Kimse Gitmezdi, Türkiye'de LGBTİ+ ları "düzeltmeye" yönelik bedensel müdahalelere varan psikiyatrik ve psikolojik "tedavilere" ve yöntemlere maruz kalmış
LGBTİ+’ların deneyimlerine yer veriyor. Uzun yıllar kendiyle kavga ettikten
sonra ailesinin yönlendirmesi ile bu terapilere başlayan ve bir gün
“düzeleceğine” inanan Murat da hikâyesini belgesel için anlatıyor.
No One Would Go is a documentary about psychiatric and psychological ‘treat
ments’ including physical interventions aimed at "curing" LGBTI+s in Turkey, and
the experiences of LGBTI+s who have been exposed to these methods. Murat tells
the process that he started participating in these therapies with the guidance
of his family after fighting with himself for many years and he believes that
one day he will ‘be cured’.
18. İşçi Filmleri Festivali, Gösterim Seçkisi. 2023
Kaynak
İşçi Filmleri Festivali
Kimse Gitmezdi belgesel filmi üzerine / Tuğba Baykal ile söyleşi
“Kimse Gitmezdi”, Türkiye’de LGBTİ+’ları “düzeltmeye” yönelik bedensel
müdahalelere kadar varan psikiyatrik ve psikolojik “tedavilere” ve bu yöntemlere
maruz kalmış LGBTİ+’ların deneyimlerine yer veren bir belgesel. Onarım/dönüşüm
terapisi olarak bilinen bu süreci birebir deneyimleyenlere ses vermek ve onarım
terapilerinin zararlarına dair farkındalığın oluşmasına katkıda bulunmak için
yola çıkan filmin yönetmeni Tuğba Baykal ile söyleştik.
“Kimse Gitmezdi” belgeselini yapmaya nasıl karar verdin, senin için nasıl bir
süreçti, nasıl zorluklarla karşılaştın?
Aslında öncelikle olarak onarım/dönüşüm terapileri üzerine bir dosya haber
hazırlama fikrim vardı, o dönem muhabirlik yapıyor, çeşitli mecralara haberler
hazırlıyordum ve konuyu araştırmaya başladım. Araştırdıkça da haberi belgesele
çevirmeye karar verdim. Bir film, belgesel nasıl yapılır hiçbir deneyimim yoktu.
Kamera nasıl kullanılır, insanları sıkmadan bütünlüklü bir anlatı nasıl
oluşturulur, bir film nasıl kurgulanır hiçbirine dair en ufak bir fikrim yoktu.
Bu yüzden de benim için zorlayıcı ama kıymetli bir süreç oldu. Zorlandım ama
keyif aldım. Bir de çekimleri pandemi döneminde ve çok minik bir bütçe ile
gerçekleştirdik, bu yüzden de filmin epey eksikleri var tabii ama bir ilk film
için epey tecrübe kazandım diyebilirim.
Filmde farklı pozisyonlarda kişilere yer vermeye dair bir çaban var, terapiye
gitmiş ve şu an çok eleştirel yaklaşanlar yine de ağırlıkta tabii. Terapiye
devam eden başka kişiler ya da terapi yapan başka psikologlar da bulmaya
çalıştın mı?
Evet, epey yoğun bir araştırma sürecim oldu. İsmine açık açık “onarım terapisi”
demeseler de bu tarz terapi yapan başka psikolog, psikiyatristlere de ulaşmaya
çalıştım fakat röportaj vermeyi kabul etmediler. Terapiye giden başka kişilerle
de röportajlar yaptım fakat pandemi dönemi olduğu için çoğunlukla online
röportajlardı bunlar. Hem içerik açısından hem de film dili ve estetiğinin
bütünlüğü açısından bu röportajlara filmde yer vermemeyi tercih ettim.
Zarar veren, tedavi diye sunulduğu halde tedavi olmayan, birçok ülkede yasak
olan “onarım terapisi” ya da “dönüşüm terapisi” sanki çoğunlukla geylere
uygulanıyormuş gibi ya da translara. Filme lezbiyenleri dahil etme çaban
olduğunu biliyoruz, bunu biraz anlatır mısın, neden mümkün olamadı? Ve sen genel
olarak buna maruz kalan ya da maruz kalmaktan kurtulan (böyle bir şey varsa
tabii) lezbiyenlerin görünmezliğini neyle açıklarsın?
Sanırım lezbiyen olmak toplumda daha az görünür olduğu için (ya da ‘kutsal
erkekliğe’ halel getiren bir durum söz konusu olmadığı için) lezbiyen ilişkiler
toplumda daha az tehdit olarak görülebiliyor. Aileler “kız kıza arkadaşlıktan
zarar gelmez” diye düşünüyor olabilirler kimi durumlarda ya da evlenince
geçeceğine inandıkları için kız çocuklarına zorla evlendirme vb. yöntemler
uygulanıyor olabilir. Gene de bu tarz terapilere maruz kalmış lezbiyenlere dair
elimizde net bir veri ya da araştırma yok, bunlar sadece benim akıl
yürütmelerim. Ayrıca görünmez olmak lezbiyen olmayı bu toplumda daha kolay
yapmıyor, daha farklı bir şiddet biçimine maruz kalıyorlar demek daha doğru
sanırım. Mesela lezbiyenler için bazı coğrafyalarda “düzeltici tecavüz” adı
verilen korkunç uygulamaların yer aldığını da biliyoruz. Fakat dünya genelinde
de onarım terapileri ağırlıklı olarak erkek eşcinselleri “düzeltmek” üzerine
başlamış. Örneğin, onarım terapisinin ABD’deki isim babası ve en meşhur
uygulayıcısı olan Joseph Nicolassi’nin de Erkek Homoseksüeller İçin Onarım
Terapisi & Yeni Bir Klinik Yaklaşım isimli bir kitabı bulunuyor.
Kadınların arzusu ve cinselliği zaten toplumda yok sayıldığı ve cinsellik
penetrasyon merkezli heteroseksüel erkeğin arzusuna göre şekillendiği için
lezbiyenlik de aslında ya toptan yok sayılıyor ve önemsizmiş gibi görülüyor ya
da işte heteroseksüel erkek pornolarına malzeme yapılıyor. Böyle bir dünyada da
doğal olarak kadın eşcinseller daha az görünür oluyor. Lezbiyen görünmezliği
yeni bir şey değil, hatta LGBTİ+ hareket içinde bile son dönemde yeni yeni
kırılmaya başladığını söyleyebiliriz. KAOS GL de ilk kurulduğunda uzun yıllar
oraya giden tek kadının kendi olduğundan bahsetmişti bir arkadaşım mesela. Zaten
lezbiyenlerin toplumda görünmez olduğu bir durumda bu terapilere maruz kalmış
lezbiyenlere de ulaşmak çok kolay olmuyor.
Son olarak benim bu belgesel için ulaştığım lezbiyenlerin bir kısmı da aslında
ailesinin zorlaması ile bu terapilere gönderilmiş ve oldukça travmatik deneyim
yaşamışlar, fakat görünürlük kaygılarından dolayı röportaj vermeyi kabul
etmediler. Yani onarım terapilerine gönderilmiş/maruz kalmış lezbiyenler hiç yok
da değil.
Feminist Mekan’daki gösterimin ardından yaptığımız söyleşide “dönüşüm
terapileri”nin artık daha yaygın olarak örgütlenmeye başladığından, bu konuda
eğitimlerin arttığından bahsetmiştin. Bunu biraz anlatır mısın?
Ben bu belgesel için araştırmaya başladığımda muhafazakar bazı STK ve
oluşumların homofobik ve transfobik yaklaşımları olan çeşitli bilim insanları,
psikolog, psikiyatr ve avukatlar ile birlikte bu konu ile ilgili çalışmalara
başladığını gözlemlemiştim. Uluslararası konferanslar düzenliyor ve “LGBT
pandemisine karşı nasıl mücadele edilir?” temalı paneller gerçekleştiriyorlardı.
Bu konferanslara da yurt dışından onarım terapisi uygulayan insanları davet
ediyor ve onlarla kendi ülkelerindeki deneyimlerini konuşuyorlardı.
Son dönemde ne yazık ki bu çalışmaların ivmelendiğinden bahsedebiliriz. Şu an
hızlı bir şekilde çeşitli yayınevleri, web siteleri vs. kuruyor ve LGBTİ+’ları
tedavi etmeye dair kitaplar basıyorlar. Gene psikolog, sosyal hizmet uzmanı ve
psikiyatrlar için “LGBTİ+ çocuklar nasıl tedavi edilebilir” üzerine eğitimler
düzenliyorlar. Bu eğitimlerde açık açık LGBTİ+ olmak hastalıktır demiyorlar
fakat “çocuğun sağlıklı kimlik inşası” adı altında kendi projelerini
gerçekleştiriyorlar. Birçok vakıf üniversitesinden de bu konuda destek alıyorlar
diyebiliriz. Gene web sitelerine baktığımızda KADEM ve MÜSİAD gibi kurumların da
bu oluşumlara destek verdiğini görüyoruz. Bu oluşumlar kuruluş gerekçesi olarak
“aile ve aile bireylerini tehdit eden her türlü soruna karşı çözüm üretmeyi”
hedeflediklerini söylüyor ve LGBTİ+ olmayı aileye karşı bir tehdit olarak
gördükleri için LGBTİ+’ları tedavi etmeyi hedefleyen bu tür çalışmalarda
bulunuyorlar.
En son okuduğum bir araştırmaya göre Türkiye’deki insanların yarısı hâlâ LGBTİ+
olmayı hastalık olarak görüyor. Fakat özellikle gençler arasında da bir yandan
LGBTİ+ görünürlüğü her geçen gün artıyor. Onlar da tabii ki bu gelişmenin
farkında ve bu artışı durdurmak ve kutsal aileyi korumak için kendilerince
yapılması gereken adımları gerçekleştiriyorlar aslında.
En son meclisteki Anayasa Komisyonunda homofobik bir üroloğun LGBTİ+’lar üzerine
konuşması da bu gelişmelere paralel diyebiliriz. Bu şahsın İnterseks-
Hermafrodit ve Eşcinsel Norm ve Norm Dışı Cinsellik: Farklar, Nedenler, Öneriler
isimli bir kitabı bulunuyor ve son birkaç senedir özellikle LGBTİ+ olmayı
medikalize eden çeşitli yazılar yazıyor.
Tüm bu gelişmelere bakarak da LGBTİ+ olmayı medikalize eden, terapi ile
değiştirilmesi/ düzeltilmesi gereken bir durummuş gibi ele alan yaklaşımların
daha da artacağını söyleyebiliriz ne yazık ki. Malezya’da mesela bu tarz
terapiler artık devlet eliyle uygulanıyor hatta hükümet LGBTİ+’ların
değişebilmeleri/ düzelebilmeleri için bir uygulama bile hazırlattı diye
biliyorum fakat Google Playstore uygulamanın indirilmesini engelledi. Umarım
Türkiye’de böyle şeyleri görmeyiz.
Bu uygulamalarda son dönemdeki artışın Türkiye’deki LGBTİ+’lara yönelik politik
gündemle bağlantısı aşikar, filmde küresel gerileme ile de ilişkisine
değiniyorsun. Diğer ülkelerde de LGBTİ+ karşıtı hareketin bu terapilere etkisine
dair bulgu var mı? Örneğin bu uygulama hangi ülkelerde yasak? Ne zaman
yasaklanmış?
Onarım terapileri bildiğim kadarı ile şu an on altıya yakın ülkede kısmen ya da
tamamen yasaklanmış durumda. İlk defa yasaklayan ülke 2016 yılında Malta oldu.
Bunlara geçtiğimiz yıllarda Brezilya, Kanada ve Almanya da eklendi. ABD’de ise
bazı eyaletlerde yasak.
Kısmi yasakta yalnızca çocuklara uygulanan onarım terapileri yer alıyor. Çünkü
18 yaşından küçük bir bireye bu terapiyi uyguladığınızda aslında bu “çocuğa
psikolojik işkence” olarak tanımlanıyor. Ayrıca bu çocuklar yıllar sonra
kendilerine işkence uygulandığı gerekçesi ile bu doktorlara, psikologlara dava
açıyor ve kimi ülkelerde de bu davaları kazanıyorlar.
Onarım terapilerinin tamamen yasaklanmamasının (çocuklar dışındaki bireylere bu
terapilerin uygulanmasının serbest olmasının) gerekçesi olarak ise “kişinin
tedavi olma hakkı engellenemez” gibi her yöne çekilmesi müsait bir argümanı
kullanıyorlar. Halbuki hastalık olmayan bir şeyi tedavi de edemezsiniz teknik
olarak ve Dünya Sağlık Örgütü gibi uluslararası kurumlar hem eşcinsel hem de
trans olmayı hastalık statüsünden çıkardı.
Gene kimi evanjelik grupların ise dini özgürlüğe engel olacağı gerekçesi ile
yasaklamaya karşı çıktığını biliyorum.
Feminist Mekan’daki gösterim dışında farklı topluluklarla da film üzerine
söyleşi yaptığını biliyoruz. Kimlerle bir araya gelebilme fırsatın oldu, nasıl
sorular ve tepkiler geldi?
Film festivalleri ve festival kitlesi, üniversite gösterimleri vs. dışında LGBTİ+
aileleri ve psikologlar ile de gösterimler düzenlendi. Özellikle LGBTİ+ aileleri
bir dönem kendi zihinlerinden de geçen sorgulamalara filmde yer verilmiş
olmasını olumlu buldular. Çünkü aslında çoğu aile eğer önceden bu konu hakkında
bilgili değilse ne yazık ki çocuklarını “tedavi ettirmek” amacı ile bu tarz
terapilere başvurabiliyor.
Gene toplumsal cinsiyet eşitliğini ve LGBTİ+ haklarını savunan psikologlar da bu
tarz filmlerin yapılıyor olmasına sevindiklerini fakat filmde anlatılan terapi
yöntemlerine dair de şaşırdıklarını ve öfkelendiklerini dile getirdiler
diyebilirim. Özellikle psikolog ve psikiyatristler onarım terapilerinde
bilimsellik kisvesi altında terapist danışan ilişkisine sığmayacak yöntemler ve
sınır ihlallerinin uygulandığını ve bu uygulamaların aslında yasaklanması
gerektiğini de ifade ettiler.
Bu konuyu neden bir belgesel yaparak ele almaya karar verdin? Bu aracı/yöntemi
kullanarak anlatmak istediğin başka konular var mı? Sonraki projelerin neler?
Daha önce de bahsettiğim gibi, aslında projeyi, başta haber yapmayı düşünmüştüm
fakat konuyu araştırdıkça, haberin teknik yapısının (biçim ve süre olarak)
meseleye dair derdimi anlatırken beni kısıtlayacağını fark ettim. Terapi aslında
çoğunlukla iki kişi arasında gelişen çok özel bir süreç. İnsanlar ruhsal
sıkıntılarını anlatmaya terapiye gidiyor, terapistine güveniyor ve burada
yaşanan deneyimler kişide hayatı boyunca unutamayacağı izler bırakabiliyor.
Mesela filmde sekiz sene boyunca bir gün değişirim umudu ile terapiye gitmiş bir
eşcinsel erkeğin hikâyesi var, aynı şekilde tüm maaşını bir umut terapiye
yatıran kişilerin hikâyeleri var. Aslında konu epey ağır ve filmi izleyen kimi
LGBTİ+’lar benzer deneyimleri yaşadıkları için gösterimler sırasında gözlerinin
dolduğundan bahsetti. Hatta film bazı insanlar için tetikleyici de olabiliyor.
Bununla ilgili de filmin başında bir uyarı yapılıyor. Daha önce hiç işlenmemiş
ve gittikçe önümüze daha fazla çıkacak bir konuyu habere sığdırmaya gönlüm
elvermedi. Hakkını vermek için belgesel yapayım dedim, umarım bu konu ile ilgili
başka filmler, belgeseller de yapılır, bu deneyimler görünür olur ve bu film
onarım terapilerinin zararlarına dair farkındalığın oluşmasına hizmet eder.
Benim filmim bu yolda bir başlangıç oldu diyebiliriz.
Şu anda interseks ve menopoz üzerine iki belgesel projem daha var, iki film de
sağlık sisteminin ve tıbbın ilerleyişinin aslında ne kadar patriyarka ve ikili
cinsiyet sistemi üzerinden geliştiği ve bilim dediğimiz şeyin ne kadar taraflı
olabileceğini de deşifre eden bir çerçeveden ilerleyecek. Bu anlamda ilk
filmimin devamı niteliğinde de olmuş olacaklar.
Bu projelerin de ön hazırlıklarına başladım fakat film yapmak için fon vs.
bulmam gerekiyor ve şu an bu çalışmalara devam ediyorum.
İrem Gerkuş, Özlem Kaya
3 Şubat 2023
catlakzemin.com