Gümüşhane




Yapım Tarihi -
Süre - 00:00:00
Formatı - Belgesel, Renkli, Türkçe

Yönetmen - İlyas Yılmazer




Yaylalar deyince Karadeniz, Karadeniz bölgesi deyince de uçsuz bucaksız yayları akla gelir…

Bizde bu ilk programımızda sizleri Karadeniz bölgesine götüreceğiz.

İsterseniz gideceğimiz bölgenin tarihi durumunu önceden aktaralım. Ardından asıl konumuza kaldığımız yerden devam edelim.

Gümüşhane yöresindeki arkeolojik bulgular, yerleşik yaşamın MÖ. 3000 yıllarına dek uzandığını göstermektedir. Bölgede bilinen ilk halk MÖ.. 2. binin ortalarında ortaya çıkan Azzi ve Hayaşalardır. Bu nedenle, Gümüşhane’yi de içine alan bölgeye Azzi-Hayaşa ülkesi deniyordu. Yine MÖ.. 2. binde Mezopotamya’dan gelen Asurlu tüccarların, Gümüşhane ve yöresinde bulunan Maden yatakları nedeniyle bölgeye ilgi duydukları bilinmektedir.

Hitit İmparatorluk döneminde de Gümüşhane çevresindeki gümüş yataklarının işletilmesiyle, bölge zenginlik kaynağı olma özelliğini sürdürmüştür. Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra bölgeye Urartular hâkim olmuş, MÖ. 8. yüzyıl sonlarına doğru Kimmer-İskit akınları başlamıştır. Bu dönemde halkın büyük çoğunluğu yerini yurdunu bırakarak güneye ve batıya doğru göçe başlamıştır. Daha sonra yöreye sırasıyla Medler, Persler ve Pontos Krallığı egemen olmuştur. MÖ.. 1. yüzyılda bölgede Romalıların hâkimiyetinin yayıldığı görülmektedir. MS.. 395’te Bizans İmparatorluğu toprakları içerisinde kalan Gümüşhane, M.S. 7. yüzyılda Bizans-Hazar askeri işbirliğine konu olan topraklar arasındaydı.

MS.. 7. ve 8. yüzyıllarda Arap egemenliğine giren bölge toprakları, sonradan yeniden Bizans egemenliğine girmiş, 11. yüzyılda Saltuklular tarafından fethedilmiştir. 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet Trabzon Rum İmparatorluğu’nu yıkarak yöreyi Osmanlı egemenliği altına almıştır. 7 Temmuz 1916’da Ruslar tarafından işgal edilen Gümüşhane, 15 Şubat 1918’de işgalden kurtarılmıştır.

Bu yöreye ulaşmak için önce İstanbul’dan hava yoluyla Trabzon’a geliyoruz. Burada bizi bekleyen özel aracımızla Trabzon’u Doğu Anadolu’ya bağlayan karayolunu takip ediyoruz.

Bin bir doğal güzelliklerle süslü coğrafyanın içerisinden akıp giden Kara yolu üzerinde yolumuza devam ediyoruz. Şoförümüz teybine coğrafyaya uygun kaset koymayı da ihmal etmiyor.

Kayıp giden araç ışık huzmeleri, ardımızda bıraktığımız zamanın görünen yüzü gibi. Up uzun Tüneller bizi yüce dağ platolarının derinliklerine sokup öbür taraftan çıkarıyor.

Derin vadileri, yem Yeşil ormanları, doğanın içerisine saklanmış köyleri geçtik ten sonra

1997 yılında hizmete giren Zigana tüneline geliyoruz. 1960 metre uzunluğundaki bu tünelin genişliği 11 metre 20 santim. Gümüşhane - Trabzon il sınırında yer alan bu tünel yörenin iklim kuşağında da olumlu değişiklik yapmış.

Şimdi artık Gümüşhane il topraklarındayız. Hareket noktamıza olan kadırganın bağlı bulunduğu Özkürtün kasabasına 20-30 km. yolumuz kalmış.

Torul ilçe merkezine 8 kilometre kala ana yoldan sağa ayrılan Giresun karayoluna dönüyoruz. Bu seferki kılavuzumuz Harşit çayı. Kafamızın üzerinden geçen jetler ise dikkatimizi çekiyor. Yağmur sularının bıçakla kesmiş gibi oluşturduğu derin vadi içersisinden kıvrıla kıvrıla giden karayolu, ilk baharları Coşkun akan Harşit suyunu takip ediyor.

Ardı ardına sıralanan tüneller yolumuzu bir karanlığa, bir aydınlığa çıkarıyor. Sanki zaman içerisinde geçen bir yolculukta hissediyoruz kendimizi. Git gide büyüyen ışık huzmesi, tünelin öbür ucundan ayrı bir dünyaya açılacakmış hissi veriyor bize.

Özkürtün’e girişte önce yol kenarlarına yapılan yöresel evler dikkatimizi çekiyor. Ardından kemençe çalan bir çocuk selamlıyor bizi.

Karadeniz bölgesinin neresinde olursanız olun mutlaka kemençe çalan birisine rastlarsınız. Bizde işte o rastlantılardan birisinin içerisinde buluyoruz kendimizi. Biraz durup çocuğun kemençe coşkusuna kulak veriyoruz.

Özkürtün’e girişimizi bu levha müjdeliyor.

Nihayet Özkürtün’deyiz. Harşit vadisini oluşturan dik yamaca doğru kurulmuş bu şirin belde. Yeşille süslü bu coğrafya parçası içerisinde biraz gezinelim isterseniz.

Özkürtün, Gümüşhane ilinin sahile en yakın ilçesi olan Kürtün ilçesine bağlı küçük bir Karadeniz kasabası. Harşit vadisi içerisinden geçen karayolu boyuna doğru gelişme gösteren kasaba merkezinde hummalı bir çalışma dikkatimizi çekiyor. Harşit suyu üzerine yapımı devam eden Kürtün baraj inşaatı buranın kaderini etkileyecek gibi gözüküyor. Bu çekimlerimiz uzun bir süre önce yapıldığı için, barajın bitmiş halini ancak yeni çekilmiş bu görüntülerle sunuyoruz size.. Resimlerden de anlaşılacağı gibi, baraj burayı çok güzel bir turizm merkezi haline getirmişe benziyor.

Özkürtün çarşı merkezi eski Uluköy’e kurulmuş. Uluköy ise adını uzun bir süre öncesine kadar silah yapımıyla duyurmuş bir merkezdi.

Bugün buranın pazarı. İğneden ipliğe her şeyin satıldığı bu Pazarı dolaşıyoruz. Çevre merkezlerden gelen Pazar esnafının açtığı sergilerin yanı sıra, yöre haklıda kendi ürettiği ürünlerini gelip burada pazarlama imkanı buluyor.

Tap taze sebze ve meyveler tezgahlardaki yerlerini almış ve görücüye çıkmışlar. Müşterileri ise çevre köylerden gelenler. Halis muhlis yerli yapağı çuvalları ve cıncık boncuk tezgahı pazardaki yerlerini almış. Nalburiye tezgahında henüz bir hareketlilik olmasa da, hemen yanına ilişmiş komşuda işler yoğun. Bir gayret alış veriş sürüyor. Bu iki amcada bir birlerine şaka yaparken takılıyorlar kameramıza. Azla yetinmenin mutluluğunu yakalamış gibiler.

Bu hanım ise, sabırla ürünlerine çıkacak müşteriyi bekliyor, hemen arkasında ki hanım ise pazarlığı kızıştırmış bile. Pestil, köy ekmeği ve taze peynir tartılmak için kantar sırasının kendilerine gelmesini bekliyor gibiler..

Bu tezgahta ip ve hayvan takılarına ayrılmış. Bu hanımlar ise geçen haftadan yarım kalan sohbetlerine devam ediyorlar.

Hayvan çanları ile müzik kasetleri aynı sonun başlangıcındaymış gibiler. Birisi hayvanlara, diğeri de insanlara hitap ediyor nede olsa. Ayakkabı çeşitleri ve giyim eşyaları hep pazarlık konusudur burada.

Yine yerel ürünler satan bir tezgahtayız. Kadın burada da ön planda. Köyünde ürettiği ürünleri pazarda satmak yine ona düşmüş..

Ama bu yaşlı dede ile sırtladığı alış veriş sepetini taşımaya çalışan bu nine, beklide Torun düğününün alış veriş telaşındalar. Biraz ilerde bekleyen köy postasına yetişmeye çalışıyorlar kim Bilir.

Bu pazarda sebze ve meyvenin alası satılır.

Burası da hayvan pazarı. Özkürtün pazarının hemen uç kısmında yer alır bu Pazar. Et fiyatlarının düşüklüğü, dolayısı ile canlı hayvan fiyatlarına da yansıyor belikli. Bu amca aldığı ile sattığının arasındaki uçurumu hesaplamaya çalışıyor, sigarasını telleye telleye… Bu sığır ise birazdan kopacak pazarlığın ilk habercisi gibi. Müşteri, önce şöyle isteksiz pozlarıyla yaklaşıyor. Amacı, fiyatı aşağı çekmek. Satıcı ise durumun farkında. Neyse ki aracılar hemen devreye giriyor da ara bulunuyor. Var gücüyle tokalaşmak ise işin batiğini gösteren bir gelenek….

Bu amca ise, nafakasını yüklediği merkebiyle erkenden köyün yolunu tutmuş.

Alış verişler tamamlanınca, artık dostlarla bir araya gelmenin zamanı. Buluşma yeri ise doğal olarak kahvehaneler. kahve sohbetlerinin yerini hiç bir şey tutamaz. Karadeniz’e mahsus tavşan kanı çayların servis yapıldığı bu kahvehaneler, yöre insanının bir birleriyle halleştikleri en önemli toplanma yerleridir.

Bir köşeye tezgahını kurmuş bu yaşlı dede de saat tamir etmekle meşgul.

Özkürtün aslında daha aşağıda, Harşit suyunun hemen kenarından geçen karayolunun etrafında kurulu bulunuyordu. 1990ların başlarında yaşanan sel felaketi nedeniyle karayolu bugünkü yerine alınınca kasaba merkezide buraya taşınmış.

Bu alan bir süre sonra baraj sularının altında kalacak. Köy konağı, idare binası, kahvehanesi, bakkalı, eski hanı tüm yaşanmış anılarının verdiği yorgunluklarını Harşit suyuna gömecek..

O yıllardan kalan bu köprü günümüzde artık kullanılmıyor ama, kullanıldığı yılların anısını halen üzerinde taşıyor.

3600 nüfuslu Özkürtün kasabası, bağlı bulunduğu Kürtün ilçe merkezine 6, Gümüşhane iline ise 74 km. mesafede yer alıyor.

Özkürtün belediyesi hemen çarşı merkezinin üst kesiminde yer alıyor. Buraya gelmişken belediyeye uğruyoruz.

Başkan Yakup Turgut’la kısa bir görüşme yaptıktan sonra yeniden çekimlerimize devam edeceğiz…

Özkürtün’de zaman hep kendi ritminde akar. Tarih ise, kah eski bir mezar taşı olarak çıkar karşımıza, Kah ta asırlar öncesinden günümüzü selamlayan bir kale…

Süme kalesi de tarihin derinliklerinden günümüze gelen ender yapılardan birisi.

Roma yapısı olan bu kale Milattan Sonra 11. yüz yılda ilk kez Türklerle tanışmış. O dönemde yörenin kralı olan Prenses Tamara, Orta Asya'dan getirttiği Çepni boyuna ait eli silah tutan askerleri bu kalelere yerleştirmişti.

Bu gün ise o askerlerin torunları buralarda mahalleler oluşturmuşlar.

Bu mahallelerden biriside Süme mahallesidir. Süme mahallesi Özkürtün’ün eski yerleşmelerinden birisidir. Çetin tabiat koşulları burada teknolojiye meydan Okumuş. Eski usullerle dövülen harman ve bu ilkel patoz makinesi beklide türünün en son örneği olarak burada yaşıyor.

Osmanlıların kurduğu beldelerin alayı yamaçlardadır. Ve hiç biri diğerinin manzarasını, güneşini kapatmaz. Bu sadece imar planlamasında varılan noktayı göstermez. Ecdadın komşu hakkına, insana verdiği değerin ölçüsüdür aynı zamanda. Ve ruh asaletinin tabii.

Bu yörede sıkça rastladığımız serenderler, Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi’nde insan yiyeceklerinin kurutulması, depolanması ve çeşitli bakımlardan korunması için yapılan ahşap mimarlığın güzel bir örneğidir. Serenderi ayakta tutan ahşap kolonların başlarına yerleştirilen bu başlıklar, fare ve diğer zararlıların girmesini engellemek için.

Yöre halkının geçim kaynakları, tarım, hayvancılı, gurbetçilik ve Orman işçiliğine dayalıdır. Yöre ormanlarında yetişen ağaçların önemli bir bölümü yurt dışında, bir bölümü de yurt içinde tüketilir. Bu yörede yer alan örümcek ormanlarında boyu 60 metreyi bulan ağaçlara rastlamak mümkün.

Buralarda komşuluk ilişkileri o denli derindir ki, anlatmaya kelimeler yetmez. İş odlumu bütün komşular tek vücut olup üstesinden
gelir elim Allah..

Buralarda yaşam dingindir. İnsanları ise sıcakkanlıdır.

Karadeniz olurda, hiç mısırı, Kara lahanası, hamsisi eksik olur mu. Ama illaki fındığı bir başkadır buranın.

Yamaçlara ekilen fındık ağaçları meşakkatli bir çalışma ister. Bugün hasat zamanı. Süme hanımları bir gayret fındık toplama telaşındalar. Dalından özenle bir bir toplanan fındıklar ya bu iş için özel üretilmiş sepetlere, yada bellerine bağlı bulunan özel ceplere konuluyor. Ardından bir yerde bekletilen çuvala aktarılıyor. Özkürtün, fındık üretiminin yapıldığı iç kesimlerdeki en son nokta. Bu alandan sonra fındık üretimi fazla yapılmıyor. Ama burada yaşayanların önemli bir bölümü fındık mevsiminde Trabzon ve Giresun illerine çalışmaya gidiyorlar.

Ağzına kadar dolan fındık çuvalı sergi yerine taşınmalı. İp yardımıyla sırtlanan çuval, yorucu bir yolculuktan sonra toplanma yerine taşınır. Çoğumuzun yaya bile tırmanamayacağımız bu Yamaç, Çalışkan yöre kadını için günlük yaşamın bir parçası. Çocuklar ise daha bu çağlarda yaşamın zorluklarına alıştırılıyor.

Fındıklar toplanıp kurutulunca iş bitmiyor elbette. Ardından kabuğundan ayrılması gerekiyor.

Şimdi kameralarımızı bir başka geleneğe çeviriyoruz. Çetin doğal koşulların teknolojiye meydan okuduğu bu coğrafyada, ister istemez eski geleneklerde yerini korumaya devam ediyor. Öküzü, harmanı, ve Çetin coğrafi koşullar. İşte bu üçlü bir araya geldi mi, gerisi yine meşakkatli yöre kadınına kalıyor. O biliyor ki, tarlayı ekmezse ekin, ekini biçmezse hasat, hasadı harman yapıp öküzleriyle dövüp buğdayını sapından ayırtmazsa kış günleri ekmek yapacak un bulamaz… O nedenle dövenin ucuna bağladığı öküzlerine ho demek zorunda. Ho diyecek ki, onlar döveni çeksin, döven sapı ezsi ve ardından ezilen sapı yine eskilerden kalma bu insan gücüyle çalışan patoz makinesinden geçirerek buğdaydan ayırsın…

Tüm bu çabalar huzurlu bir ekmek için. Yaşlı dede ise geçen zamanın izini tutuyor köstekli saatinden. Ev hanımı da bi gayret öğlen yemeği hazırlama telaşında. Isırgan otu çorbasıyla savılacak bu öğün belli ki. Olsunda ısırgan otu olsun. Allah ne verdiyse onunla yetinmek yöre insanının mütevazılığından ve kanaatkarlığındandır elbette… Vurulacaktır kelle soğanın başına başına…

Türküler eşliğinde işi zevke dönüştüren yöre kadını, aynı zevki sebzeliğinde de gösteriyor. Ama her halükarda mutludur bu topraklarda yaşamaktan. Yanık türküleri ve selamları hep gurbetteki yakınlarına…

Ah birde onların hasreti olmazsa ya.. o zaman buraların tadına doyum olmaz alimallah… Aslında Karadeniz insanının en yakın dostu kemençedir. Kemençe sayesinde Karadenizli eğlenceyi sever, Horona bayılır. Ama kemençesiz asla olmaz…

Hamurunda o vardır, toprağı onun verdiği hazla işlenir. Gurbeti onsuz olmaz. Sıla özlemlerine hep o eşlik eder. O 3 telli harikalar yaratan kemençe.

Kemençe, Karadenizlinin kanını kaynatır, tüm kaslarını harekete geçirir. Ona dur durak bilmeyen bir enerji verir. Karadenizli de kemençeyi 5000 yıldır yanından hiç eksik etmez. Onun için kemençe bir simgedir…

Bir yerde bir türkü söyleniyorsa, orada muhakkak bir Özlem bir hasret vardır.

Ama eğer türkü kemençenin eşliğinde söyleniyorsa, orada anlayın ki horon vardır….

Bu görüntülerimiz Konacık mahallesinden. Tabiat harikası doğal güzelliklere sahip bu mahalle Özkürtün Kadırga karayolu üzerine kurulmuş. Burada bir eve konuğuz. Aslında ilk bakışta bir düğüne mi geldik diye düşündük. Ama öğle değil. Mahalle halkı her akşam bir araya gelerek kendi aralarında eğlenceler tertip ediyorlar. Bizde bu eğlenceyi kameraya kaydediyoruz…

Konacık mahallesi en güzel yöre yemeklerinin yapıldığı bir mahalle.

Herhalde neden bahsettiğimiz anladınız.

Evet yöresel yemekler konumuz. Ama önce isterseniz, bu Yeşil coğrafyaya bir göz atalım. Burada mevsimin hiç önemi yok. Bir bakıyorsunuz güllük gülistanlık, bir bakıyorsunuz her taraf sis içinde ve bir bakıyorsunuz yağmur yağıyor. O nedenle bu yöreye gezmeye gelenler, doğanın bu sürprizlerine hazırlıklı olması gerekiyor.

Her taraf yeşille bezeli, bin bir çiçekle süslemiş doğa kendisini. Bu yöre, Karadeniz bölgesi ile doğu Anadolu bölgesi arasında ki iklim geçiş kuşağında yer aldığı için, her iki iklim kuşağına ait bitki türleri burada yaşama imkanı bulur. Zamanımızın sınırlı olması nedeniyle tespit ettiğimiz yüzlerce çeşit bitki ve çiçek türünden sadece bir kısmını ekranlarınıza getiriyoruz.

İnsan oğlu ise bu doğanın içerisinde, fotoğrafı tamamlayan birer objeler gibi, kah ormandan odun getirirken, kah doğada gezerken kah da ahşaptan yapılmış evlerin içerisinde lezzetli lezzetli sohbet ederken çıkıyor karşımıza.

Bu serenderde ise hanımlar el değirmeninde kışlık için mısır öğütmekle meşgul. Bir şeyler üretmenin hazzı yüzlerinden okunuyor…
Ama arada sırada dibeğe kaçan taş parçalarını da temizlemek lazım.

Evlerin önünde oluşturulan bu sebzeliklerde ise adeta yok yok. Ama illaki mısırın, karalahananın, ısırgan otunun ve daha çok turşu olarak tüketilen taze fasulyenin yeri bir başkadır.

Neyse şimdi yeniden yöresel yemeklerin yapıldığı mutfağımıza geri dönelim. Zira karnımız da bir hayli acıktı.

Önce sirondan başlayalım. Siron yemeği aslında hamur işidir. Önce yoğrulan hamur yöre kadınının hünerli elleriyle iyice bir açılı. Ardından hafif şekilde sacda pişirildikten sonra, katlanıp doğranarak bir tabağa itina ile dizilir. Önceden hazırlanan sulandırılmış süzme çökelek ile yufkalar iyice ıslanana kadar üzerine dökülür. Sıra artık sirona tat veren kırılmış ceviz içi ile tereyağı karışımına gelmiştir. Bundan sonrası ise servise hazır.

Isırgan yemeği ise bir hayli meşakkatli. Taze olarak tüketildiği gibi, önceden nane kıvamında kurutularak ta tüketildiğini burada belirtelim. Ateşte kaynayan suyun içerisine önceden hazırlanmış kuru yada taze ısırgan otu ilave edilerek, bulamaç haline gelene kadar pişirilir. Belli bir kıvama geldikten sonra yeterince mısır unu ilave edildikten sonra, tere yağı ve sarımsaktan oluşturulan özel sosu da katıldıktan sonra servise sunulur.

Ama böreğin tadı bir başkadır buralarda. Aslında böreklik yufkalar önceden pişirilip kilere alınır ve sırası geldiğinde bu yufkalar kullanılır. Önceden hazırlanan yufkalar hafif suyla nemlendirildikten sonra, ateşte, içinde yağ kaynayan tavaya serilir. Böreğin kalınlığı ise misafir sayısına göre değişir. Pişen börek bıçakla parçalar haline getirildikten sonra üzerine tatlı sos dökülerek servise hazır hale getirilir.

Makarna ise, erişte hamurundan yapılır. İnce İnce doğranan çiğ yufkalar hafif ateşte yağla kızartılır. Yeterince kızarmış makarnalar tabağa alındıktan sonra üzerlerine şerbet ilave edilerek servise sunulur.

Bu arada mısırımız ve köy ekmeğimiz de sobada pişiyor.

Mısır ekmeğine gelince, önceden hamur haline getirilen mısır unu, bezeler halinde kızgın sacın üzerinde pişirilir. Ardından elde edilen bu ekmek hem Kara lahana, hem de ısırgan otu çorbasına doğranılarak yenir.

Hamsi köftesinin tarifini ise bir başka evden alacağız…. Şimdi şöyle güzelce bir ziyafet çekelim kendimize….

Yöresel yemek çeşitlerini yine yöresel, kirmen çatılı ahşap bir mekanda yaptığımız için mutluyuz.. Yemek üstüne kahvelerimizi ise bu otantik şark köşesinde yudumlayacağız.

Bu yaşlı nine ise, bir yıl önceden salamurasını koyduğu hamsilerden köfte yapma telaşında. Yine misafirleri biziz.

Saklama bidonundan çıkarılan Hamsiler birer birer temizlendikten ve mısır unuyla karıştırıldıktan sonra, köfte kıvamında bezeler haline getiriliyor. Ardından kızartma işlemi başlıyor. Karnınız ne kadar tok olursa olsun, bu temiz havada ve illaki bu köfte kokusundan etkilenirsiniz. Birde işe misafirperver yöre insanının ısrarı girince yok demek ne elinizden, ne de içinizden gelir.

Ama bizim olmazsa olmaz dediğimiz bir başka geleneği getiriyoruz şimdi ekranlarınıza. Ha görüntüleri izledikten sonra, bu kadar iş güç arasında, yöre kadını bu işlere nasıl zaman ayırıyor diyeceksiniz…

Sorusu basit.

Onlar bu işlere zaman ayırmıyor, diğer işler onlara bu el emeği, göz nuru isteyen işleri yapsınlar diye zaman ayırıyor. Tabi birde işin içine çeyiz giriyorsa, o zaman evlilik çağına gelmiş geç kızlar için bu işler bir sevda oluyor elbette.

Oyalısı, yazması, dokuması, kanavası, örmesi hep bir kökenden beslenir bu el sanatlarının. Binlerce yıllık bir geçmişten süre gelen
bir gelenekten.

Her yörede aynı gelenek, aynı özenle sürdürülür. Ama bu yörede bu gelenek diğerlerine göre biraz farklıdır. Zira burada genç kızın yaşadığı çevre yansır nakışlarına. Birazda hayal gücü, işte bu eşsiz eserlerin doğmasına sebep olur. Çocuktan, manzaradan, çiçekten, kuştan Örnek alınırda hamsiden hiç alınmaz mı. O da gelecekte süsleyecek yeni bir yuvanın duvarlarını…

Geldik bu haftaki programımızın sonuna…

Gelecek hafta yine aynı yöreden ama bu sefer Zigana platolarında ki yaylalardan, yayla şenliklerinden görüntüler getireceğiz ekranlarınıza.

Dağ başında ilginç bir sanat galerisi, Kadırga efsanesi ve şenlikleri, 3 ilin buluşma noktasında ki erik beli ve doğal güzellikleri,

Kıpır kıpır yöre insan manzaraları,

Doğada ki boğa mücadeleleri ve yol hikayeleri…



Bu yazının yayınlanma tarihi- Ocak 24, 2008