Yapım Tarihi - 2001 / 2002
Süre - 00:30:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe, DV
Yönetmen - Gülnur Yeşilbaş
Yapımcı - Gülnur Yeşilbaş
Yapım Şirketi - NMC
(New Media Company)
Senaryo - Gülnur Yeşilbaş
Hazırlayan ve Araştırmalar - Gülnur Yeşilbaş
Müzik - Aria
Animasyon jenerik - Taner Elmalık
Montaj Editörlüğü - Devrim KARABATAK
Koordinatörlüğü - Ali Kara
Seslendirme - Süha ÇALKIVİK
Belgeselin Ana Teması
Cumhuriyet kurulduktan sonra, devlet/hükümetlerin
aldığı ekonomik kararlar sonucu Türkiye'de sanayinin nasıl geliştiği.
Birinci ve ikinci bölümde bu konuda atılan ilk adımlar ve uygulanan ekonomik
modeller var. Daha sonraki bölümlerde özel kesimde oluşan sermaye birikimi
ve oluşan sermayedarların yaptıkları yatırımlar ve ortaya çıkan ürünlerden
örnekler var. Yani merkezi otoritenin dönemsel konjonktür içinde aldığı
kararlar, bu kararlar sonucu yatırım yapmış sanayiciler ve ortaya çıkan
ürünler temel faktörler.
Bunları bir zaman süreci içinde ele aldığınızda bu
topraklarda oluşan uygarlık düzeyi de kendiliğinden ortaya çıkıyor. Her şeyi
ders anlatır gibi tarifleyici bir üslup kullanmadım. Sadece bu
"uygarlık-sanayi" ilişkisinin ipuçları var. 1. ve 7. bölüm arasındaki
farklılıklar bütün bölümleri izleyenlerde bu duyguyu uyandıracaktır diye
düşünüyorum.
Siz de şöyle bir çevrenize baktığınızda elinizin altındaki
birçok günlük yaşam araçlarının sanayi ürünü olduğunu göreceksiniz. Yani
insanın doğal yaşamı, kendi bilgisi ile dönüştürmesi, mantık buydu. İyi mi
kötü mü dönüştürdüğü ayrı bir belgesel konusu benim için. Çekim ve montaj
dahil toplam 11 ayda hazırladım. Röportajlar, konu araştırması, görüntü
araştırması, senaryo ve metinler bana ait. Yaptığım mülakatlar yine aynı
konuda hazırlanmış "İstanbul Sanayi Odası'nın 50. Yıldönümünde Türk Sanayi
Tarihi" adlı kitapta anektod olarak kullanıldı. Müzikleri Aria şirketi
yaptı. Oya-Bora ikilisinden Bora'nın şirketi. Animasyon jenerik Taner
Elmalık'a ait. Tabii ona bu uygarlık-sanayi ilişkisini epey bir anlatmak
hatta yazıp vermek durumunda kaldım ki, insanlar pek bu ilişkiyi
düşünmemişler. Montaj editörlüğünü Devrim Karabatak yaptı. Koordinatörlüğü
Ali Kara üstlendi. Seslendirme Süha Çalkıvik'e ait. Şirketimizin adı NMC
(New Media Company) Belgesel 7 bölümden oluşuyor.
1.Bölüm
İlk Arayışlar-Bu bölümde Cumhuriyet öncesi 10 yılda dünyada ve
Türkiye'de meydana gelen savaşların sermaye kaynaklarını erozyona uğratması,
dolayısıyla Cumhuriyet Türkiye'sine kalanlar vurgulanıyor. Ardından
"Şimendifer siyaseti" olarak adlandırılan ulaşım politikasının ekonomik ve
savunma açısından anlamı anlatılıyor. Daha sonra İzmir İktisat kongresi
öncesinde Gazi Mustafa Kemal'in Balıkesir'deki Zağnos Paşa Camiin'deki
konuşmasından bir alıntı var. Burada liberal ekonomik model yani özel
sermayedar yaratma fikri yatıyor. Ardından İktisat Kongresi'nde özel
sermayedar yaratma konusunda alınan kararlar ve İş Bankası'nın oluşacak
sermayedar çevrelere finansman sağlaması anlatılıyor. Alpullu Şeker
Fabrikası'nın kuruluşu, o dönemde Türkiye'de yatırım yapan birkaç çokuluslu
şirket (Ford Motor Company, Nestle, Columbia Plak) anlatılıyor.
2.Bölüm
Devlet Eliyle Kalkınma- 1929 Büyük Buhran'ın ABD ve Avrupa'daki
etkileri anlatılıyor. Bu ekonomik buhran sonucu Avrupa'da faşizmin yükselişi
vurgulanıyor. Türkiye de ise alınan birtakım önlemlerin yetersiz kalmasıyla,
buhran nedeniyle başgösteren sıkıntıların siyasal sorunları ortaya çıkarması
sonucu hükümet sanayicilik işine soyunuyor. Bu dönemde yapılmış bazı
yatırımlar örnek olarak alınıyor. Burada üretimin getirdiği refah, o
dönemdeki üretim anlayışı sadece fabrika kurmak değil, fabrikaları
insanların yaşam biçimlerini dönüştürmek üzere donatmaları sık sık
vurgulandı. (Spor alanları, Sinema, balolar) Yurtiçinde bu fabrikaları
kuracak bilgi olmadığı için yatırımlar genellikle yurtdışındaki şirketlerce
yapılmış. Bu fabrikalarda daha sonraki yıllarda çalışacak mühendis ve
yöneticileri yetiştirmek üzere yurtdışında eğitime gönderilen kişilerden bir
örnek olan Şahap Kocatopçu'ya yer verildi.Ve ikinci dünya savaşı
konjonktüründe konulan Varlık vergisinin Müslüman-Türk sermayedar lehine
sermaye transferine yol açtığı vurgulandı.
3.Bölüm
Kalkınma Köyden Başlayacak:Bu bölümün girişinde simgesel bir olay
kullanıldı. USS Misiouri. Amerikan Donanması'na ait bu geminin 1944 yılında
ölen Türkiye'nin Washington Büyükelçisi Mehmet Münir Ertegün'ün cenazesini 2
yıl sonra Amerika'dan Türkiye'ye getirerek, SSCB'ne Türkiye'nin Batı'dan
yana olduğunu ve ABD'nin de Türkiye'nin yanında olduğu mesajını göndermesi.
Ardından Marshall Planı ile savunma amaçlı yapılan yolların sanayinin ulaşım
olanaklarını arttırması, köylerin kentlere ve tüketim araçlarına kavuşması,
DP iktidarının köylüden yana olan politikaları sonucu tüketim mallarına olan
talebin artması, bu talebi karşılayacak özel kesimde yatırımların başlaması
konu ediliyor. Eğer isterseniz daha uzun yazabilirim.
4.Bölüm
Atölyelerden Fabrikalara- 1950'li yıllarda özel kesimde başlayan
küçük atölyelerde yürütülen imalatın fabrika ortamına doğru kayması yani
büyümesi anlatılıyor. Bu dönemde uygulanan 5 yıllık planlarla sanayiinin
yönlendirilmesi, yine içerideki üretimi dışarıdan gelecek mallara karşı
koruma. Bu konuda alınan kararlar.
5.Bölüm
"Davullar Çalacak"- 1968'de başlayan gençlik hareketleri ile işçi
kesimi arasındaki ilişki, Petrol Krizi, Kıbrıs Çıkartması, ABD Ambargosu'nun
genel ekonomiye etkisi ve oradan da üretime yansımaları yer alıyor. Giderek
büyüyen dış borçlar, döviz sıkıntısı ve grevler. Bu karışıklık içinde
büyüyen şirketler ve 1979'da Türkiye'nin artık ekonomik olarak duvara
dayanması yer alıyor.
6.Bölüm
Uzaklara Yolculuk- 24 Ocak Kararları öncesi ve kararlar alındıktan
sonra ihracta dayalı büyüme modeli içerisinde üretimin artması ve
sanayicilerin dış pazarlardaki deneyimleri yer alıyor.
7.Bölüm
"Yaşam Kalitesi"- Soğuk savaşın btimesinin ardından dünyada açılan
yeni pazarlar, küreselleşmenin getirdiği rekabet dolayısıyla sanayicilerin
kalite arayışları. Körfez Savaşı'nın sanayi üretimine etkisi, 1990'ların
ikinci yarısından sonra Anadolu'daki sanayi işletmelerinin öne çıkışı, 2. ve
3. nesil sanayicilerin gelecekle ilgili yorumları yer alıyor.
Belgeselde Yer Alan Konuşmacılar
Bölüm 1
Fethi Çelikbaş, Mustafa Sönmez, Adnan Şener, Korkut Boratav, Yahya Sezai
Tezel, Ömer Yazıcı (Alpullu), Cemal Ünlü, Rahmi M. Koç, ŞahapKocatopçu, Jak
Kamhi, Mehmet Şuhubi
Bölüm 2
Korkut Boratav, Yahya Sezai Tezel, Mustafa Sönmez, Şükrü Nar (Kayseri),
Hasan Güler (Kayseri), Yusuf Görmüş (Paşabahçe), Muammer Kabayel (Nazilli),
Özer Ertuna, Ahmet Ulu (Karabük), Mehmet Şuhubi, Jak Kamhi, Fikret Evyap
Bölüm 3
Tahsin Önalp, Süleyman Demirel, Şaban Çavuşoğlu, Metin Tokpınar, Bülent
Eczacıbaşı, Sakıp Sabancı, Ömer Dinçkök, Hasan Yelmen, Erkut Yücaoğlu, Faruk
Yöneyman, Selçuk Yaşar, Kemal Kurdaş, Can Kıraç, Fethi Çelikbaş, İbrahim
Bodur, İshak Alaton, Şarık Tara, Attila Sönmez, Asım Kocabıyık, Rahmi M. Koç, Jak Kamhi.
Bölüm 4
Şahap Kocatopçu, Hasan Yelmen, Şinasi Orel, Ayhan Çilingiroğlu, Attila
Karaosmanoğlu, Kemalettin Vardar, Halil Tunç, Fethi Çelikbaş, Süleyman
Demirel, Mustafa Somuncu, Jak Kamhi, Sakıp Sabancı, Rahmi M. Koç, Can Kıraç,
Tahsin Önalp, Haydar Akın, Süleyman Demirel
Bölüm 5
Halil Tunç, Rahmi M. Koç, Ömer Dinçkök, Süleyman Demirel, Nurullah Gezgin,
Asım Kocabıyık, İsmail Mısırlı, Orhan Özokur, Sakıp Sabancı, Ege Cansen,
Yakup Kepenek, Yıldırım Aktürk, İbrahim Bodur, Şaban Çavuşoğlu, Bilsay
Kuruç, Mehmet Kabasakal, Kemal Derviş, Süleyman Demirel, Fikret Evyap
Bölüm 6
Ekrem Pakdemirli, Yıldırım Aktürk, Hüsnü Doğan, Rahmi M. Koç, Ali Coşkun,
İbrahim Bodur, Şerif Egeli, Namık Ekinci, Hüsamettin Kavi, Ömer Dinçkök,
Mehmet Ali Babaoğlu, Hasan Yelmen, Bülent Eczacıbaşı, Fikret Evyap, Salih
Esen (EBSO), Kemal Derviş, Jak Kamhi, Bülent Gültekin, Ömer Dinçkök.
Bölüm 7
Ali Tigrel, Şerif Egeli, Hüsamettin Kavi, Memduh Hacıoğlu, Bahar Şahin, Cem
Duna, Sakıp Sabancı, Mehmet Ali Berkman, Nedim Esgin, Mehmet Balduk
(KahramanMaraş Tic. Ve San. Od.), Yılmaz Kanbak (Kocaeli San. Od.), Ömer
Dinçkök, Hüsamettin Kavi, Ferit Şahenk, Tarık Tunalıoğlu, (Renault), Ahmet
Nazif Zorlu, Rahmi M. Koç, Thomas Brisken (General Electric), Süleyman
İlgeri (Denizli San. Od.), Nejat Koçer (Gaziantep San. Od.), Savaş M.
Özaydemir (Eskişehir San. Od.), Mustafa Çapar (Kayseri San. Od.), Ahmet
Şekeroğlu (Konya San. Od.), Ümit Özgümüş (Adana San. Od.), Rona Yırcalı
(Balıkesir San. Od.), Mennan Aksoy, Prof. Dr. Taner Özkaynak, Zeynep Bodur
Okyay, Ali Sabancı, Ali Koç, Zafer Çağlayan (ASO), Kemal Çolakoğlu, Rifat
Hisarcıklıoğlu, Ali Coşkun, Hüsamettin Kavi, Tanıl Küçük.
Kaynak
Gülnur Yeşilbaş
Belgeselin Yayını
Bir Uygarlık Öyküsü - Sanayi
Gülnur Yeşilbaş / Yönetmen, Yapımcı
Elektronik Posta Adresi
gulnury@turk.net
gulnur_yesilbas@yahoo.com
gulnur.yesilbas@newmediaco.net