Yapım Tarihi - 2007
Süre - 00:00:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
Yönetmen - Halil Altındere
Pop dengbejler çağında sanat...
Fiyakalı sanat etkinliği Documenta'ya, 'Dengbejler' isimli bir videoyla katılan
Halil Altındere bavullarını yeni açmışken, Kassel'deki sergiden, otosansürden ve
sivillerin devletleşmesinden konuştuk
Almanya'nın Kassel şehrinde yapılan ve uluslararası sanat çevrelerinin gözünün
içine baktığı sanat etkinliği Documenta'nın 12'ncisine bu yıl Halil Altındere, 'Dengbejler'
isimli bir videoyla katıldı. 3 milyon avroluk bütçesiyle, 100 gün halka açık
olacak devasa serginin diğer konukları da, başka bir çerçevede Birikim, Siyahî
ve Artist dergileriydi.
Halil Altındere, güncel, modern, çağdaş, önüne hangisini eklerseniz ekleyin,
yakın dönem sanat dünyasında, hem kendi işleri, hem küratörlüğünü yaptığı
sergiler üzerinden tartışılan bir isim. Bu hem işleriyle tartışma yarattığı
anlamına geliyor, hem de aynı dünyanın müphem aralığında bir yandan göklere
çıkartılıp, diğer yandan yerden yere vurulduğu anlamına...
Documenta'ya katılmak göğsünü kabartmış, Mardinli bir Kürt çocuğu olarak 'dengbejler'
bilgi dağarcığının dışında bilinçaltında. Ama yine de ürkerek konuşuyor
Altındere. Hele konu otosansüre, 301'lere geldi mi...
Documenta bir sanatçı için neden önemlidir?
Documenta 1955'ten beri beş yılda bir yapılıyor. Her defasında son beş yılın
siyasal, sanatsal durumlarını yansıtan bir etkinlik. Bu seneki biraz daha
farklıydı, çünkü sanat dünyasının çok Ünlü fetiş isimlerine ağırlık
verilmemişti. 90'lardan sonra küratörlerin ağırlığının artmasıyla birlikte yeni
model arayışları belirdi. Daha mekânla, sosyal topluluklarla ilişkili işler öne
çıktı. Kassel halkı da bu yıl daha iç içeydi. Sergi 100 güne yayılacak, sürekli
değişecek.
İki proje önerdiniz. Biri gerçekleşemedi. Bunlar kafanızda nasıl belirmişti?
Bu yıl üç ana başlık vardı, modernite, eğitim ve çıplak hayat... Küratörler
Roger Brügel ve yardımcısı Ruth Noack, İstanbul'a geldiklerinde lokal direniş
biçimleriyle, geçmişin gelecekle bağlantısıyla ilgilendiklerini belirtmişlerdi.
O zaman son bienaldeki 'Misaferperverlik Alanı'ndaki enerjiden etkilenmişlerdi.
Davet ettiler, Kassel'e birkaç kez gittim. Kassel Hapishanesi'nden çok
etkilenmiştim, halkı da katabilmek için biraz ütopik bir proje düşündüm. Sonuçta
bütçe sınırsız. '15 Dakikalık Özgürlük' projesinde gönüllü bir müebbet
mahkûmunu, helikopterle alıp sergi mekânı üzerinde gezdirecektik. İçine
binmeyecekti, dışarı güvenli bir biçimde bağlanacaktı. Ayakları yere değmeyeceği
için bürokratik işlemlerden kurtarabiliriz diye düşünmüştük, müdür destek verse
de mahkeme kararı olmadan beceremedik. Şansımıza tam o eyalette kısa bir süre
önce başka bir hapishaneden kirli çamaşırların arasından biri kaçmış çünkü.
Politik bir skandal olabilirdi.
Yedi yıldızlı şark köşesi
'Dengbejler' daha önce aklınızda var mıydı?
Diyarbakır'a bir konferans için gitmiştim. Tepesine dağ evi yapılmış bir plaza
görmüştüm; çok ilgimi çekmişti. Aklımın bir tarafında kalmış. Güneydoğu ve
Mezopotamya'nın sözlü kültür taşıyıcıları dengbejlerle ilgili bir şey yapmak
istediğimde, ikisi birleşti. Dengbejlik yüzlerce yıllık bir meslek. Batıda
karşılığı 'story teller' olabilir. Kürtlerde yazılı tarih değil de, sözlü tarih
daha gelişmiş. Son temsilcileri kalmış artık. Bazı Avrupa kültür fonları koruma
altına almak istiyor. Diyarbakır'da bir 'Dengbejler Evi' kurulmuş. Kayıt altına
almaya çalışıyorlar.
Mehmed Uzun çocukluğunun dengbejlerini anlattığı 'Dengbejlerim' kitabını
yazmaya, Avrupa'da bir kitap fuarında kitabını pazarlamaya çalışan 'modern' bir
yazar arkadaşını gördüğünde karar vermiş. Siz tersi yöne gitmişsiniz.
Mehmed Uzun'un anlattıklarını ben de yaşadım. Annelerimiz, babalarımız bize
kelamlar söylerdi, dengbejlerin kasetlerini dinlettirirdi. Biz canlı çok
izleyemedik, divanlarına katılamadık. Zaten çoğu öldü. Bu projede hem benim
geçmişim, hem bu işin tarihselliği bir araya geldi.
Yeni dengbej hiç mi çıkmıyor?
Yeni jenerasyonda kasetlerini ya da CD'lerini alabileceğiniz pop dengbejler var.
Düğünler için yapılmış şeyler; gerçek kültür taşıyıcıları değiller. Normalde
eski hikâyeleri de anlatsalar her dengbejin bir özgünlüğü vardır. Pop olanlar
sadece kopyacı. Onların MP3'leri bile dolanıyor ortalıkta.
O plaza tepesindeki dağ evinin hikâyesi ne?
Sahibi bir doktor, Abdurrahman Yakut. Plazanın tepesine yurtdışından gelen
misafirlerini ağırlamak için dağevi görüntüsünde tripleks bir yer yaptırmış. Bir
yanı şark köşesi, diğer odalar yedi yıldızlı otel konforunda. Yüzme havuzu,
jakuzi, hamam falan var. Postmodern absürtlüğü çok güzel barındırıyor içinde.
Dengbejler o şark köşeli kısma tek tek geliyor. Filmin sonunda kamera
açıldığında bir plazanın tepesinde olduğumuzu görüyoruz.
Videoda dengbejler kimler, nelerden bahsediyor?
Yaşları 35 ile 60 arasında değişiyor. Normalde dengbej kelamları bir saatle beş
saat arasında değişir. İki üç gün sürenler varmış kabiliyete göre. Amacım
belgesel yapmak değildi, ama spontan performanslar olmasını istedim. Projeden
bahsedince bana sordular 'Nerede gösterilecek?' diye. Genelde kimi daha
mitolojik dönemlerden bahseder, kimi Şeyh Sait'ten. Ama kamera olunca sonradan
siyasal duruma giren çıksa da genelde aşktan bahsettiler. Hatta bazıları bayağı
erotikti. Yanlış bir şey söyleseler, sonra başlarına dert geleceğini biliyorlar.
Burada da gösterilecekti çünkü. Böyle şeyleri hesaplamak zorundasınız. Batılı
göz şikâyet, isyan falan bekliyor. Bazen otosansür olsa dahi sanatçının bunu
hesaplaması lazım.
'Dilin kemiği yok'
Kürt bir sanatçıdan beklenen bu mu?
Sadece Batı değil, burada da oryantalist çok. Ama tehlikeli olan şüpheci
yaklaşanlar. Sanatçının nasıl çarmıha gerilebileceğini biliyoruz artık. Dilin
kemiği yok çünkü.
Bir yandan çok laf türeten bir sanat camiası var. Bir yandan yaşadığınız ülkenin
hassasiyetleri, bunlar üzerine kurulu ceza kanunları var. Bir yandan da
faydalandığınız ya da ileride faydalanacağınız özel sermaye kurumlarıyla
ilişkiler var. Genel olarak otosansür mekanizmasını ne kadar çalıştırıyorsunuz?
Bir şansımız var, sanat dergiciliği yaptığımızdan, bu piyasanın içinde
kavrulmuşuz. Yurtdışı dolaşımlarımız çok oldu. Hem yerel, hem uluslararası
marketin beklentilerini tahmin edebiliyorum. Diyarbakır'dan bir sanatçı katılsa
mesela, onun öyle bir tehlikeye düşme ihtimali daha fazla. Kendisi için doğal
olan budur çünkü.
Piyasada kavrulmuş olmamayı, o farazi Diyarbakırlı sanatçının cahil cesaretini
korumayı tercih etmez miydiniz?
Ben çok şey yaşadım. 98'de Almanya'da Sarkis'le açtığımız bir sergi için burada
'Besle kargayı oysun gözünü' diye yazıldı. Kurnazlık anlamında değil, ama
gardını kaldırmak gerekiyor. Seçkinci elit bir kesim için üretmiyorsunuz,
televizyonda görüp bir refleks verecek kişi için de üretmeniz lazım. Geçen
bienaldeki 'Free Kick' sergisinde üç-dört işin problem yaratacağını
hissetmiştik, ama koyduk da.
Ama Burak Delier'in Dolmabahçe Sarayı'nın önündeki askere satırla yaklaşan bir
adam fotoğrafını kaldırmıştınız. Bu otosansür mü, biri kulağınıza su mu kaçırdı?
İşler A4'teyken büyük basıldığındaki etkisini anlamayabiliyorsun. O problemli
olacak bir işti, kaldırılmasının sebebi bilmediğimiz birinin doğrudan Cumhuriyet
Savcılığı'na ihbarda bulunması. Hakkımızda dava açıldı, katalog toplatıldı.
Otosansür olsaydı hiç asmazdık. İki farklı 301 davası açıldı, savunusunu yaptık,
ikisini de kazandık.
Bundan daha önce ya da sonra 301'den yargılandınız mı?
Hayır, zaten güncel sanat ortamında ilk oldu. Daha önceki davalar hep
sanatçıların birbirini çekememezliği üzerineydi. Ama sanat ortamının çirkinliği
beni ilgilendirmiyor; bunlar basit şeyler. Asıl tehlikeli olan Hrant Dink
sonrası artan ırkçılık, milliyetçilik ve linç kültürü. İnsanlar kendilerinde her
şeyi yapmaya hak görüyor. Genelkurmay Başkanlığı'nın o muhtırada halktan yardım
istemesi de bunu besleyen bir şey. Beni savcılığa ihbar eden kendisinde nasıl
bir hak görüyor mesela?
Daha önceki bienalde de dev banknotlara, utancından yüzünü kapamış Atatürk
resimleri basmıştınız. O nasıl tepki almıştı, ihbar eden çıkmış mıydı?
Bianelde uluslararası bir güvence oluyor sonuçta. Onun başına bir şey
gelmemişti.
Ama bahsettiğimiz satırlı fotoğraf da bir sonraki bienalden kaldırıldı. Sivil
halk gittikçe daha mı devletleşiyor sizce?
Doğru diyorsunuz. 97'de hassasiyetler daha farklı noktalardaydı. Gittikçe
muhbirlik de normalleşti galiba. Toplumsal anlamda gidişat kötü, ama biz
ağzımızı kapatalım anlamına gelmiyor bu. Sistemin içinde, sistemle çatışarak,
boyun eğmeyerek devam etmek lazım.
Oy verecek misiniz?
Daha önce veriyordum, ama bu seçimde vermeme kararı aldım, kendimi yazdırmadım.
Bağımsız adaylar çıktığında üzüldüm, ama ne yapalım? Genelkurmay'ın açıklaması,
Hrant Dink, Şemdinli, en son geçenlerde Ahmet Kaya tişörtlü birinin başına
gelenler... Türk-Kürt düşmanlığı oluşturacak açıklamalar, savaşın tekrar
başlaması, hiçbir şey tesadüf değil.
Bir sergide, demokratik bir ülkenin Genelkurmay Başkanlığı'nın gece yarısı
internet üzerinden muhtıra vermesi fikri üzerine bir 'güncel sanat işi'
görseydiniz, size nasıl gelirdi?
Absürt gelirdi tabii.
23/06/2007
Pınar ÖĞÜNÇ, Radikal
Dengbejler Documenta'da!
Almanya`nın Kassel kentinde düzenlenen Ünlü sanat etkinliği Documenta`da, Halil
Altındere`nin Dengbejler'i sergileniyor.
Sanat çevreleri tarafından dünyanın en önemli sanat etkinliği kabul edilen
Documenta'ya Türkiye'den sanatçı Halil Altındere davet edildi. Yurtdışında,
Türkiye'de olduğundan daha fazla tanınan Altındere, dünyanın bu en önemli sanat
etkinliğine "Dengbejler" isimli video çalışmasıyla katılıyor.
1955 yılından bu yana Almanya'da düzenlenen Documanta'nın bu yılki küratörü
Roger Brügel ve yardımcısı Ruth Noack. Almanya'nın Kassel kentinde, 100 gün
sürecek olan etkinlik için 3 soru belirlendi.
Bunlar, "Modernite bizim antikitemiz mi?" "Çıplak hayat nedir?" ve Lenin`den
esinlenerek ortaya atılan "Ne yapılmalı?"
Altındere'nin aslında uygulamak istediği ilk projesi, cezaevinden çıkaracağı
mahkumları helikopterle Kassel kentinin üzerinde gezdirmeyi amaçladığı "15
dakika özgürlük" bürokratik engelleri aşamadığından gerçekleşemedi.
Altındere'nin ürettiği ikinci proje, "Dengbejler"e ilişkin. Klasik bir dağ evi
içinde, klamlarını dile getirlerken görüntülenen dengbej meclisi, kameranın evin
dışına çıkmasıyla başka bir boyuta taşınır. Kamera uzaklaşırken evin sanıldığı
gibi doğanın bir köşesinde değil, Diyarbakır'ın merkezindeki büyük ve görkemli
bir binanın tepesinde konuşlanmış olduğu ortaya çıkar.
Documenta 12, bu yıl yeni bir programa ev sahipliği yapıyor. Aralarında
Türkiye'den art-ist, Siyahi ve Birikim dergisinin yer aldığı, dünyadan 90 dergi,
Documenta 12 boyunca açık kalacak bir sergide yer alacak.
16 Haziran tarihinde açılan Documenta sergileri, 23 Eylül tarihine kadar ziyaret
edilebilecek.
Diyarbakır`dan Kassel`e kulübe gider...
Uluslararası sanat uzmanlarınca dünyanın en önemli sanat etkinliklerinden
sayılan Documenta`ya Türkiye`den sanatçı Halil Altındere katılıyor. Altındere`nin
Almanya`ya konuk gidecek video çalışması, Diyarbakır`daki yedi katlı modern bir
plazanın üzerine kondurulan dağ kulübesinde geçiyor.
Şehrin ortasındaki 7 katlı modern plazanın çatısında ahşap bir dağ kulübesi
gördünüz. Büyük ihtimalle `Daha neler göreceğim acaba? Burası Türkiye ne de
olsa...` der, geçip gidersiniz. Küçük ihtimalle merak eder, sorar soruşturur,
sahibiyle tanışır, makineniz varsa fotoğrafını çekersiniz. Her iki ihtimalde de
eşe dosta bu `absürt` meseleyi anlatmayı ihmal etmezsiniz; ama kendi halindeki
bu kulübenin uluslararası ölçekte bir sanat etkinliğine misafir olacağı
kesinlikle gelmez aklınıza. Akla gelmeyen nice şeyin başa geldiğini bir kez daha
kanıtlamak isteyen kulübe, Almanya `nın Kassel kentindeki Documenta `da çıkıyor
sanatseverlerin karşısına. Aracı sanatçı, Halil Altındere .
Diyarbakır kent merkezindeki Yakut Plaza`nın çatısında yer alan yapı, plaza
sahibi Doktor Abdurahman Yakut `un misafirleri için inşa edilmiş. Görüntüsüne
aldanmamak lazım; zira kendisi 5 yıldızlı otelleri aratmayacak konforda bir
tripleks... Halil Altındere 2003 yılında bir konferans sebebiyle Diyarbakır `a
gittiğinde görmüş onu. Bu yıl 12.si gerçekleşen Documenta `ya çağrıldığında da
bilinçaltındaki `absürt` resmi çıkarmış gün yüzüne.
Altındere , 23 Eylül `e kadar sürecek Documenta `ya `Dengbejler ` isimli video
çalışmasıyla katılıyor. 2 saatlik çekimden damıtılan 15 dakikalık videoda
dengbejlerin aşka, tarihe, toplumsal ve siyasi hayata dair pek çok kelamı var.
Toplandıkları yer, dağ kulübesinin Şark köşesi. Klasik bir dağ evi içinde,
kelamlarını dile getirirken görüntülenen denbej meclisi, kameranın kapının
dışına çıkmasıyla izleyiciyi şaşırtmaya başlıyor. Kamera uzaklaşırken evin
sanıldığı gibi doğanın bir köşesinde değil, Türkiye `nin büyük şehirlerinden
Diyarbakır `ın merkezindeki görkemli bir plazanın tepesinde olduğu anlaşılıyor.
Film, kentin kaotik yapısına yukarıdan bir bakışla bittiğinde izleyicideki
şaşkınlık sürüyor.
İlk uluslararası çalışması değil
Documenta `nın bu yılki küratörü Roger Brügel ve yardımcısı Ruth Noack üç ana
başlığı; modernite, çıplak hayat ve eğitimi öne çıkarıyor. Sanatçılardan
öncelikli istekleri de Almanya `nın Kassel kentiyle ilişki kurmaları olmuş
aslında. Halil Altındere `nin bu minvalde geliştirdiği ilk öneri `15 dakikalık
özgürlük` isimli bir performansmış. Kassel Hapishanesi`nde müebbet hapis
cezasına çarptırılmış mahkumları ayakları yere değmeden şehrin üzerinde
helikopterle 15 dakikalık bir gezintiye çıkarmayı öngören çalışma , Almanya `nın
bürokratik engellerine takılıp rafa kalkmış. Altındere de modernite-antikite
çerçevesinde düşünmeye başlamış ve dengbejleri anlatmaya karar vermiş.
Sanatçının Documenta `ya nasıl davet edildiğine gelince; uluslararası sanat
ortamının kapısını aralayan Çukurova Üniversitesi Resim Bölümü ve Marmara
Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi değil, 1997 İstanbul Bienali olmuş. O
bienalle açılan kapı, Altındere `nin pek çok bienal ve grup sergiye davet
edilmesine vesile olmuş. Bunlar arasında 2006 yılı sonunda Rene Block `un
küratörlüğünü üstendiği `Sanat , Hayat ve Kafakarışıklığı`, Charles Eshe ve
Vasıf Kortun `un küratörlüğündeki 9. İstanbul Bienali (2005), Harald Szeeman`ın
küratörü olduğu `Bal ve Kan`(2003), Manifesta 4(2002), Gwanju Bienali(1998) ve
Sao Paolo Bienali (2002) yer alıyor. Sanatçının katıldığı en son etkinlik
Documenta 12. Uluslarararası Sanat Dünyası `nın çok önemsediği etkinlik, 23
Eylül `e kadar Almanya `nın Kassel kentinde izlenebilecek.