Akademisyen ve araştırmacı Deniz Gedizlioğlu’nun University of Arizona’da
yazdığı master tezinden yola çıkarak hazırladığı “Aşk-ı Memnu Efsanesi”
belgeseli “yavaş içerik” adlı Youtube kanalında yayınlandı.
2008-2011 yılları arasında Halid Ziya Uşaklıgil’in “Aşk-ı Memnu” adlı romanından
uyarlanan “Aşk-ı Memnu” dizisinin Türkiye popüler kültür tarihine nasıl damga
vurduğunu açıklamak için yola çıkan belgesel serisi, Ziyagil yalısına acımasız
ve gerçekçi bir ışık tutuyor.
Akademisyen ve araştırmacı Deniz Gedizlioğlu ile belgeseli, diğer Aşk-ı Memnu
uyarlamalarını ve Türkiye’de güncel olarak en çok izlenen dizileri konuştuk.
“Başı ve sonu belli olan hikâye”
“Aşk-ı Memnu Efsanesi” adlı üç bölümlük bir belgesel hazırladınız, ilk iki
bölümü Youtube’da yayınladı. Bize bu belgesel projesinden bahsedebilir misiniz?
“Aşk-ı Memnu Efsanesi” belgeseli Arizona Üniversitesi’nde “Aşk-ı Memnu” dizisi
(2008-2011) üzerine 2013 yılında yazdığım yüksek lisans tezime dayanıyor. Tezi,
dizinin Türkiye için kolektif bir öneme sahip olduğunu düşünerek ve bir gün
mutlaka insanlarla paylaşma arzusuyla yazdım.
O zamandan bu güne gelişen yeni iletişim araçlarıyla Youtube ve benzeri
platformlara özgü anlatı biçimlerinin, bu tezin disiplinlerarası yöntemiyle çok
uyumlu olduğunu ve savunduğum argümanı bu şekilde çok daha fazla insan için
erişilebilir bir forma sokabileceğimi gördüm. Ve bu amaçla Ekim Acun’dan (Şokopop)
fikir almak istedim ve birlikte çalışabileceğimizi düşündük. Sonrasında bizim
açımızdan kendi başıma devam etmem daha uygun oldu ve proje bugünkü hâline
geldi.
Diziyi bu kadar önemli kılan neydi, neden fenomen olan oldu Aşk-ı Memnu?
Ay Yapım’ın Aşk-ı Memnu’su, aslında Türkiye'nin sosyopolitik açıdan belli bir
dönemeciyle çok iyi örtüştüğü için fenomen olmuş bir dizi. Biçimsel olarak da
bugüne göre bazı üstün özellikleri var: Her şeyden önce, başı ve sonu belli
olduğu için anlam bütünlüğünü koruyabilen bir hikâyeyi izleyiciler neredeyse tek
solukta izledi. Hâlâ televizyonun egemen olduğu bir medya rejiminde herkes bir
sonraki bölümü sabırla beklerken, dizi etrafında da güçlü bir söylem oluşmasına
tanıklık ettik.
Dizi, Türkiye'nin neoliberal politikalara geçiş yolculuğunda hem bu
sosyoekonomik bağlamın tadını çıkaran yeni orta sınıfların kimi ekonomik
çelişkilerle yüzleşmeye başladığı, hem de diğer yandan Türkiye’nin artık kendini
Batıyla eşdeğer bir aktör olarak hissettiği bir döneme denk geldiği için
“tarihsel” açıdan önemli. Küresel 2008 krizinin Türkiye’yi görünürde daha az
etkilemiş olmasının getirdiği bir özgüven de vardı tabii. Bu çerçevede Aşk-ı
Memnu’yu fenomen kılan en önemli özelliği, 19. yüzyıl sonlarından 20. yüzyıla
uzanan aile, görgü ve bağlılık etrafında örülmüş Cumhuriyet ideallerine kafa
tutması. Dizinin senaristleri de bu dönüşüme denk düşen bir uyarlama modeli
geliştirdi ve herkeste büyük bir heyecan uyandırdılar. Bu anlatıyı da en iyi
Firdevs Yöreoğlu karakteri üzerinden kurdular.
Bir ikon: Firdevs Yöreoğlu
Belgeselin ikinci bölümünde Firdevs Yöreoğlu’ndan çokça bahsediyorsunuz. Neden
bu kadar önemli Firdevs Yöreoğlu karakteri?
Firdevs Yöreoğlu, önce diziyi izleyen, sonra romanı okuyan birini şaşırtacak
derece büyük bir dönüşüm geçiriyor. Firdevs Hanım, Halit Ziya Uşaklıgil’in,
romanında esasen ibret olsun, diye yazılmış gibi görünen biri. Uzun süre devam
edecek hiçbir şeye yatırım yapmayıp sadece keyfini ve güzelliğini önceleyen; ama
koşullar ve yaşı gereği bunu da kaybetmiş olan bir karakter. Dizideki Firdevs
Yöreoğlu ise tam anlamıyla neoliberal bir özne. Neoliberal çağın bize verdiği
illüzyonla çokça örtüşüyor: Akıllı davranırsan, kendine yatırım yaparsan,
etrafındaki insanları çıkarların doğrultusunda kullanırsan yolunu bulabilirsin
ve yenilmezsin. Diğer yandan da tabii ki erkek egemen bir düzende bir kadın
olarak bu haliyle var olabildiği için, mevcut güç hiyerarşisinde ezilen birçok
insanın fantezilerine dokunmuş bir karakter.
Roman birçok kez uyarlandı, son olarak Farah Zeynep Abdullah’ın oynadığı
Bihter’i izledik. Ancak Ay Yapım tarafından uyarlanan dizi neden ‘ayrı’ bir
yerde?
Aslında 1975’te yayınlanan TRT dizisinin de o dönem için çok önemli bir yeri
olduğunu söylerler. Bunu ancak o dönemin sosyal dünyasını incelediğimizde
kavrayabiliriz. Ay Yapım uyarlamasının gördüğü ilginin arkasında ise az önce
bahsettiğim kültürel kırılmanın yanında, o dönemde Türkiye dizi sektörünün büyük
bir yükselişe geçmiş olması ve Ay Yapım’ın bunu herkeste heyecan yaratarak güçlü
bir estetik ve güçlü bir anlatıyla buluşturmuş olmasından bahsedebiliriz. Ki
sadece Türkiye’ye özel bir durum da değildi bu, tüm dünyada çarpıcı bir dizi
rüzgârı başlamıştı. Gossip Girl, Mad Men bu yapımlardan bazılarıydı.
Türkiye özelinde belki şu yaşandı: Alışkın olduğumuz melodramın aksine daha
karmaşık hikâyeler ve aslında üç boyutlu karakterler görmeye başladık. İyiyle
kötüyü ayırt edemedik örneğin ya da iyi olanın kötü yanlarını, kötü olanın iyi
olduğu anlar gördük. Tüm bu yenilik rüzgârını Aşk-ı Memnu güçlü bir şekilde
arkasına aldı. Anlatıda birçok yeri muğlak bıraktı ve bu muğlaklıkla insanların
hikâyeye çok daha geniş bir açıdan bakabilmesini sağladı.
En önemlisi de izleyici olarak Türkiye dizi sektöründe çok nadir görülen bir
şeyi tatmış olmamız: Yazarlar açısından öykünün bir başı ve sonu olan, nereye
gideceği her zaman belli olan bir hikâyeyi tutarlı ve güçlü bir anlatıyla
izledik. Bu, Türkiye dizi sektörü için son derece başarılı bir işti.
Yasak aşk
Yasak aşk hikâyesi ne kadar etkili oldu hikâyede?
Dizinin merkezindeki yasak aşk hikâyesinin cinsellik boyutunu bu kadar başarılı
anlatan başka bir yapım daha gelmedi. Hepimiz için çok iştah açıcıydı bu
gerilim. Televizyon kurtları hatırlar: Vahşi Güzel dizisine benzetiyorum ben bu
bağlamda diziyi. O heyecanı bize yaşatan iyi bir örnekti. Aşk-ı Memnu’nun bunu
yapabildiği dönemde Türkiye’de yine AKP yönetimi hüküm sürüyordu ve dizi bu
anlamda pek çok baskıya maruz kalmıştı. Ancak buna rağmen o cinsel gerilimin
dozunu hiç azaltmadı senaristler ve Türkiye izleyicisine bunun önemini yeniden
hatırlattılar.
Yasak ilişki de bugüne dek Türkiye dizilerinde hep birini elde edememek, birini
aldatmak, kavuşamamak gibi romantik sularda ele alındı. Bir insanı
heyecanlandıran farklı boyutların olduğunu, sadece bir yastıkta kocamak değil
de, insanın ruhunun doyurulması gerektiğini ısrarla vurgulayan bir tutumdu bu.
Ve tabii ki diziyi çok güçlendirdi.
Yeni bir uyarlama olan “Bihter” filmiyle ilgili ne düşünüyorsunuz?
Uyarlamanın da uyarlaması, potpuri bir yapımla karşı karşıyayız. Romandan en az
iz taşıyan uyarlama bu sanırım. Romanla aynı dönemde değiliz, 1920’lerdeyiz ve
Şapka Devrimi gibi tarihi dönemeçlerden de bahsediliyor filmde. Dolayısıyla
artık Osmanlı döneminde değil Türkiye Cumhuriyeti’nde ve cumhuriyetin hayli
hareketli olduğu bir dönemdeyiz. Ama bu tercih, filmdeki karakterlerin
Türkiye’nin tarihteki belli bir noktasından değil de herhangi bir Batılı
yapımdan fırlamış gibi görünmesine neden olmuş gibi duruyor. Kişiler arası
dinamiklerin ağırlıklı olarak Ay Yapım’dan alındığını görüyoruz. Kimi
referanslar da geçmiş çeşitli yapımları anımsatıyor. Örneğin Bihter’i
canlandıran Farah Zeynep Abdullah’ın tıpkı Fleabag’deki gibi ara ara izleyiciye
dönerek konuşması ve dördüncü duvarı yıkması gibi. Bunu çoğu izleyici
beğenmemiş; fakat ben filmin varmak istediği noktayla ve Farah Zeynep’in
oyunculuğuyla tutarlı buldum bu uygulamayı.
Günün sonunda film hakkındaki en yaygın eleştirinin izleyiciye duygusal olarak
hiçbir şey vermemesi olduğunu görüyoruz. Bunun nedeni ise çok ilginç bir
şekilde, bugüne dek hiçbir Aşk-ı Memnu uyarlamasında olmayan bir şey: Kamusal
alanın yokluğu.
Türkiye'nin o döneminin kamusal özelliklerinden tamamen kopuk bir senaryo
yaratılmış. Bu bağlamda Bihter filmi bize şunu da gösteriyor: Aşk-ı Memnu
hikâyesinde konu hiçbir zaman yasak aşkla sınırlı değildi, konu daima kadının
toplumdaki yeriyle ilgiliydi.
Kızılcık Şerbeti, Aile ve Yargı
Uzun bir süreden sonra şu an insanlar yeniden yerli dizi izler ve konuşur hale
geldi. “Kızılcık Şerbeti”, “Aile” ve “Yargı”, bunun başlıca örnekleri. İnsanlar
neden yeniden yerli dizi izlemeye ve bunu ‘çekinmeden’ konuşmaya başladı?
Tahminde bulunabilirim tabii bunun nedenlerine dair. Netflix, Blu TV gibi
platformlar sayesinde çok fazla dizi izlemeye başladık. Ama bir yandan da bu
platformlarda yayınlanan diziler, Türkiye'deki dizi geleneğiyle tam olarak
örtüşmüyor. Bu nedenle de yerli dizilere her zaman ihtiyaç duyuluyor. Yerli
dizilerin metne bakışı ve duygusal angajmanıyla bu platformların metne bakışı
arasında büyük bir fark var. Diğer yandan, bu platformların etkisi şöyle bir
yerden yansıyor yerli yapımlara: Konular ve karakterler daha “trend” ve daha
sansasyonel.
Şu an revaçta olan dizilerden Aile, aile travmasını ele alıyor; ancak diziye
yerleştirdiği psikolog karakterle bunu daha çağdaş ve ilgi çekici bir yerden
yapmaya çalışıyor. “Kızılcık Şerbeti” keza, Türkiye’nin en önemli
gerilimlerinden birine eğiliyor: Seküler ve muhafazakâr gerilimi. “Yargı”, kadın
savcı prototipini güçlendirdi. Günün sonunda baktığımızda ise bu dizilerin
çoğunun metin yazımında güçlerini kaybettiğini düşünüyorum.
Bunun nereden ele alıyorsunuz?
Karakter dönüşümlerine, motivasyonlarına baktığımız zaman bir kakafoni olduğunu
görüyoruz bu dizilerde. Bu insanlar nereden gelip nereye gidecekler, diye
oluşturduğunuz resimde çoğu zaman yanılıyorsunuz.
Mantıksal olarak açıklayamayacağınız çok hızlı dönüşümler yaşanıyor dizilerde ve
bu aslında izleyici olarak tatmin olmamızı, o dünyayla bağımızı engelleyen
gelişmeler. Ki ben bunların, senaristlerin ilk tercihi olduğunu zannetmiyorum.
Türkiye’nin konjonktüründen dolayı birçok seçim yapılıyor ve ticari ve politik
atmosfere göre bu seçimler şekilleniyor. Böyle olunca tıpkı Netflix’te olduğu
gibi salt vakit geçirmek için bu dizileri izler hale geliyoruz. Kendimize has
hikâyeler oluşturamıyoruz.
Melodram
Aile dizisi bana başlangıçta çok keyifli gelmişti. Çünkü bir yandan Amerikan
romantik-komedilerinin o keyifli cinsel gerilimini de iyi taşıyabilecek gibi
duruyordu. Ama çok hızlı bir şekilde ‘yerli aile’ gerilimine dönüştü. Aile
travmalarının kendisi çok trajik olabilir; ama önemli olan dizinin bu travmaya
bakarken nerede duracağı. Şu an dizideki karakterlerle birlikte bizim de
altımızdan kayıyor zemin ve onlarla beraber sürükleniyor gibiyiz. Bunun en
önemli nedeni de dizinin bu travmaları anlamaktan ziyade onları malzeme olarak
kullanmaya yönelmesi. Bir adım mesafe alıp bu travmaları anlamaya çalışmak
keyifli de olabilirdi, ki bunun daha önce örneklerini de gördük.
Kızılcık Şerbeti’nde de benzer bir şey yaşadık sanırım, başta sempati
duyabileceğimiz Fatih’e şu an herkes çok öfkeli ve “Fatih’i tokatla” diye site
açıldı örneğin...
Ben de çok öfkeliyim! Kızılcık Şerbeti çok iddialı bir diziydi. Hatta kendi
açımdan Aşk-ı Memnu’dan sonra hevesle izlediğim ilk diziydi diyebilirim ve tıpkı
onun da -Aşk-ı Memnu’da olduğu gibi- ‘kentli’ bir izleyicisi vardı. Hâlâ da öyle
muhtemelen. Ama izleyiciye hitap etmesinin asıl nedeni o ironik bakış açısıydı.
Herkes kendi pozisyonunu koruyordu; ama karşı tarafa da bıyık altından
gülüyordu. Mizah akılla üretiliyordu ve bu Türkiye’de nadir bulunan bir şey. Ne
zaman ki Nursema önce rehin alındı ve sonrasında da dönüşüm arkına girdi, dizi
hızlı bir şekilde melodrama gömüldü. Dizi, başladığı cümleyi bitiremedi ve
Türkiye’nin alışık olduğu hızlı anlatım girdabına girdi. İzleyen herkes de
farkında bence bunun; ama hâlâ Türkiye’nin en önemli dizilerinden biri.
Şunu da merak ediyorum: Aile dizisinde Canan Ergüder’in canlandırdığı Leyla’nın
lubunya olduğuna dair ima ya da benzeri imaları ana akımda görmeye çok da
alışkın değiliz. Bu imalar bize ne anlatıyor ya da bir şey anlatıyor mu?
Bence bir şey anlatmıyor. Bu hikâyeleri ve imaları çokça izledik zaten. Açık
lubunya karakterler de vardı elbette, ulusal televizyonda bile. İzleyici artık
bu imanın ne demek olduğunu biliyor ve hemen çözüyor. Bu karakterler onlar için
sadece vitrine konulmuş bir ürün, bir süs olabilir bu haliyle.
Dizi sektörü kendi içinde bir şeyler için çabalıyor da olabilir tabii ki ve bunu
destekleyelim. Ama bunun sonuçlarını ölçmek istiyorsak öncelikle insanların bu
konudaki hisleri üzerine konuşmamız gerekiyor. Günün sonunda dizi sektörümüz
olabildiğince geniş bir alıcı tabanı oluşturmak için biraz da tüm düğmelere
basıyor gibi görünüyor. (TY)
Deniz Gedizlioğlu hakkında
Akademisyen ve araştırmacı. Yüksek lisansını University of Arizona’da,
doktorasını Bahçeşehir Üniversitesi Sinema ve Medya Araştırmaları bölümünde
tamamladı.
Agos Gazetesi, Kaos GL ve 5Harfliler gibi yayınlarda popüler kültür üzerine
yazıları yayımlanıyor.
25 Kasım 2023
bianet.org
Aşk-ı Memnu artık bir YouTube belgeseli
Akademisyen Deniz Gedizlioğlu'nun hazırladığı 'Aşk-ı Memnu Efsanesi' adlı
belgesel 'yavaş içerik' adlı YouTube kanalında.
Artı Gerçek - Sinema ve medya alanında çalışan akademisyen Deniz Gedizlioğlu'nun
hazırladığı, yapımcılıkta ve metin editörlüğünde Şokopop olarak tanıdığımız Ekim
Zafer Acun'un da yer aldığı Aşk-ı Memnu Efsanesi adlı belgesel, 2008-2011
yılları arasında Halid Ziya’nın “Aşk-ı Memnu” adlı romanından serbest bir
uyarlamayla çekilen “Aşk-ı Memnu” dizisinin Türkiye popüler kültür tarihine
nasıl damga vurduğunu açıklamak için yola çıktı.
Gedizlioğlu’nun hazırladığı üç bölümlük Aşk-ı Memnu Efsanesi, Aşk-ı Memnu
dizisini benzersiz kılan yönlerini, Halid Ziya’nın romanı ve 1975’teki ilk
televizyon uyarlamasına uzanan tarihsel bir bakışla bir araya getiriyor.
'BU EFSANE BİZİM!'
“Bu efsane bizim!” adlı birinci bölüm, milli edebiyat tarihinde “Batılı anlamda
ilk gerçek romanımız” olarak sahiplenilen kitabın, Ay Yapım’ın ellerinde Müjde
Ar’ın tabiriyle nasıl “Dallasvarileştirildiğini” inceliyor. Tasarım kıyafetler
ve kendine has görgü kurallarıyla yaratılan “zenginler” miti ile Ziyagil
Yalısında “tutku ve sadakat arasında” verilen büyük çarpışma…
“Bir ikon doğuyor: Firdevs Yöreoğlu” adlı ikinci bölüm, bu çarpışmanın baş
aktörlerinden Firdevs Yöreoğlu ve Melih Bey Takımına eğiliyor. Romanın en
ibretlik karakteri olan ihtiyarlamış Firdevs Hanım, yüz yirmi yıl sonra nasıl
olup da milyonlara önderlik eden bir kadınlık ustasına dönüştü? Senarist Ece
Yörenç ve Melek Gençoğlu’nun Halid Ziya’nın elinden alıp bir ikon yarattığı,
genç milenyallerinse coşkuyla bağrına bastığı bu karakter, günahı ve sevabıyla
-ve toplumsal cinsiyet perspektifiyle- mercek altına alınıyor.
“Ziyagillerin mutlu yuvası” adlı üçüncü ve son bölüm ise Ziyagil Yalısındaki
aile hayatını masaya yatırıyor. Nahiflikleri ve Melih Bey Takımı karşısında
aldıkları yenilgilerle seyirciyi çok kez gülümseten bu varlıklı aile, yüz yirmi
yıl içinde nasıl değişikliklere uğradı? Melih Bey Takımı ve Ziyagiller
arasındaki sessiz savaşta patron kimdi? “Aşağıdakiler” denilen personel grubu,
Ziyagillere gösterdiği bağlılıkta yanılmış olabilir miydi?
Bir zamanlar masumiyetin güneşiyle aydınlanan Ziyagil Yalısına acımasız ve
gerçekçi bir ışık tutan Aşk-ı Memnu Efsanesi, popüler kültür merceğinden yakın
Türkiye tarihindeki çarpıcı bir dönemeci de ortaya koyuyor. Deniz
Gedizlioğlu’nun University of Arizona’da yazdığı master tezinden yola çıkarak
hazırladığı ve yapımında “Şokopop” kanalının yaratıcısı Ekim Zafer Acun’un da
yer aldığı Aşk-ı Memnu Efsanesi’nin ilk iki bölümü yayınlandı. Son bölüm ise 30
Kasım Perşembe günü saat 20:00’de yavaş içerik adlı YouTube kanalında yayında
olacak.
Deniz Gedizlioğlu, akademisyen ve araştırmacı. Doktorasını Bahçeşehir
Üniversitesi Sinema ve Medya Araştırmaları bölümünde tamamlamış olan Deniz
Gedizlioğlu’nun Agos, KaosGL ve 5Harfliler gibi yayınlarda popüler kültür
üzerine yazıları da bulunuyor.
Metin & Araştırma: Deniz Gedizlioğlu
Sunuş: Deniz Gedizlioğlu
Kurgu: Deniz Gezgin, Deniz Gedizlioğlu
Metin Editörü: Deniz Gedizlioğlu, Ekim Zafer Acun
Yapımcı: Ekim Zafer Acun, Deniz Gedizlioğlu