Çankaya Belgeseli




Yapım Tarihi - 1998
Süre - 320 dakika. Tamamı 5 saat 20 dakika.
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
Bölüm Sayısı - 8

Yönetmen - Tülay Yavuz
Yapımcı - Engin Narin
Hazırlayan - Can Kozanoğlu
Metin Yazarı - Can Kozanoğlu
Koordinatör - Başar Başarır
Danışman - Dr. Ahmet Demirel ve Yücel Demirel
Müzik - Emre Irmak

Röportaj Yapılan Kişiler
Haldun Derin
Özden Toker
Nilüfer Gürsoy
Suphi Karaman
Ferruh Bozbeyli
Altan Öymen
Mehmet Turgut
Cüneyt Arcayürek
Kenan Evren
Semra Özal
Orhan Koloğlu

Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi'nden Prof. Oğuz Onaran'ın dört öğrencisi hazırlamış bu belgeseli.

Çankaya, Cumhuriyet tarihinin önemli mekanlarından biri... Milli Mücadelenden bugüne kadar böyle oldu, yarın da böyle olacak. Atatürk'ten Demirel'e Çankaya... Milli Mücadele, Cumhuriyetin ilanı, devrimler, muhalefet, Takrir - i Sükun dönemi... Atatürk'ün sıkıntılı yılları... İnönü'yü uzaklaştırması... Atatürk'ten sonra cumhurbaşkanı olmasını önlemek için "İnönü'yü ortadan kaldırma" tertiplerine girişenler... Ordunun İnönü'yü istemesi... İnönü'nün demokrasiye geçiş iradesi... 14 Mayıs'ta demokrasi devrimi; artık Cumhurbaşkanı Bayar, Başbakan Menderes'tir. Hemen orduda darbeci cuntaların oluşması... 27 Mayıs darbesine karşı Celal Bayar'ın cebinden tabancasını çıkararak direnme girişimi... Menderes ve arkadaşlarının ihtilal mahkemesinin kararı ve cuntanın emriyle idam edilmesi... Sandıktan çıkan liberal Ali Fuat Başgil'in adaylığının süngüyle engellenerek darbe lideri Gürsel'in Cumhurbaşkanı seçtirilmesi...

Cumhuriyet tarihi devam ediyor... 27 Mayıs darbesinin yol açtığı cuntacılık hastalığını önlesin diye Genelkurmay Başkanı Org. Sunay'ın Cumhurbaşkanı seçilmesi... Darbe girişimleri... 12 Mart... Gürler macerasına karşı Ecevit'le Demirel'in demokrasi işbirliği... 12 Eylül darbesi... Liderler sürgünde, demokrasi rafta... Hapishaneler tıklım tıklım... Ve Özal'lı yıllar... Ekonomik reformlar... Demirel'in sürgünden Çankaya'ya giden siyasi yolculuğu... Belgesel, Çankaya etrafında bir "Cumhuriyet tarihi"dir.

Belgeler... Uzman tarihçilerin yorumları...
İnönü'nün kızı Özden Toker,
Bayar'ın kızı Nilüfer Gürsoy,
Siyasetçi Ferruh Bozbeyli,
Darbeci Suphi Karaman,
Gazeteci Cüneyt Arcayürek gibi tanıklar...

Belgesel, zengin arşiv verilerine ve görüntülerine dayanıyor. Belgeselde dönemlerin siyasi ideolojilerinden etkilenmeyen bir dil kullanılmış... Tarihi terminolojiye sadık kalınmış, değerlendirmelerde siyaset biliminin kavramları kullanılmış. Bir sinema filmi gibi izleyeceğimiz dönemlerin değişen konuları gösteriyor ki, Cumhuriyet ve demokrasi nice fırtınaları aşıp geleceğe güvenle yürümektedir. Hatta bugünkü nesillerin "geçmişte bunları mı tartışmışlar, böyle mi yapmışlar?" diye yadırgayacağı olaylar da var. Ama o günlerin gündemi öyleydi...

Kaynak
21 Nisan 2000
Hakkı Devrim' in Köşe Yazısı




Gepegenç haber kanalı CNN Türk dört aydır bir belgesel hazırlıyordu. Genç dedim, henüz altı aylık bir kanaldır. Kendi yağlarıyla kavrularak ortaya koydukları eserin adı Çankaya Belgeseli. Bu akşamdan başlayarak peşi peşine sekiz gün saat 22.05-22.45 arası yayımlanacak. (CNN Türk'ün önemli bir özelliği de programlarının, tam açıklanan saatlerde başlayıp bitmesidir.)

Bir iki kelimeyle, sekiz program hakkında ayrı ayrı fikir vermeye çalışacağım :

1. Bölüm
Atatürk (15 yıl- 1923-1938)
İsmet Paşa'nın değişmez İkinci Adam'lığı.

2. Bölüm
İsmet İnönü (12 yıl- 1938-1950)
Çankaya'daki sofrada farklı misafirler. Savaş. Demokrat Parti.

3. Bölüm
Celal Bayar (10 yıl- 1950-1960)
Arapça ezan. Kore Savaşı. 6/7 Eylül. Silahını arayan cumhurbaşkanı.

4. Bölüm
27 mayıs ve Cemal Gürsel (6 yıl- 1960-1966)
Anayasa. Yassıada. 22 Şubat / 21 Mayıs olayları. Çankaya'da bir hasta.

5. Bölüm
Çankaya sakinleri mesele olmaya başlıyor- Cevdet Sunay (7 yıl- 1966-1973)
Demirel sahnede. 12 Mart Muhtırası.

6. Bölüm
Zor doğum- Fahri Korutürk (7 yıl- 1973-1980)
Koalisyonlar. Cephe hükûmetleri. Cumhurbaşkanı seçemeyen parlamento. Kıbrıs. Bülent Ecevit.

7. Bölüm
12 Eylül- Kenan Evren (9 yıl- 1980-1989). Şiddet duruluyor. Yeni partiler, yeni simalar- Turgut Özal.

8. Bölüm
Turgut Özal (4 yıl- 1989-1993). Üslup değişiyor. Körfez Savaşı. Çankaya'yı bırakmayı düşünen cumhurbaşkanı. Ve apar topar Çankaya'ya çıkan başbakan- Süleyman Demirel (7 yıl- 1993-2000).



6. Bölüm - Kaynak CNN Türk
77 yıllık Türkiye Cumhuriyeti tarihini ve dokuz cumhurbaşkanı ve dokuz dönemi, "cumhurbaşkanı seçimleri" açısından inceleyen belgeselin bu bölümünde, Korutürk'ün Çankaya'ya çıkmasından, 12 Eylül askeri müdahaleye kadar geçen süreç anlatılıyor.
"Korutürk Çankaya'ya çıkıyor, Çankaya sessizleşiyor", "1973 seçimleri, Karaoğlan rüzgarı, AP'nin en büyük yenilgisi", "Koalisyon krizine sürpriz çözüm- CHP - MHP koalisyonu", "Türkiye yıllar sonra savaşta- Kıbrıs Barış Harekatı", "Birinci Milliyetçi Cephe Hükümeti, zor yıllar- gaz yok, yağ yok, siyasal şiddet var", "Karanlıkta Kalan Facia- Taksim Meydanı'nda kanlı pazar", "1977 seçimleri, ikinci MC, ikinci Ecevit hükümeti", "Cinayetler, katliamlara dönüşürken Silahlı Kuvvetler'den Korutürk'e ilk uyarı mektubu", "Parlamento bir türlü cumhurbaşkanı seçemezken, ilk darbe kararı, ilk ertemele- 11 Temmuz'da Bayrak Harekatı", "Ve 12 Eylül 1980 sabahı"...
"Çankaya"nın bu bölümünde olayların bir bölümü, Kenan Evren, Haluk Bayülken, Altan Öymen, Çetin Ersarı, Suphi Karaman, Mehmet Turgut, Ferruh Bozbeyli ve Cüneyt Arcayürek'in anlatımıyla ekrana gelecek.



7. Bölüm - Kaynak CNN Türk
Evren Çankaya'ya, Özal Başbakan
12 Eylül'le ülkeye 'güven ve huzur ortamı' geliyor...
Yasaklamalar, banker faciası, Anayasa oylaması, seçimler...
Bu bölümde Evren dönemi anlatılıyor.

Türkiye Cumhuriyeti'nin 77 yıllık öyküsünü, dokuz cumhurbaşkanı ve dönemi, "cumhurbaşkanlığı seçimleri" açısından anlatan "Çankaya Belgeseli"nin yedinci bölümünde, Çankaya'da Kenan Evren var. Bu bölümde ekrana gelecek konu başlıkları şunlar:
"Kenan Evren Devlet Başkanı, Demirel ve Ecevit Hamzakoy'da Erbakan ve türkeş Uzunada'da...", "Şiddet olayları duruluyor, 'huzur ve güven ortamı' geliyor- yasaklar, tutuklamalar, tıklım tıklım mahkeme salonları...", "Ekonomik reformlar, yeni yatırımcı tipleri- Bankerler dönemi...", "Anayasa oylaması, Cumhurbaşkanı seçilen Evren'in büyük pişmanlığı- 'Nurettin Ersin'i ikna edebilseydim...", "Demokrasiye geçiş öncesi son uyarılar, yeni partiler, vetolar...", "Seçimler ve ANAP'ın büyük zaferi...", "Türkiye hızla değişiyor..", "Kenan Evren tebdil - i kıyafetle Kızılay'da, Özal her yerde...", "Semra Özal anlatıyor- Turgut Bey, 'Semra koy bir kaset' dediğinde...", "Referandum ve siyasi yasakların kalkışı...", "ANAP'ın 1987 seçimlerindeki zaferi, 1989 yerel seçimlerindeki yenilgisi...", "Kenan Evren'in görev süresi dolarken, Evren'den Özal'a uyarı- 'Bak Özal, cumhurbaşkanlığına niyetleniyorsun ama..."
Programın bu bölümünün tanıkları, Kenan Evren, Semra Özal, Cüneyt Canver, Haluk Bayülken, Cüneyt Ülsever ve Cüneyt Arcayürek olacak.

- 12 Eylül nedir? Kenan Evren kimdir?
Sual, 16-25 yaş arası çeşitli öğretim ve meslek kurumlarından gençlere sorulmuş. 12 Eylül'ü "bir belgesel", hatta "solcuların devrimi", Kenan Evren'i başbakan sananlar var (Alin Taşçıyan, 10 şubat, Milliyet).

Sevimli bir genç kız
- Tarih öğrencisiyim, ama bunlarla ilgilenmem, diyor.

Hayret etmek, dehşete düşmek bir işe yaramaz.
Bırakın tarihi, içinde yaşadığımız olayları bizden sonra gelenlere aktaramayışımız eski bir gerçektir.