Semiha Berksoy Belgeseli



Yapım Tarihi - 1997
Süre - 00:07:42
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe

Yönetmen - Kutluğ Ataman
Yapımcı - Zeynep Özbatur
Fotograf - Manuael ÇITAK

Oyuncular
Gonen Bozbey - Lamia
Daniel Chace - Richie Hunter
Haluk Kurtoglu
Metin Uygun - Haldun


Özellikle Semiha Berksoy belgeseli çok vaktimi aldı diyor yönetmen. Video olarak çekilen belgesel, sinema festivalinde gösterildi. Daha sonra Milano'da bir ay, Berlin'de birbuçuk ay, Lüxemburg'da üç ay,
Cenevre'de bir ay, Brezilya'da bir hafta oynadı. En son oynadığı yer ise Viyana'ydı. Onun sonucu olarak Venedik Bianali'ne
davet edildim. Venedik'e Semiha Berksoy'un devamı olarak "Peruk Takan Kadınlar"ı
yaptım. Ve finansını oradan sağladım.

Kaynak
german.imdb.com/Title?0110242










Kutluğ Ataman - "Hayatın kendisinin sanat olduğunu ortaya çıkarmak istiyorum."

Levent ÇALIKOĞLU - Tüm çalışmaların format olarak farklı farklı programları
anımsatıyor. Her biri bildiğimiz formatta işler gibi duruyor, ilk izlenimde
öyle. Kimisi söyleşi tadında, kimisi belgesel kimliğe yakın, kimisi de pornoyu
çağrıştırıyor. Bu programların kullandıkları belli bir dil var, belki de bu
yapılarından dolayı onlara inanıyoruz. Sanki izlediğimiz görüntü o formatta öyle
kullanıldığı zaman inandırıcı oluyor ve biz sanki o belgeselin doğru olduğuna
inanıyoruz. O belgesel bize bir şey anlatıyor, bu bilgiyi sınamalı mıyız? Bunu
pek düşünmüyoruz. Belgeselin maniple edici bir bilgi olduğunu kafamızda
kurmuyoruz. Yaptıkların bu görsel tarihle hesaplaşmanın bir şekli veya yolu gibi görünüyor
bana.

Kutluğ Ataman - Bu işleri ilk gerçekleştirmeye başladığım tarih 1996. Aslında çok
bilinçli başladım diye bir şey söyleyemeyeceğim. Sinema ile başlamıştım. Formel
bir sanat eğitimim oldu- Daha çok sinema tarihi, sinema ve belgesel teorisi
üzerineydi. Sinema çok fazla ticari bir olay haline döndükten sonra
aklımdakileri gerçekleştirebileceğim ve buna izin verebilecek tek mekanın sanat
dünyası olabileceğini gördüm. Sinemada olay çoktan bitmişti. Ben sinemaya
girdiğim vakit sanat sineması diye de bir şey kalmamıştı. Ama sanat sineması
derken 1960'larda ve erken 70'lerde New York'ta yapılanları kastediyorum.
Söylemeye çalıştığım, Arthouse festival sineması değil tabii ki. Mesela "Peruk
Takan Kadınlar’ı ilk sunduğumda sanat dünyasında böyle bir dil kullanılmıyordu.
Bu işin PBS'ten ne farkı var diye soruyorlardı. Bunun nesi sanat? Niye galeride
sergileniyor? Sonra şöyle bir şey oldu -bunda benim direkt etkim var mı yoksa o
yaşadığımız çağ ve zaman dilimiyle mi alakalı olarak ortaya çıktı bilmiyorum,
ama-, Dan Cameron'un yaptığı İstanbul Bienali'ne2 geldiğimizde "Peruk Takan
Kadınlar" benzeri 20-25 tane iş sergileniyordu. Ayrıca Documenta ll'de3 de pek
çok benzeri vardı. Aralarında iyisi de kötüsü de var. Ama malzeme olarak
gerçekliği kullanarak sanat yapma fikri o zamanlarda başladı. Peki ben niçin
böyle bir şey yapmaya başladım? Benim nedenlerim çok farklı.

İlk
gerçekleştirdiğim Semiha Berksoy çalışmasına içgüdüsel olarak başladığımı itiraf
etmem gerekir. Çünkü sanat kritiği konusunda gerçekten kuramsal bir geçmişim
yok. Eğer olsaydı zaten belki biraz koşullanır, kirlenirdim. Bunu bir şans
olarak görüyorum. Semiha Berksoy işini4 yaparken bunun bir bienalde
sergileneceğini ve sanat olarak kabul edileceğini, sanat dünyasında bir
geçerliliğinin olacağını hiç düşünmemiştim. Elimde bir kamerayla gidip Semiha'yı
konuşturuyordum. Ama tabii sonradan, montaj yapmaya başladığım zaman uyanmaya
başladım. Çünkü elimdeki malzeme hiç bir şekilde bir belgesel değildi!
Belgeselde şöyle bir iddia vardır:

Ben bu gerçeği görüyorum, bunu size aktarıyorum, prezente ediyorum. Yani
representatian versus presentatian5, temsile karşı aktarım .... Bir şeyi güzel
etme konumu yada pretentian'ı, özentisi. Ama bu zaten sinemanın kendi içerisinde
çözmeye çalıştığı, uzun uzun tartıştığı bir problematikti. Sanatın ve sinemanın
tarihleri birbirlerinden çok ayrı, birbirlerinden aslında çok habersiz.
Dokümentar teorilerine baktığınız zaman, mesela cinema verite'nin, "1 am a
camera" olaylarının ortaya çıktığı zamanlara, bunu görüyorsunuz. Bu teoriler
hep, ne kadar objektif olabiliriz, objektif olmak mümkün mü sorularıyla
ilişkilidir. Sinema bir illüzyon yaratmak mıdır yoksa burjuva ideolojisi ile mi
ilgilidir? Eğlendirir mi yoksa bilgilendirir mi7 Bütün bu tartışmalar, hatta
sanat halk için, sanat sanat için tartışmaları bile bütün bunlar geçmişte, 60'lı
ve 70'li yıllarda, daha da evvelinde çok da politize olmuş bir şekilde, çağdışı
bir şekilde, zaten tartışılmışlardı. Ve sonradan hiçbir sonuca ulaşılmayıp
bırakılmıştı sinemada. Çünkü zaten bu tür sinema 1980'lerde öldü. Godard ve
vesaireler de art sinemasının bir parçası olarak bittiler. Bu nedenle "Semiha
Unplugged"ı yaparken montaj ı sırasında kendimi sorgulamaya başladım. Niye ben
böyle birşey yapıyorum diye, çünkü eninde sonunda 27 saatlik bir şeyi sekiz
saate indirmeye çalışıyorum. Bu bir dizi değil, bir dokümanter değil, nerede
çıkacak, ne olacak, kim izleyecek derken, acaba gerçekten sekiz saat mi olmalı,
bir saat mi olmalı? Ama hep içgüdülerime bakarak bu kararları verdim. Beni en
çok çeken şey orada Semiha Berksoy'un kameranın önünde kendi kendisini tekrardan
kurgulamasıydı. Benim şahit olduğum ve kayda geçirdiğim, hiçbir şekilde bir
Semiha Berksoy belgelemesi değildi. Semiha Berksoy'un, bir persona'yı
oluşturmasını, yaratmasını belgelemekti, birinci dereceden bir tanıtım değildi
hiçbir zaman. Belgesel yaptığınız zaman birinci dereceden inandığınız bir şeyi
karşıya aktarırsınız. Birinci dereceden inandığınız hiçbir şeyobjektif olamaz,
her zaman sübjektiftir. Eye of the beholder'ın, yani bakan kişinin gerçeğidir.
Bunu cümlelere dökerken hala net olarak tanımlayabilmiş değilim. Belki de onun
için yapmaya devam ediyorum. Çözmüş olsam zaten sıkılıp bırakırdım. Öte yandan
benim gerçekleştirdiğim işlerde aşırı bir kurgulama söz konusu çünkü bir şeye
dikkati çekiyor. Sanki bir Brecht oyununda olduğu gibi oyunculuğu bilinçli
olarak kötüleştirerek, oyunculuğu bilinçli olarak inanırlılıktan çıkararak
gösteriyorum. Hani vardır ya, oyuncular seyrettiğin şeyin bir oyun olduğunu ve
onlarla entelektüel bir ilişkiye girmen gerektiğini sözle hatırlatırlar. Bir
taraftan o var çünkü karakterler gerçekten kendi gerçekliklerini anında kamera
önünde yazıyorlar. Ama bir taraftan da benim sübjektif gerçekliğim olarak
kurgulanmadığı için bir manipülasyon var. Bu tabii ki benden değil süjeden
geliyor. Ayrıca bu manipülasyona dikkat çekip kendi kendisini bilinçli olarak
ele verdiği için aslında yok. Entelektüel bir ilişki. Bu bir şekilde yapılıp
oraya atıldığı vakit bunun değişik rezonansları oluyor, politik, sanatsal ve
kültürel olarak değişen rezonanslar bunlar. Değişik okumalara izin veriyor. Çünkü
serbest bir çatısı yar. Ortaya atılmış bir argılman aslında. Ve bu argümanlardan
yola çıkarak tabii ki politik olarak düşünmeye başlıyoruz. Gündelik hayatta
gerçeklik olarak seyrettiğimiz Irak Savaşı'nı CNN'den seyrettiğimiz zaman
dokümanter mi seyrediyoruz yoksa tiyatro mu seyrediyoruz? Gündelik hayatta
algıladığımız her şey gerçekten gerçek mi yoksa çok büyük bir oyunun ya da
fietion'ın (kurmacanın) parçası mı? Ama bunu yaparken de böyle hani şey gibi
yapmıyorum. Hani derler ya Marslılar geldi beni kaçırdı. Öyle bir paranoya
duygusuyla söylemiyorum. Bence bu kaçınılmaz bir şey Yani bizim gerçek dediğimiz
şey galiba yok. O zaman benim için hayatın kendisi artificial (uydurma, sahte,
yapma) oyun gibi oluyor. Fietion (kurmaca) anlamında oyun tabii ki. Hayatın
kendisi artificial olduğu zaman hayatın kendisi sanat oluyor, art oluyor. Çünkü
herkesin yarattığı kendisine ait bir fietian var. Ben kamerayı sizin üzerinize
tutup sizi kendinize öyle bir anlattırabilirim ki sizin siz olduğunuzdan
şüphelenilebilir. Acaba oynuyor mu yoksa doğal hali mi?

Levent ÇALIKOĞLU - Söylediklerine katılmamak mümkün değiL. Mesela "Peruk Satan Kadınlar"da
izlediğimiz kimlikler aslında kurgu kimlikler de olabilir. Ama onlara
inanıyorum. Orada sahnenin inandırıcılığı izlediğimizden mi, yoksa bizim kendi
başımıza biriktirdiğimizden mi kaynaklanıyor?

Kutluğ Ataman - Her ikisi de. Ben yaptığım işlerde bu türden cevapları çok fazla vermek
istemiyorum. Her sorunun mutlaka bir cevabı olması gerektiğine inanmıyorum. Bu
soru ve cevap ilişkisi, galiba yanlış. Yani mutlaka bir soru olmalı, sonra da
bunun bir cevabı olmalı yaklaşımı yanlış. Bilmiyorum belki bu bazılarına çok
fazla mistik, idealist falan gelebilir. Ama beni ilgilendiren çok fazla mistik
tarafı değil bunun. Ben gerçekten artificiality ve art'ın, hayatın kendisinin
sanat olduğunu ortaya çıkarmak, bir şekilde, kurgu olduğunu ortaya sermek,
gündelik kurguların kamera önüne nasıl herkes tarafından kurulabildiğini
göstermek istiyorum. Semiha Berksoy'a, ah ne kadar şahane bir kadın, Türkiye'nin
belgeseli işte bu, ah aşık olunacak kadın diyebilirler. Tabii insanlar bu
şekilde de yaklaşabilir. Ama o işe eğer analitik olarak bakarsak, aslında çağdaş
sanat dünyasında gösterildiği için izleyiciyi çağırıyor bence. Kendi kendisiyle
çeliştiğini ben bilinçli olarak gösteriyorum. Birazcık düşünen birisi, birazcık
duygusallığa yaklaşmayıp beyninin sol tarafıyla seyreden birisi her zaman şöyle
bir şey diyebilir- "ah bu kadın yalan söylüyor", ama yalan kötü değil, yalanı
kötü anlamda söylemiyorum. Bu bütün karakterlerinde yani bütün bu süjelerde,
kamerayı çevirdiğim insanlarda var. Ama bütün bunların ötesinde işin bir de
kişisel tarafı söz konusu. Mesela Amerika'dan bir arkadaşım geçen gün aradı
-geçen gün diyorum ama bu örneği sık verdiğim için, hep geçen gün diyorum.
Aslında bir yıl falan oluyor- Pasadena'da bir kadın var, doldurulmuş tavşanlarla
kafayı bozmuş. Evinde binlerce doldurulmuş tavşan var, "aman, koş bunun bir
şeyini çek, bu müthiş bir sanat işi olur" dedi. Ben de diyorum ki siz beni
yanlış anladınız ...

Levent ÇALIKOĞLU - Çek bir fotoğraf, büyük baskı yaptır sanat olsun der gibi.

Kutluğ Ataman - (Gülüyor) Yok dedim tabii ki. Ben kendi takıntılarımın yanıtlarını
bulduğum insanlarla çalışabilirim ancak. Mesela "Peruk Takan Kadınlar"daki dört
kadının hepsinde de benim kendi hayatımın izleri vardır. Biraz önce sorduğun
soruya cevap olarak söylüyorum. Aslında son derece kişisel işler bunlar. Çünkü
konuşan kadınların hepsi benim otoportrelerim bir şekilde. Semiha Berksoy
aslında benim Türkiye ile olan sorunumun bir karşılığı. Türkiye nasıl bir yeri O
zaman Türkiye ye daha yeni dönmüştüm. Bunu sorguladım. "Dört Mevsim"de ise,
Veronica ile hiç bir zaman bir enstalasyon yapacağım diye tanışmadım. O zamanlar
çiçek soğanlarına kafayı takmıştım. 100'e yakın çiçek soğanım vardı. Bir gün
benden daha büyük çiçek soğanı olan bir kadın olduğunu duydum ve onun evine
gittim. Arkadaşlığımız öyle başladı. Kendi takıntılarımdan yola çıkarak onu
çektim. Ama sonradan stüdyoya geldiğimiz vakit her şey değişti. "Küba"da ise ilk
defa şunu fark ettim. "Küba"ya gelene kadar hep bu kimlik denilen şeyin aslında
bir travestinin makyajı gibi, ya da herhangi birinin makyajı gibi ya da
giydiğimiz bir kıyafet gibi yapılan, dikilen bir şey olduğunu düşünürdüm. Neşe
Yaşın'ın çok güzel bir sözü var 1 artı 1’de. "Kimlik sana giydirilen bir
cekettir, sana ait bir şey değildir". Kimliğin elbise olması fikri, ah işte
aradığım fikir bu. Çünkü ben görüntülerle birçok şeyi anlayabiliyorum. Güler6
Küba'yla tanıştırdı beni. Küba'ya gittiğimiz zaman şunu gördüm. Sürüyle birey
var. Birbirinden değişik çok birey var. Hepsi tek bir kimliği oluşturmak üzere
ortaklaşa çalışıyorlar. Birdenbire böyle bir şeyin de olabileceğini fark ettim.
Tam o sıralar "1 + l"de ikiye bölünmüş kimliği yapıyordum. Birdenbire bu kimlik
denen şeyin aslında nasıl böyle likit, değişik formlar alabilecek, nasıl böyle
suyun değişik şişeler içinde değişik formlar alması gibi bir şey olabileceğini
hissettim. "Küba"da şöyle bir şey de ortaya çıktı-
Bir taraftan özgürlük adına, bir taraftan da toplumun geri kalan kısmına karşı
kendisini korumak adına oluşturulmuş bir şey olarak görebiliriz "Küba"yı.

Levent ÇALIKOĞLU - O kişilerin hepsi aslında tek bir kimlik olarak da "Küba"yı
oluşturuyorlar. Onlara kimlik nedir desek?

Kutluğ Ataman - Evet, "Küba," diyecekler. Onlar için o zaten. Ama Kübalı olduğun vakit
feragat ettiğin özgürlükler de var. Bir de şu ortaya çıkıyor. Hani değişik
kimlikler yaratılarak özgürlüklere ulaşılabilir falan denir ya, aslında yok
böyle bir şey. Çünkü o kimliklere hizmet ederek başka şeylerden feragat
ediyorsun. Hepsi aritmetik, hepsi ticari, yani bedavaya kimlik yok, bedavaya
özgürlük yok. Bir şeyler verdiğin zaman, bir şeyleri almak zorunda kalıyorsun.
Ama ilk başta bunu yapmaya başladığım zaman gerçekten bilinçli başlamadım. Bir
şeyleri bilerek başlamadım. Bunun için her zaman benim işlerim hakkında konuşan,
benim işleıim hakkında yazan insanların, küratörlerin onlardan aldıklarını,
anladıklarını ben tekrardan dönüştürdüm. Işin bu tarafı beni her zaman
heyecanlandırdı, yoksa sanatı hiçbir zaman bir iş, bir meslek olarak görmedim.
Onun için mesela hiçbir küratörle kalmayı da sevrnem, çünkü sıkılıyorum. Genelde
küratörler bir okuma biçimine takıyorlar, hayatları boyunca aynı okumayla
kalıyorlar. Okulda öğrenmişler, Deleuze'u çok seviyorlar, Lacan'! çok
seviyorlar, ondan İleri gitmiyor, hep onunla kalıyorlar. Bu yaklaşımdan
sıkılıyorum. Bir küratörden bir küratöre konmayı seviyorum. Hepsinden ayrı bir
yamlsama alıyorsun, ayrı bir reaksiyon alıyorsun Böylece opportünistçe, onların
da bilgilerini kullanarak bazen, kendime yeni yönler çıkartlyorum. Bu aralar
pozIanmayı bekleme anına çok taktım Çünkü çok fazla konuşmaktan huylandım.
Konuşmadan, pozianmayı bekleme anının üzerine gitmek istiyorum. •'Moving stills"
(Hareket eden sabitler) diye yeni bir kapı açmaya karar verdim. Konuşan ve
kameramn önünde kimlik yaratan karakterleri biraz bırakıp -çünkü kendini
tekrarlamak en sıkıcı şeylerden biri- şöyle poz verip bekleyen insanları çekmek
istiyorum. Çünkü orada şöyle bir şey var- zaman hem donmuş, hem donmamış - twilight ZGne diye bir şey vardır ya, ne gece ne gündüz, tam işte o zaman- çünkü
'moving pictures'da ('hareketli resimler', yani sinema) zaman ve mekan, yani iki
şey hareketli imajın temelindedir; bir zaman duygusu mekamn yaratıcısıdır.
Bunlar birbirlerinden bağımsız olamaz hiçbir zaman. Bunun üzerine gitmek
istiyorum. Niye gitmek istediğimi çok iyi bilmiyorum aslında ama orada bir şey
kokluyorum. Yeni bir şey kokluyorum. Şimdi Karaköy'de geneleve giden çocukların
bu tür still'lerini7 yapmak istiyorum. Stili değil bunlar aslında, video,
akıyor, ama onlar duruyorlar ve süslenmişler. Inamlmaz saç modelleri çıktı.
Kurban Bayramı'nda falan gördün mü bilmiyorum, hani böyle süsleniyorlar
püsleniyorlar, bir tiyatro yaratıyorlar. Bu beni çok çekiyor açıkçası. Sexuality
de var, bir taraftan çok çekiciler de. Sonra Meksika'da kumar oynamak isteyen
mafya üyeleri için ortada bıçakla dövüş en tipler oluyor. Tabii, onların hapse
girmiş olanlarım bulabiliyorum. Onlara ulaşıp böyle bir dizi yapmayı
düşünüyorum. Ondan sonra Ingiltere'de II. Dünya Savaşı'nda ölmüş pilotların
eşleri, şimdi hepsi 80-90 yaşlarına gelmiş ama hala Royal Air Force Club'a
gidiyorlar, çaylarım içiyorlar, konuşuyorlar. Hepsinin vücutları deforme olmuş
filan. Hepsi saygın durmaya çalışıyorlar. Gene bir tiyatro durumu yani. Böyle
bir seri işler var şimdi ve bu beni çok heyecanlandınyor. Bunun geriye okumasını
henüz yapmadım. Önce ortaya çıkması lazım benim için. Bunu görmem lazım ki ondan
sonra ne yapmışım onu anlayayım.

Levent ÇALIKOĞLU - Söylediklerinin şöyle bir ilginçliği var. Verdiğin örneklerin kurgusu
tamamen düşünülmüş zaten. Şu ana kadar gerçekleştirdiklerinin tam tersi gibi
işliyor. Önceden karar verilmiş bir yapıdan söz ediyorsun.

Kutluğ Ataman - Doğru. Mesela ben bunu fark etmemiştim, ama bu çok doğru bir şey Çünkü
burada zaten kurgu olmayacak, tek kat olacak. Ama sen aslında sen kurgudan değil
planlamasından söz ediyorsun.

Levent ÇALIKOĞLU - Bu öyle bir şey ki kurguya ihtiyacı yok.

Kutluğ Ataman - Hayatın kendisi olarak pozlar olacak. Bilmiyorum ne çıkacak, ben de çok
merak ediyorum, zaten sonucunu merak etmezsem, çalışmaya öyle başlamazsam
yaptığım işten sıkılırım. Yani ben öyle sanat olsun, sıradaki sergimi yapayım, o
tür aktivitelerden bıktım.

Levent ÇALIKOĞLU - Şimdi başka bir yere gelmek istiyorum. Sonuçta kesilemeyecek kadar uzun bir
çekimdi Semiha Berksoy. Çekerken aklında herhangi bir format öngörmedim
diyorsun. Izlenirdiğin, belgesel tekniğinin ne düşünsel ne de teknik formatına
uyuyor. Evet, biraz önce söylediğin gibi onun gerçekliliğinde kendi yansımam
gördüğün için aranızda bir yakınlık var ama en nihayetinde bu iş bir stüdyoda
sonuçlanıyor. Orada peki nasıl bir karar süreci işliyor? Bu sahneyi çok
seviyorum diyebilirsin, ama oradaki işleyiş nasıl? Çünkü o noktada iş, bir
belgeyi bir belge olarak kabul etmeye geliyor. Ekrandaki kimlik karar verilmesi
gereken bir belgeye dönüşüyor.

Kutluğ Ataman - Biraz önce içgüdüsel bir çıkıştan söz etmiştim, buna ilişkin iki şey
hatırlıyorum. Birincisi, gösterdiğim bir hayatsa ben bunu bir veya bir buçuk
saatlik bir formata indirdiğim zaman ortaya çıkan şey gerçek olmayacak, sahte
bir şeye dönüşecekti. TRT'de gösterilmek üzere yapılan saçma sapan korkunç
şeyler var ya, Şair Portresi veya bilmem kimin portresi gibi. Bir de en kötüsü
üstüne bir dış ses olarak anlatıcı eklendiğini düşün. 1900 bilmem kaç yılında
şurada doğdu falan filan diye. Ben öyle hareket etmedim. Ortada bir hayat var,
diledigi kadar uzun olabilir. İkincisi şunu düşündüğümü çok iyi hatırlıyorum-
Seyredilmesi imkansız olsun. Çünkü sekiz saat içersinde en azından çişin geliyor
ya da karnın acıkıyor, başından sonuna kadar oturup seyretmenin imkanı yok
diyorsun. Hayatın bir metaforu gibi. Gidip geldiğin zaman belirli noktalarda
izlemeye devam ediyorsun. Bu noktalar aslında bizim nonlinear editing dediğimiz,
yani dijitalortamda yapılan montaj ın bir yerde birebir kopyası. Kameradan
kasete görümü olarak çekmişsin. Çekirnin tamamı aslında duruyor. Sen bu giriş
noktası çıkış noktası, giriş noktası çıkış noktası diye birtakım edit kararları
yeriyorsun -buna edit karar listesi deniliyor -"E.D."- editing decision. Buna
göre oradaki sayılara göre bilgisayar sana kare açıyor. Eve gidip sergi ortamına
bir daha geldiğin zaman kaldığın yerden de devam etmiyorsun çünkü sabahleyin A
noktası birinci saatten başlayıp akşam sekizinci saate kadar devam etmiyor. Her
gün birazcık sarkıyor. Onun için hiç bir zaman tam başından başlamıyor zaten. Bu
yüzden seyrettiğin şeyleri de bazen bir daha seyrediyorsun. Zaten o montajı
yaparken Semiha Berksoy'un sürekli tekrarladığı şeyler olduğunu görüyorsun. Ben
onu hiçbir şekilde durduramazdım, beni hiçbir zaman dinlemezdi. Aynı şeyleri
tekrar tekrar düşüp bayılana kadar seyrederdin. Çünkü sanattı, sanatın etli
butlu hali, değişmişiydi zaten kendisi. Bir canavardı aslında. Çevresindekileri
yiyip bitiren bir canavarı İnanılmaz bir ego! Onu seçmemin nedeni de buydu
zaten. Daha sonra "Peruk Takan Kadınları" yaptığım vakit bunu böyle sekiz
saatlik bir iş olarak değil, birazcık daha belirgin hale getirmek istedim. Dört
tane ayrı hikaye aktarıyordum ve bu hikayeleri seyrederken bir tıkla birine, bir
tıkla diğer ekrana geçiyordum. Non-secron şekilde aktığı için, hiçbir zaman aynı
anda bir diğeri bir diğerinin yanına denk gelmiyor. Bir izleyicinin izleme
dönemiyle bir başka izleyicinin dönemi hiçbir zaman aynı olmuyor. Dışarı
çıktığın zaman herkesin günlük kişisel izlenimi oluyor bu. "Ruhuma Asla"da altı
tane değişik monitör olmasının bir nedeni bu. Uçuca ekli kompanıman ekranlar
hikayenin başlangıcını, açılışını, girişini, ortasını sunar.
"Veronica Read'in 4 Mevsimi"nde mesela obsesif bir kadın, bulblara, çiçek
soğanlarına, kafayı takmış bir kadın. Dört tane ekran var ve hepsi birer mevsim.
Hapis olmuş kadın ve bundan kaçamıyor, sonsuz bir döngü içersindeki bir hikaye,
başı sonu yok. Hiç düşünmediğim bir şeydi enstalasyonu heykele dönüştürmek.
İçine de girebiliyordum, dışından da izleyebiliyordum. Aslında soğan oldu bu,
çünkü soğan da böyle bir şey. Nihilist felsefeye göre içi boştur.

Levent ÇALIKOĞLU - Kendisi kabuktur.

Kutluğ Ataman - Bir şeye de ulaşılamaz, kendisi kabuktur çünkü.

Levent ÇALIKOĞLU - "Bir Artı Bir"de?

Kutluğ Ataman - "Bir Artı Bir" hep köşededir. Böyle bir köşede iki tane masa, ve masaların
tam ucunda bir de hafif kırılmalar olurdu, arkada da aynalar vardı, ve bu
aynalarda da kırılmalar görülüyordu. Burada kimliğin tuğlalardan oluşması fikri
işleniyordu. Ayna benim için, kimliğin görsel bir yanılsamasıydı. Ama "Bir Artı
Bir"deki en önemli olay aslında ikiye bölünmüş bir hikayenin, kırılmış bir
şey olarak anlatılmasıydı.

Levent ÇALIKOĞLU - Bu noktada şöyle bir alana geçebiliriz aslında. İşlerinde özel hayatla
kamusal olan arasında bir diyalog kuruluyor. Çok kişisel bir hikaye izliyoruz,
ama bu kişisel hikayenin içinde hepimizi birbirimize bağlayan bir sürü ok var.
Ve o oklar tekrar yüzleşmeye ve konuşmaya başlıyorlar. Sence belgeselin bu tür
bir düşünce mantığı var mı? En nihayetinde kişi burada bir anlatıcı, bundan
kaçış yok. Belgeselde de formata göre belki de hiç belgeselciyi görmüyoruz,
formatı izliyoruz. Ama burada da bütün bunları düşünen ve toparlayan kişi bir
şey anlatıyor aslında. Burada anlatıcının bu kişileri konuşmaya nasıl ikna
ettiğini sormam gerekiyor. Anlatılır ya o insanların hayatlarını en doğru
şekilde yansıtmak için beş yıl o köyde yaşadım falan.

Kutluğ Ataman - Şimdi şöyle bir şey var. "Küba" öncesinde yaptığım işlerde insanlığımda
olan bir şeyi onlarla paylaştığım için o insanları sanki çok iyi tanıyordum. O
soruları aslında kendime soruyordum. Onları hiçbir zaman benim dışımda kişiler
olarak çok algılayamadım. "Küba"da bu biraz değişik oldu. Çünkü "Küba"daki
insanları çok iyi tanımıyordum. Bazen öyle oldu ki, karşımdaki kişi bir gün önce anlattığından
farklı konuşuyordu. Dolayısıyla bütün yapı değişiveriyordu. "Küba" öyleydi, ama
ondan öncekilerde bu sana anlatmış olduğum, yani benim kendi kendime sorduğum
şeyleri cevaplıyordum. Fictiol1 (kurmaca) kelimesinin benim söylediğim şekliyle
hastalıklı ve komik bir tarafı var.

Levent ÇALIKOĞLU - Hastalıklı değil de tutulmuş.

Kutluğ Ataman - Saplantılı. "Küba" işinde başlarda hiç konuşmak istemeyen bir kadın şöyle
bir şey dedi- "ne kadar güzel, bu kadar konuşuyoruz bana da iyi geliyor".
Kadıncağız ömür boyunca bunları anlatacak birisini aramış aslında.

Levent ÇALIKOĞLU - Bir formülasyonu var mı o güveni aşılamanın)

Kutluğ Ataman - İşin doğrusu ben hep performans yapan insanlarla çalıştım. Semiha
Berksoyaslında kendini oynuyordu. Ceyhan Fırat Türkan Şoray'ı oynuyordu.
Yeronica Reed kendisine bir izleyici bulmaya çalışıyordu. Hepsi zaten çok
yatkındılar konuşmaya. Bir de tabii montaj süresinde çok fazla manipülasyon
olabiliyor. "Ruhuma Asla"yı Örnek vereyim mesela. "Ruhuma Asla"yı önce çektik,
sonra metni senaryoya dönüştürdük ve Ceyhan Fırat ikinci filmde bu senaryo ya
göre tekrardan oynadı. Yani çektiğimiz şeyi tekrardan oynadı sentetik haliyle.
Cümlenin başında gerçekleri benim konuştuğum gibi konuşuyor, cümlenin sonunu
hatırlamaya çalışıyor ama hatırlamadığı için uyduruyor. Böyle böyle
sentetikleştirdim. Fietian ile reality'yi (kurmaca ile gerçeği) karıştırdım.
Yani onun için o filmde bir travesti var, yoksa travesti sadece konusu değil
Performans ya da maskelendirme, işin kendisi travesti çünkü, ona işaret ettim.
Dokümanter mi değil mi, o biraz benim kendi sinemacılığımdan başladı. Herkes
cinselliğimle alakalı gördü ama kesinlikle sinemacılığımla ilgili. Belgesel mi
fietian mı belli olmuyor alacakaranlıkta. Oyuncu kadın mı erkek mi belli
olmuyor. Porno gibi ama değil Iyi izlerseniz Ceyhan Fırat aralarda bir
senaryodan söz ediyor. Görünüşte dokümanter ama ortada bir senaryo da söz
konusu. Hep böyle çift, ik- güç arasında gidip gelme ve bunun üzerine comment
(yorum) yapmalar vardı "Ruhuma Asla’da. İşin adı da şaka aslında. Yani bu filmi asla çözemeyeceksin, bazı
şeyleri alabilirsin ama bazı şeyleri alamayacaksın.

Levent ÇALIKOĞLU - Ver-erdiğin örneklerin hiçbiri belgesel olarak bir kanıt oluşturacak
nitelikte ~(anak oluşturmuyorlar. İşte o zaman mesele şuraya geliyor- Aslında
belge, dünya::1ill öyle oldUğuna inanmamız için manipüle edilmiş bir şey
Varlığı, inandırıcı olmak =orundaymış gibi bir etki yaratıyor.

Kutluğ Ataman - Işin en komiği de ne biliyor musun ben prensip olarak halkın önüne çı~rmadan
önce en son halini kendilerine seyrettiriyorum. Kendilerini seyrettiklerinde de
çok beğeniyorlar.

Levent ÇALIKOĞLU - Ilk gösterimleri onlara.

Kutluğ Ataman - Belgesel teoreminde yapılan kavgaların hepsi sübjektiflik ile objektiflik
arasında. Ben tartışmanın kendisinin sonuçsuz olduğunu düşünüyorum. Izleyici
ancak sen sübjektifliği hyperreal bir hale getirip ona dikkat çekerek,
objektifliğin aslında imkansız. olduğunu gösterdiğin zaman -o da belki- kendini
sorgulamaya başlıyor. Öte yandan Izleyici, haberlere de inanıyor, belgesele de
inanıyor, aslanların kavgalarına da inanıyor, halbuki bilmiyor ki National
Geographic aslanları çekmeden önce uyuşturuyor, tımaklarını çekiyor, kavga
sahneleri daha uzun olsun diye o açıdan çekiliyor, her şeyaslında fiction
(kurmaca) haline geliyor. Şu Irak Savaşı'nda, Bağdat'ın işgali sırasında,
Saddam'ın heykelinin yıkılma sahnesi aslında bir newsreel (haber filmi) falan
değildi, orkestre edilmiş bir sahneydi. Dekupe vardı, görümü kadrajlanmıştı, ama
bir taraftan Iraklıların kendileri de seyrettiklerine inanıyorlardı.

Levent ÇALIKOĞLU - Sanat yapıtıyla belgeseli ayıran en önemli şey şu sanki- Belgesel yaşayan
kişileri konu edinir gibi geliyor insanlara. Hatta bunun sağlaması da belgesele
konu olan kişilere belgeseli izlettirip ne düşünüyorsunuz diye sormakla
sağlanıyor gibi. Böyle şeyleri aslında gazeteciler yapıyorlar.

Kutluğ Ataman - Hakikaten belgesel konusunda extreme (aşırı) olanlar, kendilerini fiction
olarak gösterenler. Dediğin gibi soruluyor; adam da diyor ki şuraları
benzememişti, öbürü de diyor ki şurasını daha iyi anlatmak gerekirdi. Sinema
haline getirmek için bazen abartmak zorunda kalabilirsin diyorlar. Halbuki
dokümanterde zaten böyle yapılıyor. Belgesel yapmak üzere diyelim ki büyük bir
televizyon kanalına, ya da PBS'e başvuruyorsun, sana şunu soruyorlar- Sinopsisi
ne? Çekmediğim bir şeyi, daha başında araştırmak ve sinopsisini yazmak
zorundasın. Konuya şurasından gireceğim, şurasını öne çıkaracağım, seyircinin
ilgisini şu noktalara çekeceğim derken zaten o çok hassas olan gerçeklik yok
oluyor, bir malzemeye dönüşüyor. Ben işimi yaparken zaten o kadar extreme'e (uç
noktaya) götürüyorum ki yaptığımı. .. Çünkü zaten gerçeklik dediğin bir şey yok,
senin kafanda olan bir şey, insanın kafasının içinde olan bir şey, çok sübjektif
bir şey. Bir şeyi objektif anlatmanın imkanı yok, çünkü işin içinde perception
(algılama) var, insan var.



Notlar
1 - Public Broadcasting Station- Kaliteli programlar yapan, kar amacı gütmeyen
televizyon kanalı.
2 - 8. Uluslararası İstanbul Bienali, 2003.
3 - Kassel, 2002.
4 - "Semiha Unplugged" 1997.
5 - Temsili sunum ve sunum (aktarım) karşı karşıya.
6 - Güler- "Küba"da konuşan kişilerden biri.
7 - Dondurulmuş kare.


Levent ÇALIKOĞLU