Yapım Tarihi - 2002
Süre - 00:35:00, 4 Bölüm
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
Yönetmen - Kemal Öztürk
Yapım - Yedirenk Film Yapım
Kemal Öztürk, Halide Edip Adıvvar'ın yaşamı ekseninde modernleşme sürecinde
kadın hareketini konu alan belgeselin çekimlerini tamamladı. Belgeselin
Halide Edip Adıvar'ın ölüm yıldönümünde televizyonlarda gösterilmesi
planlanıyor. Çekimleri sekiz ay Süren belgesel yaklaşık 40 bin dolara mal
olmuş.
Belgeselde Halide Edip'in şimdiye kadar hiçbir yerde yayınlanmayan görüntüleri
ve pek bilinmeyen fotografları yer alıyor. Türkiye'de kadın hareketinin
seyrini anlatan belgesel çekilmediğini gören Tuncay Öztürk yeni projesinde
bu konuyu ele almaya karar vermiş.
Türkiye'de kadın hareketi nasıl oluştu, kimler öne çıktı. Batı'daki
gelişmelerle ilişkisi nasıldı? gibi soruları cevaplayan bir belgesel için
kolları sıvayan yönetmen, araştırmaları sırasında Doç. Dr. Ayşe
DURAKBAŞA'nın modern kadın hareketi içerisinde Halide Edip'in önemini
anlattığı "Halide Türkiye'de Kadın Modernleşmesi" konulu kitabıyla
karşılaşmış. " Durakbaşa'nın kitabından çok etkilendik. Biz de
belgeselin içerisinde bir hikaye yerleştirmek istiyorduk. Bu hikaye aynı
zamanda kadın hareketinin sembolü olabilecek bir kişinin yaşam hikayesi
olmalıydı. Halide Edip Adıvar'ın hayatı aradığımızda yaşam hikayesine
çok denk düşüyordu."
Halide Edip 1882 yılında başlayıp 1964 yılında sona Eren yaşamında
Osmanlı ve Cumhuriyet Türkiye'sinin kırılma noktalarına tanıklık etmiş,
hatta önemli roller üstlenmiş bir kişilik. " Türkiye'nin ilk kadın
yazarı. Üsküdar Amerikan Kız Kolejinden mezun olan ilk kadınlardan biri.
Cumhuriyet döneminin ilk siyaset kadını. Hayatının bir kısmı gönüllü sürgünde
geçmiş. İlk profesör, ilk kürsü başkanı... Bütün bunların ötesinde
hayatında dramatik aşk ilişkileri yaşamış. İlk kocasına aşık oluyor.
Ama aldatıldığı için ondan ayrılıyor. Sonra doktor Adnan ile evleniyor.
Doktor ona aşık ama Halide aşık değil. Halide Edip hayatı boyunca bunun
vicdan azabını çekiyor. Buna şahit olan torunu Ömer Sayar belgeselde bu
hikayeleri anlatıyor.
Belgeseli yayınlamak için şimdiden çeşitli ülkelerden beş kanal talepte
bulunmuş. BBC ise şimdilik düşünme aşamasında. Çünkü ilk defa bir Türk
yönetmenin belgeselini alma durumuyla karşı karşıya kalmışlar ve düşünmek
için biraz zaman istemişler. Ancak Kemal Öztürk belgeselin Türkiye'de gösterilme
şansının, yurtdışındaki kadar kolay olmadığını düşünüyor. "Türkiye'de
belgesel yapımcılığı ve yönetmenliği ölmek üzere. Bunun en önemli
sebebi televizyon kanallarının tavrı. Belgeselinizi yayınlatacak televizyon
kanalı bulmanız zor. Bulduğunuz vakit para vermeyi bırakın kanallar sizden
para istiyorlar"
Kaynak
Radikal, Kültür Sanat
Olkan Özyurt, 26 Aralık 2002 Perşembe
Halide Cumhuriyet'in Asi Kızı (1. Bölüm) - 2002 .... Belgesel, 00:35:58
https://www.youtube.com/watch?v=y7fTCbAFO-M
Halide Cumhuriyet'in Asi Kızı (2. Bölüm) - 2002 .... Belgesel, 00:36:09
https://www.youtube.com/watch?v=o45eAqGSOaM
Halide Cumhuriyet'in Asi Kızı (3. Bölüm) - 2002 .... Belgesel, 00:36:24
https://www.youtube.com/watch?v=p5lDfP1ABqM
Halide Cumhuriyet'in Asi Kızı (4. Bölüm) - 2002 .... Belgesel, 00:37:20
https://www.youtube.com/watch?v=PToKZAWxVR0
Halide’nin en çok tutkusunu seviyorum.
“Cumhuriyetin asi kızı Halide” Belgesel Yönetmeni Kemal Öztürk’ün son belgeseli. Kemal Öztürk daha önce belgesel sevenlerin karşısına Yemen, Sarıkamış, Perapalas, Değişmeyen Kareler, İlk Meclis, belgeselleriyle çıkmıştı. Son belgeseli olan “Cumhuriyetin asi kızı Halide” de Öztürk Türkiye’deki kadın tarihini Halide Edip Adıvar merkezli anlatıyor. Halide birbirinden farklı yönleriyle sanki Türk kadın tarihinin her yönüyle özdeşleşiyor. Kemal Öztürk’le hem bu son belgeseli hem de belgeselin
Türkiye'deki kaderi üzerine konuştuk.
Halide Edip’in merkeze oturması gerekiyordu kesinlikle. Böylece belgeselin senaryosunu değiştirdim her şeyi yeniden düzenledik. Halide’nin yaşamı Türkiye’nin kaderinin en karmaşık dönemine denk geliyor. 1884 yılında Doğmuş 1964’te ölmüş. İttihatçılar döneminde, Milli Mücadele döneminde, Cumhuriyet döneminde, çok partili dönemde o hep vardı. Tarihin akışında etkisi var.
Diyelim bir belgeseli çekmek için 7 ay geceli gündüzlü uğraşıyorsunuz. Yayın aşamasına geldiğinde herhangi bir televizyon kanalının gece on ikiden sonra belgeselinizi yayına koyması, onu o saatte seyretmek hiç hoş değil. Türkiye’de belgesel son beş senedir geri adım atıyor.
İlk olarak kadınların kendileri için bir şeyler istemeye başlamaları 1970’li yıllarda kabul edilir. Ben buna katılmıyorum. O yıllarda sokaklara çıkan kadınlar sol ideolojinin yönlendirdiği kadınlardı. Yani sadece kendileri için sokaklarda değildi kadın, önce sol ideoloji için oradaydı.
- Önce içeriğinden bahsedelim ne var bu belgeselde?
- Belgeselin üç halkası var. Bu üç halka birbiriyle geçmiş durumda. Birincisi Türkiye’nin son iki yüzyıllık siyasi tarihi, ikincisi Türkiye’nin son iki yüzyıllık kadın tarihi ve üçüncüsü Halide Edip. Bu üç halka belgeselde birbirine geçmiş ve birbirini tamamlar şekilde işlendi.
-Neden sadece Türkiye’nin kadın tarihini anlatmadınız da mesela siyasi tarihi de içine kattınız?
- Eğer bir resmi anlatmak istiyorsanız önce çerçeveden başlamalısınız anlatmaya. Belki de sizin bahsedeceğiniz sadece resimdeki bir fırça darbesidir. Ama o fırça darbesinin anlaşılabilmesi için etrafındaki fırça darbelerinin de bilinmesi gerek. Çerçeveyi bile tarif etmeniz gerekir o tek darbenin anlatımı için. Böylece resmin güzelliği, ne demek istediği, neden fırça darbesinin yukarıya doğru değil de aşağıya doğru yapıldığı ortaya iyice çıkar. Bizim belgeselde izlediğimiz yol da bu.
-Ana kahraman neden Halide Edip?
-Aslında başta proje böyle değildi. Biz bir kahramanı olmadan belgeseli sadece kadın hareketi üzerine kurmuştuk. Sonra Dr. Ayşe Durakbaşa’nın “Halide Edip/ Türk Modernleşmesi Ve Feminizm” isimli kitabını okudum. Kitap bende belgeselin bir kahramana ihtiyacı olduğu hissettirdi. Halide Edip’in merkeze oturması gerekiyordu kesinlikle. Böylece belgeselin senaryosunu değiştirdim her şeyi yeniden düzenledik. Halide’nin yaşamı Türkiye’nin kaderinin en karmaşık dönemine denk geliyor. 1884 yılında Doğmuş 1964’te ölmüş. İttihatçılar döneminde, Milli Mücadele döneminde, Cumhuriyet döneminde, çok partili dönemde o hep vardı. Tarihin akışında etkisi var. 31 Mart’ta isyancıların, işgal İstanbul’unda İngilizlerin, Milli mücadele döneminde padişahın ölüm listesinde buluyor kendini. Öldürülmesi istenen ilk kadın yani. Bunun yanında yalnız,hassas, duygusal, ve tutkulu bir kadın.
-Siz en çok hangi özelliğini seviyorsunuz Halide’nin?
-Tutkusunu seviyorum galiba. Çok tutkulu bir kadın mesela hayatında trajik bir aşk hikayesi var. Hayatı algılayış şeklinde tutku var Halide’nin.
-Projeyi hazırlamak ne kadar sürdü?
-Tam olarak yedi ay. Ama bu yedi ayda çok sıkı çalıştığımızı söyleyebilirim. Özellikle montaj aşamasında gece gündüz çalıştık.
-Bu belgeselinizi diğer belgeselleriniz içinde nereye koyuyorsunuz?
-En çok emek verdiğim belgeselim diyebilirim. Çünkü kullanılacak materyal oldukça azdı. Mesela elimizde Halide Edip’in hareketli görüntüsü ve fotoğrafları oldukça sınırlıydı ve biz bundan koca bir belgesel yapmak zorundaydık. Bu yüzden çok uğraştık.
-Belgesel çekmek para kazandırıyor mu?
-Hayır, özellikle bizim ülkemizde bunun maddi bir getirisi yok. Belgesel çekmenin benim için manevi bir yönü var. İleride hiç kimse bilmese bile çocuklarımın torunlarım övüneceği işler yapmış olmak beni mutlu ediyor.
-Türkiye'de nasıl bir yerde duruyor belgesel ?
-Kötü. Diyelim bir belgeseli çekmek için 7 ay geceli gündüzlü uğraşıyorsunuz. Yayın aşamasına geldiğinde herhangi bir televizyon kanalının gece on ikiden sonra belgeselinizi yayına koyması, onu o saatte seyretmek hiç hoş değil. Türkiye’de belgesel son beş senedir geri adım atıyor. Bunun sebebi özel televizyonların belgesellere rağbet etmemesi. Çünkü belgeselin geçmişinin
Türkiye'de yeni olmasına rağmen iyi belgesel yönetmenleri var. Bunlar imkansızlıklar yüzünden yeni şeyler üretemiyorlar. Türkiye’de belgeselin hak ettiği değeri kazanması için ekonomik ivme ve zaman gerekiyor. Eğer ekonomik iyileşme olursa 15 sene kadar bir zaman sonra belgesel hak ettiği yere oturacak. İnsanlar şu an karınlarını doyurmak için çalışmak zorundalar. Bütün gün ağır işte çalıştıktan sonra eve döndüğünde kimseden belgesel seyretmesini isteyemezsiniz. O yorgunlukla güleceği kafasını dağıtacağı şeyleri görmek istiyor adam.
Paparazzi ve benzeri şeyleri seyrediyor. Bu adama kızmak bence saçma olur. Şu anda belgeselin sorunlarını tartışmak da zor.
Türkiye'nin siyasi sorunları bitmemiş ve siyasi bir düzene kavuşmamışken belgeselin sorunlarını tartışmak bencillik olur.
-Belgeseli çekerken sizin kendinize koyduğunuz sansürler var mı?
-Belgeselimde kendime koyduğum sansürler yok. Ama devletin bize koyduğu sansürler var. Onlara uymak
zorundasınız. Bu belgesel de çok yaşamadım ama mesela İlk Meclis belgeselinde fazlaca sansür
kullanmamız gerekmişti.
-Nasıl bir Duygu bu, yani belgesele sansür geldiğinde neler hissediyorsunuz?
-Bu keşfettiğin bir yeri başkalarıyla paylaşamamak gibi bir şey. Yani o zaman
keşfin ne önemi kalıyor ki. Keşfettiğiniz şeyi kimseyle paylaşamadığınızda o asla bir keşif sayılmaz.
-Belgesel hem İngilizce hem de Türkçe hazırlandı neden?
-Çünkü biz Halide belgeselini önce yurtdışı için düşündük. Türkiye’de daha doğrusu İslam ülkelerindeki kadın ve kadının konumu yurd dışında çok merak edilen ve ilgi görülen bir konu.
-Genelde Türkiye deyince yurt dışında ya kadın ya azınlıklar yahut benzeri konular dikkati çekiyor. Üniversitelerde yapılan araştırmalarda hep bu yönde. Neden en çok böyle konular ilgi çekiyor?
-Oradan Türkiye farklı bir gözle görülüyor. Bana Kanada’da Türkiyede erkekler dört kadınla mı evleniyor gibi sorular soruyorlardı. O yüzden bu konular hep ilginç onlar için. Anlamak ve yakından tanımak istiyorlar.
-Peki belgeseli yurt dışına sattınız mı?
-Henüz değil ama bu pek yapılmayan bir şey olduğundan ilginç şeylerle karşılaştık. Onlar hep bize satmaya alışkınlar biz onlar için tüketiciyiz. Her konuda bu böyle sadece belgesel için değil. Biz tüketeceğiz onlar üretecek. Ama bu böyle olmamalı. Ben ve benim gibi pekçok yönetmen onlardan kötü işler yapmıyoruz. Mesela ben BBC’yle görüştüm ve onlar çok şaşırdılar. Şu ana kadar kimse onlara böyle bir teklif sunmamış. Bu karşı olduklarından değil böyle bir teklifle daha önce karşılaşmadıklarından İleri geliyor. Bizim onlardan farkımız imkanlarımızın daha kısıtlı olması, yoksa yaptığımız iş rahatlıkla onlarınkiyle yarışabilir.
-Ama Türkiye’de belgeselin tarihi çok yeni değil mi?
-Evet yirmi senelik bir geçmişi var belgeselin. Belgeselin gelişmesinde Mehmet Ali Brand ve ekibinin çok büyük katkısı oldu. Daha kat edecek yollar var tabii.
-Siz bir kadın belgeseli çektiniz size göre Türkiye “Feminizm” kelimesinin içeriğini biliyor mu?
-Feminizm kelimesinin ne olduğunu sadece belirli bir kesim değil okuyan yazan insanlar da bilmiyor. Mesela ben bile bunca yıllık gazeteciyim, yönetmenim bilomiyordum. Feminizm deyince erkek düşmanı kadınlar olarak algılıyordum. Bu hatamı şimdi yaptığım iş ve itirafla telafi etmiş olayım.
-Sizce Türkiye’deki kadın hareketi ne durumda?
-Kadınların şu anki duruma gelmelerinde, kazandıkları haklarda itelemeler etkili olmuş. Mesela Tanzimatçılar belli haklar vermiş, Cumhuriyetle beraber yeni haklara kavuşmuşlar vs.. Ama bu hakları verenler erkekler. Yani kadınlar istemeden önlerine konulmuş haklar bunlar. İlk olarak kadınların kendileri için bir şeyler istemeye başlamaları 1970’li yıllarda kabul edilir. Ben buna katılmıyorum. O yıllarda sokaklara çıkan kadınlar sol ideolojinin yönlendirdiği kadınlardı. Yani sadece kendileri için sokaklarda değildi kadın, önce sol ideoloji için oradaydı. Sanki kadın hareketi tek başına bir oluşum değilmiş de sol ideolojinin bir şubesiymiş gibi. Kadınlar kendi hakları için ilk kez 1980’lerde bir şeyler yapmaya başladı.
-Ama bu oluşum genelde zengin ve entelktüel kadınlardan oluşuyor tabana yayılmış bir hareket değil Türkiye’de
-Evet, çünkü kadının kendisini sorgulayabilmesi hayattaki yerini tartışması için hem ekonomik sıkıntısı hem de belirli bir birikime haiz olması gerekiyor sanırım. Hayat şartlarıyla cebelleşen bir kadından sorgulamak beklemek zor. Bunun geleneklede ilgisi var. Bizim toplumumuzda kendine Güvenen, tek başına ayakta durabilen kadınlardan hoşlanılmıyor. Türk erkeği böyle bir eşi olmasını böyle bir kız kardeşi olmasını istemiyor açıkcası. Sadece Türk erkeği değil Türk kadını da bunu istemiyor. Bu bizim yapımızda var, yaşam tarzımızda, kültürümüzde mevcut. Bu iyi yada kötü bir şey değil sadece var olan bir sonuç.