaşık bir yıllık bir zaman geçmiştir. Bir
ay kadar önce bizim yaptığımız sayımda ise varillerin miktarı yaklaşık olarak
272 civarında çıkmıştır. Bizim sayımımıza göre şu an tesislerde bulunan variller
ve yerleri şöyledir-

Yıkılan foltasyon ünitesinin dışında iki farklı yığından birinde 32 diğerinde
ise 90-100 civarında, yine ayni yerde ezilip parçalanıp dozerle sÜrüklenerek bir
araya toplanmış yaklaşık 25 adet varil. Ayni binanın doğu kısmında molozlar
altında 3 adet ve orta bölümünde 13 adet, binanın batısında ise 59 adet.
Flotasyon havuzları yanındaki yıkılan binada, daha önce hiç bir sayıma girmemiş
su içerisinde yüzer vaziyette 40 adet. Kesin sayım yapmak koruyucu elbiseler
olmadan mümkün olmamakla beraber yine de 50 civarında varilin eksik olduğu
ortadadır. Bunu eskiden çektiğimiz fotoğraflardan da görebilmekteyiz. Yıllardan
beridir yağmur ve güneş altında bulunan ve paslanan yüzlerce varilin bir kısmı
patlamış, erimiş halde de olsa bu kimyasallarla dolu idi ve ve bu varillerin ne
boş olanları ne de dolu/kısmen dolu olanları ortada yoktur.

UNOPS raporuna göre Tesislerde kullanılan ve bir kısmı bugün tesislerde bulunan
ve bazılarının da bulunma ihtimali olan kimyasal maddeler şunlardır-

1- Sodium Cyanide –NaCN
2- Sulfuric Acid - H2SO4
3- Sodium Sulfide - Na2S.9H2O
4- Potassium Ethyl Xanthane
5- Sodium Ethyl Xanthane
6- Carbon Disulfade
7- Pine Oil
8- Superfloc HX-300
9- Trichloroethylene
10- Arocholor 1254 (PCB)

UNOPS raporuna göre bugün tesislerde bulunmayan ama tesislerde kullandığı
bilinen kimyasallar ise-

1- Sodium Isopropyl Xanthate ; 1974 Öncesi CMC tarafından Bakır Flotasyon
Ünitesi’nde kullanıldı.
2- Potassium Amyl Xanthane ; 1974 Öncesi CMC ve 1980 sonrasında Komtex
tarafından Bakır Flotasyon Ünitesi’nde kullanıldı.

Öte yandan, CMC’nin müdürlerinden Robert J. Hendricks 1956 yılında yazdığı bir
raporda flotasyonda kulandıkları kimyasalları şöyle sıralar.

1- Sapinol
2- Amyl Xanthate
3- Lime

CMC’nin Kullandığı ve 1975 de bölgeyi terk ederken birkısmını tesisler
içerisinde atıl durumda bıraktığı kimyasallardan başka bir de 1985 yılından
sonra Komtex isimli şirketin bıraktığı kimyasal maddeler de vardır. 1980 sonrası
bir süre CMC tesislerinde sorumlu olarak çalışan Nükleer Mühendis Mehmet
Özerkman, 24/02/1999 tarihinde Kıbrıs gazetesine verdiği demeçte, 1980
sonrasında Kometex firmasının tesislere 300 varil potasyum email ve hidroklorit
asit getirildiğini bunların birkısmının kullanıldığını, kalanların çok tehlikeli
olduklarını ve yanlarına bir metreden daha fazla yaklaşmamak gerektiğini
bildiriyordu.

Carbon Disulfat. ( C-S2 )

Soyum Ksantat, kendisi de insan sağlığı açısından tehlikeli maddeler sınıfına
girse de bu maddenin su ile temas etmesi durumunda çok daha tehlikeli bir gaz
olan karbon disülfat açığa çıkar. Bu yüzden CMC atıkları konusunda UNOPS ve UNDP
için rapor hazırlarken, Dr. Harvey A.Cohen, karbon disülfatı da CMC
tesislerindeki tehlikeli maddeler listesine dahil etmiştir.

Karbon disülfat’ın solunması durumunda, kendini kaybetme derecesinde titreme,
nefes darlığı, kasların çalışmaması ve ölüme kadar gidebilen Sağlık sorunları
ortaya çıkar. Buharı gözler için yakıcı olan karbon disülfatın, deri üzerinde de
ciddi yakıcı etkisi vardır ve deriye teması halinde şişmeler olabilir. Devamlı
olarak karbon disülfat buharına maaruz kalan insanlarda merkezi sinir sistemi
bozukluğu, ayaklardaki kaslarda zayıflama, yorgunluk, kaşınma, uykusuzluk gibi
anormallikler görülür.

Karbon disüfat’ın çevresinde çalışan insanlarda kalp rahatsızlıkları, görme ve
işitme sorunları ortaya çıktığı bilinmektedir. Yine karbon disülfat ile temas
halindeki kişilerde üreme organlarında sorunlar olduğu ve cinsel isteksizlik
başladığı, erkeklerde sperm sayısında azalma, kadınlarda ise adet düzensizliğine
yol açtığı gözlemlenmiştir.

Sodyum etil ksantat.
(Sodium Ethyl Xanthane)-(Sodium xanthogenate, Sodium ethyl dithiocarbonate)

Sodyum Etil Ksantat, göze temas etmesi halinde hafif ve orta derece yanmaya
neden olur. Deri üzerinde de orta derecede yakıcı etkisi vardır.

Sodyum Etil Ksantat’a uzun süre maaruz kalan insanlar ve hayvanlar üzerinde hiç
bir araştırma yapılmamıştır. Diğer ksantat ürünleri ile hayvanlar üzerinde
yapılan deneylerde bu maddelerin merkezi sinir sistemi bozuklukları, ciğer ve
böbreklerde ciddi rahatsızlıklara yol açtığı saptanmıştır.

Bu maddelerin kapalı, iyi havalandırılmış, soğuk ve kuru yerlerde muhafaza
edilmesi, ateşten uzak tutulması ve ambalajlarının elektriklenmeye karşı
topraklanması ve taşınırken veya ellenirken toz çıkarmamaya dikkat edilmesi
gerekmektedir. (UNOPS raporundan çeviren Tamer Dayıoğlu)

Sodyum Siyanür. ( Sodium Cyanide -NaCN )
CMC, Sodyum Siyanürü altın madeni çıkardığı dönem olan 1932-1942 yılları
arasında kullanmış ve siyanürlü atıkları yoğun olarak denize bırakmıştır. Bu
atıkların yaklaşık 30,000 ton civarında bir bölümü Gemikonağı Tesislerinde
bulunmakta, 150 varellik (yaklaşık 30 ton) siyanür stokunun akibeti ise tam
olarak bilinmemektedir. Siyanürün asitle temasında zehirli gaz ürettiği
bilinmektedir.

Siyanürün Sağlık Üzerindeki Etkileri.
Yüksek miktarda siyanür, insan sağlığına çok zararlıdır.Yüksek seviyede siyanür
içeren havayla kısa süreli temas; beyinde, kalbte hasara neden olur ve komayla
ölüm meydana gelebilir. Düşük seviyede Asiyanürle uzun süreli temas sonucunda;
soluma güçlüğü, kalb ağrısı, kusma ,kanda değişiklikler, başağrısı ve tiroid
bezinde genişleme meydana gelebilir. Fazla miktarda siyanür alan kişilerde,
derin ve kısa soluma, konvulsiyonlar (nobetler), bilinç kaybı gibi semptomlar
ortaya çıkabilir ve ölümle sonuçlanabilir. Yüksek kan siyanür düzeyi olan
kişilerde, el ve ayak parmaklarında güçsüzlük, yürüme zorluğu, şaşılık, sağırlık
ve tiroid bezi fonksiyonlarında azalma gibi tehlikeli etkiler görülmektedir.
(Dr. Armağan Karal’ın yayınlanmamış çalışmasından.)

Yaptıkları yapacaklarının teminatıdır.
CMC Maden atıklarının rehabilitasyonu konusuna sivil toplum örgütleri geniş bir
dayanışma örneği yaratarak müdahale etmediği sürece bürokratlar bizlerle alay
etmeye devam edecekler. Küçük bir arşiv çalışması bile bu iddianın hiç de
temelsiz olmadığını kanıtlamaya yeter. İşte son üç yılda CMC atıklarının
temizlenmesi için başlatılan çalışmalar konusunda basına yapılan açıklamalardan
seçmeler-

“Sağlık ve Çevre Bakanı, CMC tesislerinin de büyük bir çevre sorunu olarak
karşılarında durmakta olduğunu belirtti. CMC ile ilgili birtakım adımlar
atmalarına karşın olayın boyutlarının çok büyük olduğunu anımsatan Bozkurt,
bilinçli hareket ve adımlarla zaman içerisinde sorunu çözüp Lefke bölgesinin bu
çevre kirliliğinden kurtarılacağına olan inancını dile getirdi…”(6 Haziran 2000
Kıbrıs)

“…CMC atıkları gibi çevre sorunlarına işaret eden Bozkurt, bunları süreç içinde
çözmek için çalışmalar başlattıklarını…”(7 Haziran 2000-Kıbrıs )

“…bu tesis şimdilerde bölge için büyük tehlike arz ediyor. Lefke Tanıtma Derneği
de bunu devamlı gündemde tutuyor. Zaman zaman fazla abartılıyor, ancak onların
da haklı olduğu yanlar var. Daire olarak biz de geçtiğimiz günlerde CMC’ye
yönelik uzmanlar bazında bir çalışma başlattık. Çalışmalarımız uzun süreli ve
CMC’nin ortadan kaldırılmasına yönelik olacak…”(Çevre Dairesi Müdürü’nün
açıklaması, 21 Ağustos 2001-Kıbrıs)

“…CMC ile ilgili çalışmalar aralıksız sürüyor- Çevre Koruma Dairesi Müdürü,
değişik alanlardaki proje ve çalışmaların sürdürüldüğünü ve sürdürülmeye devam
edeceğini ifade ederken CMC konusuna da değinerek bununla ilgili çalışmaların
UNOPS’un da katkılarıyla aralıksız sürdüğünü bildirdi. Öztek, “Birinci aşaması
tamamlanan projemizin ikinci aşaması olan kısa vadeli tedbirlerin hayata
geçirilmesi ve analiz planının uygulanması için yapılan çalışmalar son aşamasına
gelmiş ve yaz ayları içerisinde de uygulamaya geçilecektir” dedi…”( 6 Haziran
2002 -Kıbrıs)

“…Atıkların çevreye yayılmasını durduracağız…”( Çevre Dairesi Müdürü, 8 Haziran
2002 Kıbrıs)

Projeler ve vaatler uzar gider, Gazetelerde sık sık “Nihayet, CMC temizleniyor,
CMC ye ilk kepçe, Çalışmalar sürüyor diye başlıklar atılır ama her seferinde
kendimizi başladığımız yerde buluruz.


SON REHABİLİTASYON ÇALIŞMALARI

CMC atık havuzlarının patladığı, Bakanlar Kurulu kararına rağmen kimyasal
maddelerle ilgili hiç bir önlem alınmadığı haberleri Haziran ayı boyunca
gazetelerde çoğu kez manşetten işlenmeye başlayınca hemen önlem almak için
girişimler de başladı. Aslında patlayan 17 numaralı atık havuzu ile ilgili ilk
haberler Ocak 2000 tarihinden beridir gazetelerde yayınlanıyordu. Bu havuzun
yüzey alanı 70.000 metrekaredir ve patlağı 3 yıl önce kamuoyuna haber veren
Lefke Çevre Derneği yaptığı ölçümlerle bu sürede havuzda ortalama 1.5 metreye
yakın çökme olduğunu tespit etti. Bunun anlamı 150-200 bin ton atığın Lefke
deresi yolu ile denize ulaştığıdır. Aradan geçen 3 yıllık zaman süresince önlem
almayı aklından bile geçirmeyenler, kamuoyu baskısı karşısında hemen harekete
geçerler. Rehabilitasyon için 3.900.000.000 TL kaynak ayrılır ve çalışmalar
başlar. Gemikonağı CMC tesisleri 725.000 metrekare tesisler bölgesi ve 841.000
metrekare atık havuzları bölgesi olmak üzere 1.5 milyon metrekareden büyük bir
alandır ( 156.6 hektar). Atık havuzları bölgesinde toplam 12 atık havuzu
içerisinde 10 milyon ton civarında Maden atığı vardır. Bugünün şartlarında 100
metrekarelik bir konutun sıradan tamiratı için bile 4 milyar TL komik bir
rakamdır. Yani sonucun nereye varılacağı işin başından belli idi.

Öte yandan felaketin boyutlarını tanımlamaya yönelik ciddi hiç bir girişim de
sökonusu değildir. Bugüne kadar CMC atıkları ile ilgili araştırmalardan elde
edilen verilerin büyük kısmı Lefke Çevre Derneği’nin son derece kıt imkanları
ile yaptığı ve yapılmasına öncülük ettiği çalışmalardan elde edilmiştir. Devlet
birimlerinin içme ve sulama sularına ilişkin birçoğu tartışmalı analiz raporları
dışında göze çarpan tek çalışma K.K.T.C Çevre Koruma Dairesi Müdürlüğü
tarafından 28/10/1999 Tarihinde K.K:T.C. D. Lab. Yaptırılan 89/99-2440 Numaralı
Bitki Analiz Raporudur. Bu rapordaki veriler de çok çelişkili olduklarından
raporun altına Radyasyon ve Çevre Analizleri Şube Amiri Halil Çağnan imzası ile
şu not düşülmüş; “Bir analiz sonucu ile genel bir yargıya varılamaz... Numuneler
alınırken homejen bir karışımdan alınmadığı için, iki numuneye bitkinin değişik
organları değişik oranlarda alınmıştır. Bunun neticesinde bazı metal sonuçları
birbirinden farklı çıkmıştır.” Ama hiç kimse araştırmayı tekrarlama görevini
üstlenmez. Bugün bu konuda elimizdeki sağlıklı veriler Lefke Çevre Derneği’nin
daveti ile ülkemize gelen Ege Üniversitesi Çevre Merkezi araştırmacılarının
yaptıkları analizlerden elde edilmiştir. Devlet tarafından yaptırılan bir diğer
araştırma ise Lefke Bölgesindeki toprakların iz element tablosudur. Bu
çalışmanın da Lefke Bölgesine özel yapılmadığını, tüm ülkede yapılan genel bir
çalışmanın parçası olduğunu biliyoruz. Eğer ortada başka birşey varsa onlar da
kamuoyundan saklananlardır.

İşte bu düzeydeki “bilgi birikimi” ile başlayan rehabilitasyon çalışmaları,
kamuoyunun bilgisine getirilen heyecanlı açıklamaların arkasında tam bir
rezalete dönüşerek devam eder.

Çalışmalar iki koldan ilerliyordu. İhaleyi alan As-Con firması, 17 numaralı
havuzu iki farklı kanalla diğer havuzlara bağlarken, Su İşleri Dairesinin dozeri
de ne işe yaradığı belli olmayan bir kanal açmakla meşguldü. Kamuoyuna bu
kanalla CMC arazisine su girişinin engelleneceği açıklanmıştı. Oysa CMC arazisi
zaten su girişi engellenecek şekilde yapılmıştı. Araziye su sadece iki yerden
giriyordu. Bunladan biri güneyden gelen toprak yoldu. Yaklaşık 500 metre kanal
kazılır ama bu yol hariç. Son haftalarda yağan yağmur suları buradan yine
atıklara ulaşabildi. Sunun girdiği diğer yer ise, arazisini su basmasın diye bir
üreticinin yıktığı ve buradan suyu atıklara yönlendirdiği 17 numaralı havuzun
güneyidir. Buraya da 4-5 kepçe toprak koyup sorunu giderdiler. As-Con ise her
biri 20-30 metrelik iki küçük kanal kazıp işini bitiriverdi. As-Con’un bir diğer
görevi de varellerin konacağı pirit havuzunu temizlemekti. Daha iş bitmeden
ödenek bitiverdi. Ödenek yetersizliğinden adım atamaz hale gelen şirketin bazı
işleri kendi imkanları ile yapma çabası (Havuzlardaki suyun boşaltılması gibi)
faydasız girişimlerdi. Zaten sonuç başından belli idi.

Yıllardan beridir bu konuda yaşanan ciddiyetsizliklerin bilincinde olarak durumu
değerlendiren Lefke Çevre Derneği, devlet birimlerinin bu kez de
gelenekselleşmiş politikalarını terk etmeyecekleri, yani sorunu uyutup
unutturmaya yönelik bir dizi göstermelik işin dışında birşey yapmaya niyetleri
olmadığı kararına varmıştı. Zaman bizi yanıltmadı. Kamuoyuna verilen Umut bizim
en azından bir süre susup izelemizi gerektiriyordu. Bölgede ciddi çalışmalar
olduğuna herkesi inandırmışlardı. Bir de ne yalan söyleyeyim bu kez en azından
300 civarındaki kimyasal madde dolu varel sorununu hallederler diye düşünmüştük.
En azından bu olsun yanımıza kar kalırdı. Biz de yanıldık.

Varelleri CMC pirit yüzdürme havuzlarından birinin içine gömme kararı
almışlardı. Beton havuzun içini boşaltmaya başladıklarında itiraz ettik. Bu
işler böyle olmaz, atık gömmenin de bir standardı var diye. Gerekli testleri
yapmadan gömme işlemine geçmeyecekleri sözünü verdiler. Sözlerinde de durdular.
Basından öğrendiğimize göre testlerin sonucu olumsuz çıktı. Ve 18 Ekim tarihli
Kıbrıs Gazetesinde İçişleri Köyişleri ve İskan Bakanı’nın açıklamasına göre
temizliği yapılan havuz bu iş için uygun bulunmadı ve yeni alternatifler
aranmaya başlandı.

Rehabilitasyon için çalışmlar 15 Ağustos 2002 tarihinde başlamıştı, İki ay sonra
18 Ekim tarihinde hiç de süpriz olmayan açıklama geldi, “yeni alternatifler
aranacak”. Bugün 19 Kasım ve hala alternatif aranıyor. Öyle görünüyor ki biz
sesimizi çıkarmadığımız sürece aramaya devam edecekler.

UNOPS NE YAPIYOR?

UNOPS ile birlikte çalışmalar yapıldığını/yapılacağını gazetelerde sık sık
okuyoruz. Bu yazı dizisinin önceki bölümlerinde de UNOPS’un hazırlattığı
rapordan bahsettik, bu araştırmadan alıntılar yaptık. UNOPS’un görevlendirdiği
Dr. Cohen çalışmaya Ocak, 2002 de başlar ve çalışmasını Haziran ayında bitirir.

Özellikle burada bizi ilgilendiren CMC arazisindeki kimyasal maddeler olduğu
için raporun bu konu ile ilgili bölümlerinden alıntılar yaptık. Anlatılanlar
kelimenin tam anlamı ile korkunç şeylerdir. Peki tüm bunlar bu kadar açık bir
şekilde bilinmesine rağmen onlar ne yapıyor?

UNOPS’un CMC atıklarıyla fiili ilgilenmesi nerdeyse bir yılı buluyor. Yani bir
yıldan beridir resmen bu işin içindedirler ve bu konu hakkında detaylı bilgiye
sahiptirler. UNOPS’un önündeki bürokratik-siyasal engeller onları belli dengeler
üzerinde iş yapmaya zorlayabilir, bunlar hepimizin bildiği sorunlardır, ama öyle
anlaşılıyor ki Kıbrıs sorunudan kaynaklanan engeller çoğu zaman olduğu gibi
burada da işten kaçışın iyi bir bahanesi olmuş durumda.

UNOPS’un bugüne kadar yaptığı tek şey kapsamlı bir rapor hazırlatmak olmuştur,
üstelik onu bile muhataplarına ulaştırmada acze düşmüşler. Peki rapor
hazırlatmaktan başka yapabilecekleri hiç bir şey yok mu? Biz, ilgili devlet
birimlerini 300 vareli bile kontrol altında tutmaktan acizdirler diye suçlarken,
bu eleştirilerden sorundan haberdar uluslararası kurum ve kuruluşların da payına
birşeyler düşmüyor mu?

Üstelik bu sorunla ilgili tek uluslararası kurum da UNOPS değildir. Avrupa
Birliği Kıbrıs Büyükelçisi birçok kez bölgeyi gezip sorunla ilgilenmiş, Şubat,
2001 de Lefke’de yapılan ve ana konusunu CMC Maden atıklarının oluşturduğu
“Avrupa Birliği Çevre Politikaları ve Kıbrıs’ta Madencilik” isimli konferansın
açılış konuşmasını yapmış, Kıbrıs Avrupa Enstütüsü’nün müdürü bu konferansa
bildiri sunmuş, AB parlamentosundan milletvekilleri Lefke’ye gelip incelemelerde
bulunmuşlar gözlemlerini raporlarına yazmışlar… Herşeye rağmen değişen hiç bir
şey olmuyor…

NE YAPMALI?
Elbette ki sorunlarımızın çözümsüzlüğünün önemli bölümünün nedeni bizleriz.

Kıbrıslı Türkler cemaatten halka doğru evrimleşirken, yani siyasallaşmış toplum
haline dönüşürken, bugün kendilerini arama süreçlerinin aşamalarından birini
yaşıyorlar. Kimliğimiz üzerine yürütülen yoğun çalışmalar, kimlik tasarımları,
bu konudaki belirsizlik ve çeşitlilik, toplumsal adımızın bile ne olacağı, nasıl
yazılacağına yönelik tartışma, öneri ve girişimler bu dönüşümün hızı ve yönünü
işaretliyor ve karşıt süreçlere tepkiyi ifade ediyor. Kıbrıslı Türkler siyasal
bir topluluk olarak tarih sahnesine çıkabilmenin sancısını yaşıyorlar. Bu ne
kadar mümkündür veya tarihsellik ne kadarına izin verecek onlar ayrı konu, ama
modern bir topluluk olabilme çabası bir gerçeklik.

Eski toplumun bağrından ne kadar çıkabildiğimizin biricik ölçütü ise toplumsal
sorunlarımızın bütünü karşısındaki tutumumuzla ölçülebilir. Sorunlar
karşısındaki duyarsızlık ile her biri belirli alanlardaki sorunları çözmeye
yönelmiş sivil toplum örgütlerinin gücü, yani örgütlü toplum olama düzeyimiz,
toplumumuzdaki ilericilikle gericilik arasındaki dengeyi, dönüşümü gösteriyor.

Bizler eğer ilericiler olma iddiasında isek, bunun ülkemiz özelindeki pratiğini
yaratmak zorundayız.

Yurdunu sevmek, yurtsever olmak, siyasal sorunlar karşısındaki duyarlılıkla
sınırlanabilecek bir duygusallıkla ifade edilemez. Siyasal sorunlar da dahil
olmak üzere, yurt olarak benimsenen topraklardaki her türlü toplumsal sorunla eş
düzeyde ilgili olmak, yurdun doğasına, ayrım gözetmeksizin insanına aşık olmak
ve bu sevgiyi evrensel bir dünya görüşü ile harmanlayabilmekten geçer. Bunun da
ön koşulu toplumsal sorunları, önemleri hangi düzeyde olursa olsun hiyerarşik
sıraya sokmamaktır.

CMC’deki Kimyasallar başlığı altında bu konulara daha fazla giremeyiz. Ama var
olduğuna inandığım potansiyelimize rağmen, sivil toplum örgütlerimizde yaşanan
çaresizlik büyük oranda yukarıda çok az açabildiğim teorik çözümlemeleri ülkemiz
özelinde yapmamış (ya da çok az yapmış) olmamızdır.

300 varele teslim olmuş bir toplum olmak, en basit sorunları bile çözme
kapasitesinden yoksun bürokratlar tarafından yönetilmek ile toplumun sivil gücü
arasında kopmaz bir ilişki vardır. Eğer saygın bir toplumsal kimlik istiyorsak,
bu ancak sorunlarımızı çözme konusundaki kararlılığımızla mümkün olabilecektir.

Enver Bıldır / Yeniçağ, Sayı; 612-4





Sarsıcı bir doğa gezisi- Lefke Maden Tesisleri

Hayatımın en kötü gezisiydi. En acı verici olanı, en sarsıcısı. Bir doğa aşığı
olan ben için Lefke Gemikonağı ve Karadağ bölgesindeki CMC Maden tesislerinden
arta kalan hastalıklı toprakları görmek, o topraklar üzerinde yürümek, sıcak ve
rüzgârlı havanın etkisiyle iyice keskinleşen kokuyu duymak oldukça sarsıcıydı.
İlk göze çarpan göz alabildiğine uzanan gri/mor/kahverengi tarlaların göze hiç
de tanıdık gelmeyen, irkiltici görünümüydü. Toprak, toprak olma niteliğini
kaybetmiş, fokurdayıp taşmış asitli bir karışımdan geriye kalan atıklar gibi
duruyor. Bir bakıma da öyle zaten. Toprağın altından sızan ve yağmur suyuyla
akıp giderek Dere yataklarından sulama sularına, bölgede bulunan su kuyularına
ve Gemikonağı göletine karışan asit ve diğer mineraller ağır metal kirliliği
yaratmakta. Bunu ben söylemiyorum gezide bize eşlik eden Lefke Çevre Derneğinden
arkadaşların elimize tutuşturduğu bilimsel raporlar söylüyor. Aslında çevreyi
biraz dolaşıp, çukur yerlerde biriken Kara suları görmek, toprağın aldığı
görünüm ve bu tür Maden şirketlerinin tarihleri boyunca altın ve Maden çıkarma
işlerinde siyanür kullandıklarını ve bütün önlemler alınsa bile geriye mutlaka
mahvedilmiş bir çevre bıraktıklarını bilince insanın içinin rahat etmesi artık
mümkün olmuyor. Bunlara bir de ikibin yılı boyunca Lefke bölgesindeki ölümlerin
yüzde kırkaltısının kanserden olduğu ve bu rakamın çok da ayrıntılı ve kapsamlı
bir çalışma sonucunda değil, ulaşılabilen vakalardan elde edildiğini eklerseniz
durumun hafifsenecek bir tarafı olmadığını itiraf etmeniz zor olmaz sanırım.

Tamda Maden atıklarının bulunduğu ve çevre kirliliğinin en yoğun olarak
gözlemlendiği bir alana gölet yapmak ise bizim ne kadar insan merkezli(!) bir
devlete sahip olduğumuzu göstermesi açısından iyi bir Örnek olsa gerek. Göletin
çevresi Maden atıklarıyla dolu. Ayrıca gölet alanı içerisinde önceleri Lefke’nin
içme suyunu karşılamakta kullanılan iki adet de Kuyu bulunmakta. Ancak daha
sonra asit drenajı nedeniyle gölette meydana gelen kirlenmenin kuyuları da
etkileyeceği düşünülerek tarımsal amaçlar için kullanılmaya başlanmış. Aslında
suya geçen ağır metallerin yarattığı kirlilik tarımsal ürünlerin insanlar
tarafından tüketilmesinde ya da hayvanların beslenmesinde kullanıldığında sonuç
dolaylı yoldan da olsa insan sağlığını halâ tehdit eder niteliktedir. (Biz
oralarda dolaşırken bu sularla yetiştirilmiş karpuzlar kamyonlara yükleniyordu
meselâ.) KTMMOB’nin 1995 yılında yaptığı çalışmaların sonucu da bunları
göstermektedir. Gemikonağı Göletinden alınan su örneklerinde içme suyu olarak
kullanımı kesinlikle imkânsız kılan, tarımsal amaçlı kullanımın ise sakıncalı
olarak nitelenmesini gerektiren sonuçlar ortaya çıkmış.

Bütün bunları okudukça içim karardı. Lefkede olan biteni, CMC’nin yarattığı
kirliliği basından falan okumak tamam ama görmek, solumak başka. Göz
alabildiğine uzanan o tuhaf renkli, tuhaf görünümlü tarlalarda tek bir tane
bitki yok, tek bir dal yeşillik yok. Kızgın güneşin altında adeta “yer demir,
Gök bakır”. Alabildiğine doğallıktan uzak bir doğa söz konusu oralarda. Bir an
kendinizi atom savaşı sonrası, kimyasal kirlilikten yenik düşmüş, insanıyla,
hayvanıyla, bitkisiyle ölmüş bir dünyada gibi hissediyorsunuz. Ama ordasınız ve
olan olduktan sonra geride kalanlar halâ hayatta kalanlar için bir tehdit unsuru
olmaya devam ediyor. Tıpkı Maden ocakları çalıştığı sürece denize akıtılan, Dere
yataklarına akıtılan siyanürlü atıkların yok ettikleri bir yana geriye kalan
atıkların da halâ yok etmeye devam etmesi gibi.

Milyonlarca ton atık oralarda büyük bir tehdit olarak sinsi sinsi bekliyor.
Bunlardan denize sızanlar zaman zaman masmavi denizin kahverengi ya da mor bir
renge bürünmesine yol açıyor. Terkedilmiş Maden ocaklarının yarattığı kirliliğin
boyutları sadece Lefke bölgesi ya da Kıbrıs değil tüm Akdeniz kıyısını tehdit
eder nitelikte. Bu yargı da bana ya da benim naçizane gözlemlerimin sonucuna
dayanmıyor gene bilimsel raporlar bunu söylüyor. Ama gözle görünen de bunu
destekler nitelikte. Bölgeyi gezdiğiniz zaman “Canım bütün bu tehlikeyi
yaratanlar bunlar mıymış?” demiyorsunuz, diyemiyorsunuz. Sadece “Aman Tanrım,
aman Tanrım.” Cümleciği dökülüyor ağzınızdan. (Ateist bile olsanız.) Hele bu
konuda çeşitli kurumların, birçok biliminsanı ve uzmanın görüşlerini içeren
raporları da okuyup gördüklerinizle birleştirince bu konuyu halâ savsaklayan ve
saçmalayan yetkililere bayağı öfke duyuyorsunuz. Bir de “Canım o atıklar ve terk
edilmiş tesisler yıllardır orada duruyor, değişen bir şey yok.” Görüşü var.
Aslında hiç de öyle değil. Oralardaki kimyasal atıklar durduğu yerde durmuyor.
Birleşiyor, ayrışıyor, toprağa, havaya, suya karışıyor ve hep sinsi bir faaliyet
içinde oluyor. Toprağın altına hapsedilmiş olanlar zamanla meydana gelen
çatlaklardan, yer hareketlerinin yarattığı kırıklardan dışarı sızıyor. Onlardan
kurtulmanın yolu yok aslında. Sadece oldukları yerde mümkün olan en iyi şekilde
izole edilmeleri gerekiyor. Bu izolasyonun da sürekli denetim altında tutulması
ve gerektikçe sağlamlaştırılması.

Bilimsel raporlarda yer alan sadece şu cümlecik durumun ciddiyetini özetliyor
aslında- Alanda risk analizi yapılmadan, tarım yapılmamalıdır, su
kullanılmamalıdır, hayvan otlatılmamalıdır ve en önemlisi de dolaşılmamalıdır.
Risk analizi yapılıyor mu? Eğer yapılıyorsa KİM yapıyor, NASIL yapıyor?
Güvenilir mi? Sakın DPÖ’nün hayat pahalılığı oranı tespitleri gibi olmasın.

Tijen Zeybek / 05 Ağustos 02


Kaynak
BSB
http://www.geocities.com/ebildir/sarsici_bir_doga_gezisi.htm
http://www.geocities.com/ebildir/derdimi_nasil_anlatsam.htm