Yapım Tarihi - 2004
Süre - 00:00:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
Bölümü - 10
Yönetmen - Mehmet Ali Birand
Metin Yazarı - Mehmet Ali Birand
Sunucu - Mehmet Ali Birand
Eksi 45 derecede doğalgaz belgeseli
Usta gazeteci Mehmet Ali Birand'ın Rus NTV televizyonu ile Türkiye'den bir
televizyon ekibiyle ortak yapımı olan "Sibirya'dan İstanbul'a Doğalgaz"
belgeselinin tanıtım kokteyli Enerji Bakanı Hilmi Güler ile Gazprom Yönetim
Kurulu Üyesi ve Gaz Export Genel Müdürü Alexander Medvedev'in katılımıyla
Swissotel'de gerçekleştirildi. Belgeselde Türkiye'de kullanılan doğalgazın
Sibirya'da çıkarıldığı yerlerden son aşamaya gelinceye kadar geçtiği bütün
safhalar ele alınıyor. Birand kokteylde yaptığı konuşmada, "Hayatımda ilk kez
gözle görülmeyen ve dokunamayacağımız bir şeyin belgeselini yaptım. Eksi 45
derecelik inanılmaz soğuklarda çekim yaptık. Kendi adıma çok şey öğrendim" diye
konuştu. NTV televizyonu sahibi Dimitry Zakharov ise konuşmasında Mehmet Ali
Birand ile çalışmanın kendilerine onur verdiğini belirterek, "Eksi 45 derece
soğukta yaşayamaz sanmıştık ama yaşadı" dedi. Belgesel 15 Haziran'da Kanal D ve
20 Haziran'da da CNN Türk'te yayımlanacak.
Milliyet / 13 Haziran 2004
Doğalgazın izinde 30 bin kilometre
Gazeteci Mehmet Ali Birand Ruslar'la ortak bir çalışmaya imza atarak doğalgazın
Sibirya'dan Türkiye'ye yolculuğunu izledi. Türkler'den ve Ruslar'dan oluşan on
beş kişilik ekiple dört ay boyunca çalışan Birand "Sibirya'dan İstanbul'a
Doğalgaz" belgeseliyle gazın hikâyesini anlattı.
"Gazetecilik hayatımın en heyecanlı projelerinden biri" diye nitelendiriyor
Mehmet Ali Birand projeyi. Türk ve Ruslar'dan oluşan bir ekiple Sibirya'ya, gaz
yolculuğunun başladığı noktaya giden Birand, eksi 45 dereceyi bulan ortamlarda
çalıştı. Birand ve ekibinin özel izinle girdiği bölgelerde başlayan belgeselin
hikayesini tamamlamak dört ay sürdü. "Sibirya'dan İstanbul'a Doğalgaz"
belgeselinde gazın nasıl çıkarıldığı, hangi aşamalardan geçtiği ve evlerimize
kadar nasıl taşındığını, günlük yaşantımızı nasıl etkilediği anlatılıyor.
TEKLİF RUSLAR'DAN GELDİ
Rus televizyonu NTV'den gelen doğalgaz belgeseli fikrini önceleri çok cazip
bulmamış Birand; "Dünyanın hiçbir yerinde gaz belgeseli yapılmadı, gel beraber
gaz belgeseli yapalım dediler. Çünkü bu hem Rusya'nın birçok televizyonunda
gösterilecek, hem de bizim televizyonlarda gösterilecek. Zor da bir şey gaz
belgeseli yapmak, çünkü bu elle tutulur, gözle görülür bir şey değil. İlk
başlarda çok sempatiyle bakmadım projeye, ama daha sonra o kadar ısrar ettiler
ki, bir inceleyelim derken baktık ki Sibirya'ya gidilecek dolaşılacak, oradan
başka yerlere gidilecek. Sibirya'ya gitmek zaten başlı başına son derece önemli.
Sonra kabul ettik ve beraber yapalım dedik."
"Zaman Zaman ÇOK KORKTUK"
Birand için Sibirya'ya gitmek başlı başına bir maceraydı ama zorlu yorucu bir
macera... O günleri şöyle anlatıyor; "Tek başına Sibirya'ya gitmek olay. -40, 45
derecede yaşamak zorundaydık, o kadar yorucuydu ki günlük birkaç saat
dolaştığınız zaman içinizdeki nefesi tüketmeye yetiyordu. Beş kat elbise giydim
sosis gibi dolaştım. Alışmadığımız bir iklim , ama görüntü muhteşemdi, o dümdüz
muazzam görüntüyle karşılaşınca inanılmaz bir şeydi. Hele o gazın çıktığı
yerdeki görüntü ve ses inanılmazdı, hatta çok korktuk. Bir patlama olursa ne
olur diye bile düşündüm."
BİR BELGESELİN ÖYKÜSÜ
Birand ve ekibi "Sibirya'dan İstanbul'a Doğalgaz" belgeseli için 30 bin
kilometre yol kat ederek çekimleri tamamladı. Belgesel Türk ve Rus
televizyonlarında ulusal ve yerel olmak üzere 350 kanalda 18 Haziran'da
yayınlanmaya başlanacak. 30 dakikalık belgesel Türkçe ve Rusça hazırlandı.
Mehmet Ali Birand'ın yönettiği, seslendirip sunduğu belgesel için 15 kişilik
ekip çalıştı. Belgesele Rus Gazprom ve Gazexport destek oldu. En ulaşılamayan,
en Gizli merkezlere, en önemli noktalara bu destek sayesinde girildi. Birand
dünyadaki doğalgazın üçte birinin kontrol edildiği Gazprom ana kumanda merkezine
de girdi.
Sonat CANIDAR / HABER MERKEZİ
http://www.sabah.com.tr / 15 Haziran 2004
Size bugün, Sibirya maceramı anlatacağım...
Rus NTV televizyonu "gelin, birlikte bir gaz belgeseli yapalım" teklifinde
bulunduğu zaman, önce "gazın da belgeseli olur mu?" diye düşündüm. Baktım ki,
kimse bilmiyor ve üstelik merakta ediliyor.
"Tamam " dedim.
İlk defa Uluslararası bir prodüksiyon yapılacak ve hem Türk, hem Rus TV'lerinde
gösterilecekti.
Hikayemiz, Sibirya'nın Allah tarafından unutulmuş, yörelerinde başlayacak ve 7
günlük maceralı bir yolculuk yapıp, insanların hayatlarını değiştirerek
İstanbul'a varacaktı.
Günler boyunca Sibirya'yı dolaştık ve emin olun, bırakın açık havada çalışmayı,
dışarda kısaca dolaşmanın dahi insanı zorladığı bir ortamda yapılanları gördük.
İnsanların koşullarını gözledik ve herkese saygımız arttı.
"Canım ne olacak, işte geliyor ve yakıyoruz" demeyin.
Çok emek verilen bir enerji türü üstelik petrolden hem daha temiz, hem daha
ucuz.
Çok belgesel yaptım, ancak aklıma hiçbir zaman doğal gaz belgeseli yapmak
gelmemişti. Gözle görülmeyen elle tutulamayan bir yakıtın belgeseliyle ilgili
teklif geldiği zaman bu kadar zorlanacağımı tahmin etmemiştim. Mehmet Polat ile
birlikte İstanbul'dan Moskova'ya doğru hareket ederken, neler yaşayacağımızı
bilemiyorduk. Ancak gerçekler hemen karşımıza çıkıverdi. Sabaha karşı 05'te
Moskova'ya inip, oradan Rus doğal gazını çıkaran Gazprom'un OSTAFYEVO adlı özel
hava alanına geçince, işin ciddiyeti anlaşıldı. Nereye gidip ne yapacağımı
biliyordum da, bu kadar güç olacağını hesaplayamamıştım. Belgeseli, Rus NTV
televizyon ekibiyle birlikte yapacaktık. Alanda bizi Gazprom'un özel bir uçağı
bekliyordu. Yaklaşık 15 kişiydik.Uçağa binip çekim programını gözden geçirince
dünyanın bir ucuna gittiğimizin farkına vardım gazın doğum yeri Sibirya'nın
kalbine 4 saatlik bir uçuş sonunda varacaktık.
GAZ ÇIKARTMAK İÇİN Özel ŞEHİRLER KURULMUŞ
Batı Sibirya'nın doğalgaz kaynaklarının bulunduğu büyük bölümü Gazprom'a ait.
Bölgeye ancak Gazprom'a ait özel uçaklarla gidilebiliyor. Son derece sıkı bir
güvenlik var. Kimselerin adını bilmediği, haritalarda adına rastlanmayan,
tanrıların dahi unuttuğu NOVİ URENGOY adlı bir kente indik. Halkın arasında
kimine göre NOVİ URENGOY, kötü kent demek. Kimine göre alay eder gibi
Güneşli kent. Aslında buraya GAZ kenti demek daha doğru olur. Güneş yılda 2-3 ay
görünüyor. Bu yönden şanslıydık. Güneş vardı, ancak hava -40 ile -25 arasında
değişiyor.
Novi Urengoy 80 bin kişilik suni bir kent. Gaz çıktıktan sonra, sadece
çalışanların ve aileleri için Gazprom tarafından özel olarak inşa edilmiş. Bütün
bölgede bu şekilde 26 ayrı kent, kasaba, köy büyüklüğünde yerleşim noktası var.
Hepsi de Gazprom'a ait. Toplam 1 milyon insan hayatını böyle kazanıyor. Novi
Urengoy en büyüklerinden biri. Buradakiler ancak birkaç yıl yaşayıp geri
dönüyorlar. En uzun yaşam bu kentte. 2 sinemanın, 1-2 diskotek ve bilardo
salonunun dışında başka bir eğlence yok. Çocuklara, kreşlerde kuş sesinin ne
olduğu, balık çiçek gibi, hayatın önemli unsurlarının ne olduğu anlatılıyor,
gösteriliyor.
SİBİRYA TURU HİÇTE EĞLENCELİ DEĞİL
15 kişilik çekim ekibimiz, yine gazpromun özel helikopterine doluştuk.
Şanslıydık, fırtına yoktu, -30 dereceydi ancak hava açıktı. Hava bozunca tüm
ulaşım duruyor. Zaten birkaç yer hariç başka ulaşım da yok. Bu helikopterlerle
pompa istasyonları arasında işçi ve yedek parça taşınıyor, kurtarma
operasyonları gerçekleştiriliyor.
Helikopter ile Sibirya turu ideal bir turizm gezisi sayılmayabilir, ancak 1
defalığına müthiş bir deneyim. Göz alabildiğine bembeyaz, bomboş binlerce
kilometrelik, ancak altında petrolü ve doğal gazıyla dünyanın en zengin
rezervlerini barındıran bölge. Ne yeşillik, ne çiçek. Kurumuş gibi Duran,
Rusya'ya özgü kayın ağaçları. 12 ayın 10'unda aynı manzara. Sadece Temmuz ve
Ağustos'ta bazı bölgelerde toprak görülüyor. O zaman da sineklerin istilasına
uğruyor. Yaşam daha da güçleşiyor.
Buraları gördükten sonra, Sovyetler Birliği dönemindeki Ünlü Gulak
hapishanelerini, "Sibirya'ya sürülmenin" ne demek olduğunu daha iyi anladım.
İnsana korku sarıyor. Buralar bizim Kafkaslardan Urallara kadar diye anlattığım
yerler.
Gerçek SİBİRYALI KÖYLÜLERİ Gördüm
Saatlerce uçtuk. Hem de inanılmaz bir gürültü, inanılmaz bir sarsıntı içinde
durmadan gittik. Tek bir canlı yok. Ne bir kuş, ne bir kedi, ne bir köpek. Ancak
işte tam bunları düşünürken bu gezinin en büyük süprizini yaşamak yine bize
rastladı. Helikopterin pilotu bir ara "işteişte oradalar" diye bağırınca camlara
yapıştık.
Önce Sibirya'nın Ünlü Ren geyiği sürüsünü gördük. Analı,babalı çocuklu aileler.
Tepelerinde uçan bu garip alet ve çıkardığı gürültü, Sibirya'nın o derin
sessizliğinibozunca sinirlendiler. Pilotlar, bu sürüyü bulunca civarı taramaya
başladılar ve sonunda onları da buldular- Gerçek Sibiryalılar. Altından büyük
zenginliklerin çıkarıldığı bu toprakların gerçek sahipleri. Uçsuz bucaksız
bembeyazlığın içinde bir aile... Önce sürünün bulunduğu yere doğru giden izler
ve kayaklarını gördük. Ardından da 5 kişilik aileyi.
Çadırlarının önüne çıktılar ve bizi hayretler içinde izlemeye başladılar.
Çadırlarını geyik sürüsünün kullandığı yola yakın kurmuşlardı. Geyik onların
herşeyi. Petrol veya doğalgaz umurlarında değil. Etini yiyorlar, kayaklarını
çektiriyorlar, derisiyle hem elbise, hem çadırlarını yapıyorlar, hem de en yakın
yerleşim noktalarına götürüp ya satıyor veya diğer ihtiyaçlarını karşılamak için
takas yapıorlar... 21 İnci yüzyılın teknolojisi ile Sibirya'nın ortasındaki
çadırında yaşayan bu aile öylesine çarpıcı bir kontrast yaratıyordu ki, aklım
oralarda kaldı. Kendi kendime "Acaba onlar mı, yoksa biz mi daha mutluyuz"
sorusunu sormadan edemedim.
Bu heyecanlı gezi bizi sonunda, gazın ilk defa yer üstüne çıkarıldığı bir kuyuya
ulaştırdı. Ve adeta dehşete düştüm.
Öylesine şaşırtıcı, öylesine gürültülü bir alevle karşılaştım ki, tabiatın
gücünden, dünyanın binlerce metre derinliğinden gelen bu yakıttan etkilenmemek
imkansızdı.
Buradaki anonsu ancak 4-5 defa tekrarlayıp başarabildim. Öylesine soğuktu ki,
bir süre sonra çenem kilitlendi. Özel eldivenlerime rağmen parmaklarım dondu ve
4 hafta süreyle hissedemedim. Ancak alevin yanına yaklaştığınızda da ter
basıyor. Etrafımdaki insanları yine hayretle izledim.
Oradan tekrar yollara düştük. Bu defa boru hatlarının nasıl döşendiğini görmeye
gittik. Dışardan bakınca kolay geliyor da, yerinde görünce işin güçlüğü daha iyi
anlaşılıyor. Hele bunun nasıl yapıldığını çarpıcı şekilde anlatabilmek için
boruların üstüne çıkmak, anonsu birkaç defa tekrarlamak, emin olun insanı
perişan etmeye yetiyor.
GAZI ÇIKARTMAK DEĞİL, TAŞIMAK DAHA ZOR...
Bu şekilde 4 gün süreyle Sibirya'yı bir yandan bir yana kat ettik. Her 100-200
kilometre de bir, ya gaz üretim noktası, ya temizleme veya pompalama istasyonu.
Her biri 100-200 milyon dolara mal olan bu istasyonlardan yüzlercesi var.
Yenileri de inşa ediliyor. Toplam 150 bin kilometrelik de boru ağı. Boruların
her 1 kilometresi 1 milyon dolara mal oluyor. Çapı 1 metre 42 santim. Benim
boyuma yakın. Özetle birkaç yüzbin dolarla anlatılabilen dev bir yatırım. Bütün
bunları görünce, doğal gazın 1 metreküpünün 100 $ civarında olduğu söylentileri
daha iyi anlaşılıyor. Zira doğal gazı çıkartmak pahalı değil. Bu gazı çıktıktan
sonra temizlemek ve gideceği yere kadar taşımak çok pahalı.
Herşey Sibirya'da bitmiyor. Bu muazzam örümcek ağının beyni sayılan Gazprom
merkezi daha başka bir alem. Kontrol merkezine girdiğimde yine hayretler içinde
kaldım. Herşey otomatik. Rusya'da yılda 543 milyon metreküp gaz çıkıyor. Bunun
1/3'i ihraç ediliyor. Yıllık dış satış 16 milyar $. 3/2'si içerde kullanılıyor.
Bunun 1/3'i ısınmak için, 1/3'i elektrik üretimi, 1/3 sanayide tüketiliyor.
40 METRELİK KULEYE TIRMANINCA
Sibirya'dan Moskova, oradan da Karadeniz kıyısındaki Krasnador şehrine gidip,
Türkiye'ye yollanan gazın Karadenizin derinliklerine nasıl itildiğini görmek
için 40 metrelik kuleye tırmanmak gerekti. Bununla da yetinmedik. Birde ayakta
anons yapınca başım döndü. Tutunacak tek sopa, şu cılız anten ve esen hızlı
rüzgar. Düşürsem ne olur diye düşünmek dahi istemedim.
Krasnador'dan karşı kıyıdaki Samsun'a kuş uçuşu gitmek yerine, yine Moskova-
Moskova üstünden İstanbul ve Durusu'ya gidip doğalgazın izini sürmek kendi
başına bir maceraydı.sn öldürücü darbe, sabahnamazının ezan sesleri ve
İstanbul'un ilk ışıklarının atmasıyla yapılan anonsla geldi. ncak neyseki çok
hoş bir belgesel çıktı da yorgunlukları kısa sürede unuttuk.
(Bu yazı, Posta Gazetesinde ve aynı gün Hürriyet Gazetesinin tüm dış
yayınlarında, Hürriyet internet sitesinde (www.hurriyetim.com.tr) Milliyet
internet sitesinde (www.milliyet.com.tr) ve Daily News ekibi tarafından tercüme
edildikten sonra hem ana gazetede, hem de Daily News internet sitesinde (www.turkishdailynews.com)
yayınlanmaktadır. )
mabirand@e-kolay.net
Evlerinizdeki Sibiryalı
'Sibirya'dan İstanbul'a Doğalgaz' belgeseli sırasında senarist ve sunucu Mehmet
Ali Birand donma tehlikesi geçirdi.
Mehmet Ali Birand, Sibirya'nın en ücra köşelerinden Türkiye'ye doğalgazın izini
sürdü. Belgesel, CNN Türk, Kanal D ile 350 yerel-bölgesel kanalda gösterilecek
Gazeteci Mehmet Ali Birand ve ekibi, Sibirya'dan İstanbul'a doğalgazın
belgeselini hazırladı. Ekip doğalgazın çıkarılışı, geçtiği aşamalar, evlere
kadar gelişini anlatmak için Sibirya'nın en ücra bölgelerine gitti. Bilim kurgu
filmlerini andıran doğalgaz şehirlerinde,
'eksi 45' derecede çekim yapan ekip, doğalgazın yolculuğunu İstanbul ve
Ankara'ya kadar takip etti.
'Sibirya'dan İstanbul'a Doğalgaz' belgeselinin senaristliğini ve sunuculuğunu
Mehmet Ali Birand üstlendi. Belgeseli Rusya NTV ekibi ve Türkiye'den BİR TV
ekibi ortaklaşa çekti. Doğalgazın yedi günlük öyküsünü belgesele aktarmak dört
ay sürdü.
25 yıllık 'genç' şehirler
Öykü Sibirya'nın en ücra köşelerinden, Noviurengoy kentinde başladı. Birand ve
ekibi bu bölgelere özel izin alarak, özel uçak ve helikopterlerle gitti.
Helikopterlerle karla kaplı uçsuz bucaksız tundralarda ilerlerken geyik sürüleri
besleyen, kürk çadırlarda yaşayan Sibirya çobanlarını gördüler.
Burada doğalgaz çıkarılması için çalışanların yaşaması için kurulan şehirleri
buldular. Bunlar 25-30 yıllık geçmişi olan ve sadece gaz tesislerinde
çalışanların yaşadığı şehirlerdi. Doğalgaz çıkarılması için dev yatırımlar
yapılmış, İleri teknolojiler kurulmuştu.
Tarkan önce davranmış!
Ekip, bu kentlere ilk giden Türkler oldu. Ancak bir Türk daha önce sesi ve
şarkıları ile bu kentlere gelmişti. Bir markette Tarkan'ın kasetinin satıldığını
gördüler. Sıcaklık eksi 45 dereceye kadar iniyordu. Bu çalışmalar sırasında
Birand donma tehlikesi yaşadı. İki el parmağını haftalarca kullanamadı. Oysa bu
kentte yaşayanlar, hava sıcaklığı eksi 30 dereceye yükseldiğinde baharın
gelmesini kutluyordu!
Evler, karlardan girişlerinin kapanmaması için 1.5 metrelik kazıklar üzerine
kurulmuştu. Ekip burada çıkarılan doğalgazın Türkiye'ye yolculuğunu takip etti.
Moskova'da Gazprom'un çok iyi korunan ana kumanda merkezine gidildi. Dünyadaki
doğalgazın üçte biri buradan kontrol ediliyordu. Güvenlik önlemleri çok yoğundu.
Birand ve ekibi, dünyadaki yeni ekonomik süper gücün kumanda odasına girdi.
Doğalgazın Karadeniz'e girdiği Krasnador sahilinde çekimler yapıldı. Burada 30
metre yüksekliğinde gaz kuleleri vardı. Birand, bu gaz kulelerinden birine,
kameramanı diğerine tırmandı. Tek kişinin zor sığdığı bu kulelere tırmanırken
bir ayak kayması ölümle sonuçlanabilirdi. Birand bu zorlu anları şöyle anlattı-
"Bir ara başım döndü. Sendeledim. Aşağıya bakmamaya çalışarak anonsu tamamladım.
Ancak doğrusunu söylemeliyim ki, anonslarda sesim titriyordu."
Krasnador sahilinde yerin 10 kilometre altına giren ve Karadeniz'i geçen boru
hattı takip edildi. Hattın Anadolu'ya çıktığı Samsun'daki Durusu Terminali'nde,
İstanbul'da, Ankara'da belgeselin çekimleri yapıldı.
Rusya'da da yayımlanacak
Belgesel ekibi toplam 30 bin kilometre yol kat ederek çekimleri tamamladı.
Belgesel, Türk televizyonlarından CNN Türk ve Kanal D'de 350 bölgesel ve yerel
televizyonda 18 Haziran'dan itibaren aynı hafta içinde gösterilecek. 30
dakikalık belgesel, aynı zamanda Rusya'daki televizyon kanallarında
yayımlanacak. Belgeselin tanıtım kokteyli ise bugün 19.00'da Swisshotel-İstanbul'da
yapılacak.