Canlı tanıklar ve onların anlattıkları üzerinden uzun süredir yapılan araştırma
ve çekimler sonucunda her biri 30 dakikadan oluşan 4 bölümlük belgesel
tamamlanarak gösterime hazır hale getirildi.
Ressam İsmet Yılmaz'ın "Ankara Bağ Evleri" konulu suluboya resim sergisinin de
açılışı gerçekleştirilecek
Gençlik Parkındaki Ankara Kent Konseyi Salonu'nda ilk gösterimi yapılacak
Ankara'nın Bağları belgeseli yanında, ressam İsmet Yılmaz'ın "Ankara Bağ Evleri"
konulu suluboya resim sergisinin de açılışı gerçekleştirilecek.
ankaramasasi.com
28 Kasım 2023
"Ankara'nın Bağları" Belgesel Oluyor
Bir ulusun temellerinin atıldığı ve Ankara’nın taş mimarisinin içerisinde hayat
bulan tarihi bağ evleri belgesele konu oluyor.
Fikir sahibinin Ankara’nın en eski kadın sanat galericilerinden Fatma Tuna’nın
olduğu ve Güngör Makar’ın yönettiği belgesel Başkentin bağ evi geçmişini
belgesele konu edecek. Ankaralılar Vakfı’nın en eski üyelerinden ve En Yaşlı
Seymen olan Haluk Balaban’ın bağ ve bağ bozumu ile ilgili makalesinden yola
çıkarak çekimine başlanılan “Ankara’nın Bağları” büyük bir merakla bekleniyor.
Projenin fikir sahibi Fatma Tuna kendi hayatından bahsederek, “Ticaret hayatına
öncelikle geleneksel sanatlara ağırlık vererek başladım. 26 sene önce Ankara
Kalesi’ne gelmeye karar verdim. Buraya geldiğimde Ankara Kalesi’nin ne kadar
ziyanlıklarla yaşadığını gördüm ve çok üzüldüm. Ankara Kalesi adına neler
yapabilirim diye düşündüm. Birkaç arkadaşımız ile beraber bir dernek kurduk
ancak çok sürmeden derneği kapatmak zorunda kaldık.” dedi ve konuşmasına şöyle
devam etti:
“Elbette hiçbir şey yapmadan da olmuyor. Savunduğunuz tezi anlatacak insanlara
ihtiyaç duyuyorsunuz. Burada yapılması gerekenleri el ve söz birliği ile
anlatabiliyoruz. 26 senedir dile getirdiğimiz sıkıntı ve sorunların çözümlerini
yeni yeni alabiliyoruz. Bizler kaybolan 25 yılı ise Fetret Dönemi olarak
adlandırıyoruz.”
Çekimine başlanılan belgeselin hikâyesine ilişkin yorum yapan Fatma Tuna,
“Ankara’nın Bağları hikâyesi bana gönderilen bir makale ile başladı. Arkadaşımın
bana gönderdiği makaleyi okuduktan sonra “Ankara’nın Bağları”na büyük bir ilgi
duydum. 51 senedir Ankara’dayım ancak Ankara’nın Bağları ile ilgili çok fazla
bilgi sahibi değilim. Bu makaleyi okuduktan sonra bu konu hakkında acaba bir
panel düzenlenebilir mi düşündüm.” diye konuştu.
“Kale Dostları” adı altındaki sosyal medya grubundan konu ile ilgili çalışmalar
yürütmeye başlayan Fatma Tuna ve Güngör Makar. Ankara’nın üzüm bağlarını bir
şekilde genç neslimize anlatarak bu kültürün varlığından bahsetmek istediklerini
belirttiler.
Belgeselin hazırlık aşamasına ilişkin konuşan Fatma Tuna, konuşmasını şu şekilde
sürdürdü:
“Makalenin yazarı Haluk Balaban'ı araştırarak yola koyulduk. Kendisinin
Ankaralılar Vakfı’nın en eski üyelerinden ve En Yaşlı Seymen olduğunu öğrendik.
Elinde muhteşem bir arşivi olan Haluk Balaban hocamızdan arşivini belgesel için
kullanmak adına izin istedim. Kendisi de onay verince değerli arkadaşım yönetmen
Güngör Makar ile çalışmalara başladık.”
“Projenin taslağını oluşturduktan sonra Sayın Şevket Bülent Yahnici, Ankaralı
Tarih Profesörü Mehmet Tuncer ve Necati Yalçın Hocamız bize destek verdi.”
şeklinde konuşan Fatma Tuna, “Güngör Makar’ın fikri ile bir grup oluşturduk.
Anakara’nın Bağları adlı grubumuzda herkes bağ hayatı ile ilgili veri toplamaya
başladı. Bağ hayatı yaşayan ve anıları olan insanları araştırmaya başladık. Yine
sonradan bağ evinde yaşamaya karar vermiş ve bu kapsamda mülk sahibi olan
insanlar ile iletişime geçtik. Kurduğumuz Ankara’nın Bağları grubumuzda herkes
veri bulmaya ve paylaşmaya başladı. Herkes büyük bir mutluluk ve heyecan
içerisinde çalışmalarını sürdürüyor.” dedi.
Ankara’nın Bağları Belgesel Yönetmeni Güngör Makar, TRT’de asistanlık yaparak
meslek hayatına başlayan ve Kanal B’de uzun yıllar yönetmenlik yapan belgesel
yönetmenidir. Belgesele dair konuşan Makar, “Yaklaşık otuz yıldır belgesel
yönetmenliği yapıyorum. Her zaman belgesellerimi doludizgin yaptım. Emekli
olduktan sonra Gönüllü Belgeselciler Grubu’nu kurdum. Bu yıl beşinci yılımız ve
iki kişi ile başladığımız yolculuğumuz yirmi beş kişi ile devam ediyor. Hiçbir
zaman maddi bir çıkar göz etmeden işimizi sadece aşkla yaptık.” dedi ve
konuşmasını şu şekilde sürdürdü:
“Belgesele konu olan bağ evleri büyük bir önem taşıyor. Fatma Hanım ile
başladığımız bu geleneksel yolculukta sayımız git gide artıyor. Belgesele
başladığımızda gördük ki bağ evlerinin her birinin çok değerli hayat hikâyesi
vardı.”
Makar, “Amacımız Ankara’nın yalnızca gri bir şehir olduğunu değil yeşillikler
içerisinde bağ evlerinin olduğunu ön plana çıkarmak oldu. Bağ evlerindeki
yaşamın ne kadar naif olduğunu ise gerçekleştirdiğimiz röportajlardaki bağ anısı
olan insanlardan öğrendik. Bağ anısı olan insanların bağ yaşamının onlara
kazandırdığı değerleri gün yüzüne çıkarmak ve bu geçmişi gelecek kuşaklara
anlatmak için çaba gösteriyoruz. Bağ yaşamında iki üç kuşak birlikte yaşayan ve
aile kavramının verdiği samimiyeti ve saygıyı iki göz odada yaşatan aileleri ele
aldık. Bağ kültürünün verdiği en büyük mesaj ise aile bireylerinin birbirlerine
olan naif davranışları olmuştur.” diye konuştu.
Belgesel yönetmeni Güngör Makar, en çok dikkatini çekenler arasında ise
Atatürk’ün Ankara’ya geldiğinde bir bağ evinde kalması olduğunu dile getirdi ve
şöyle devam etti:
“1921 yılında Çankaya’da tepenin yamacında bulunan bir bağ evini Bulgurluzade
ailesinden satın alınarak 1919’da Ankara’da kalmaya başlayan Mustafa Kemal’e
hediye edilmiştir. Bazı kaynaklara göre, bağ evinin ilk sahibi 1915 tehciri
sırasında Ankara’dan ayrılmak zorunda kalan Ermeni Kasapyan ailesinin olduğu
belirtilir. Bir cumhuriyet kurulmuştur ki yedi cihana kafa tutan bir ulusun
temelleri bir bağ evinde atılmıştır. Bir bağ evi büyüyerek bir köşke
dönüşmüştür. Böylesi bir devrimin ana noktası olan küçük bağ evi bir milletin
temeli olmuştur.”
05 Ekim 2023
ticarihayat.com
Dünden bugüne Ankara’nın bağları
16 Ağustos 2023Necati YalçınNecati Yalçın
Ayhan Akman
Ayhan Akman’ı bağbozumu zamanı kendi bağlarında kızıyla gösteren maziden bir
fotoğraf. Kaynak: Hulusi Gürpınar.
İnternete “Ankara’nın bağları” yazdığınızda çıkan tüm adresler sizi oyun
havalarına götürür. Tıklayın, kalkın ve oynayın! Şimdi de Ankara’nın bağları
aramanızın başına “yok olan” ekleyin. Tıklayın, oturun ve ağlayın! İşte
Ankara’nın meşhur bağlarının ve içlerindeki bağ evlerinin kısa bir yok oluş
öyküsü!
Anadolu topraklarında antik çağlara uzanan bağcılık
Ankara, Friglerden Romalılara kadar Ancyra (gemi çapası) iken, Türklerin
gelişiyle Farsça “üzüm” anlamına gelen Engürü adını alır. Evliya Çelebi, üzümü
bol olduğundan bu adla anıldığını söyler. Ancyra ile Engürü’yü karıştırın,
Ankaralıların Angarası çıkar!
Asmanın bu toprakları sevmesi, Anadolu’da bağcılığı binlerce yıl önceye
götürüyor. Roma İmparatorluğu döneminde Roma’ya Ankara’dan şarap gitmesi
rivayeti bile yapılan işin ciddiyetini gösterir nitelikte.
Üzüm, olgunlaşma zamanına göre erkenci (temmuz sonu) ve geççi (eylül sonrası)
çeşitlere sahip. Bu da üzüm üreticisine piyasaya arz sağlama konusunda bir
kolaylık sağlıyor. Islah çalışmaları da söz konusu olunca üzüm çeşitleri de
çoğalmış…
Toprak kumlu ve çakıllıysa erkencilik, ağır killiyse belki düşük kalitede ama
bol üzüm alınır. Kireçli topraklarda verim düşük ama kaliteli üzüm yetiştirilir.
Kum ve kil içeren (tınlı) topraklarsa gerek kalite ve gerekse verimlilik
düşünüldüğünde en uygun topraklar. Biliyor musunuz, üzüm üreticiliği dünyada ilk
beşe girdiğimiz bir alan. Anadolu’da binin üzerinde çeşit söz konusu. Bunların
50-60 kadarı ekonomik anlamda önemli katkı sağlıyor. Ağırlıklı olarak
kurutmalık, sofralık, şıralık; pekmez, pestil, sucuk ve az bir kısmı da şaraplık
olarak değerlendiriliyor.
İzlerle izlence
Dikmen, Küçükesat, Büyükesat, Seyranbağları, Türközü, Keçiören, Etlik, Ayvalı,
Çankaya, Kavaklıdere, Bülbülderesi… Yok olan bağların, derelerin semt hatta ilçe
isimlerindeki izleri onlar.
Ankara’nın göbeğinde, toprak cinsi, dere, erkenci veya yüksek kalite üzüm bir
yere kadar dayanabilmiş. Başkentin artan nüfusu, kent merkezine yakınlık ve
getirdiği rant gibi nedenler ise bağların sonunu getirmiş…
İşte bir asırlık izlence!
Yüz yıl önce… Yedi-sekiz dönüm bağ, içinde bir ev. Tenhada. İleride bir tepe,
arada dere, tepenin ardında bir başka ev. Ankaralılardan özellikle hali vakti
yerinde olanlar, yazın tozdan göz gözü görmez olmadan “bağa çıkma” geleneğiyle,
at arabası varsa ne ala, yoksa eşekle taşınan erzakla gider, bahar ve yaz
aylarını burada geçirirlermiş. Bağbozumunda kalabalıkken, kışın kimsecikler
kalmazmış. Bunun sonucu Ankaralıların yaz ve kış yaşam biçimleri farklı olurmuş.
60 yıl önce… Kat Mülkiyeti Kanunu (1954) ve sayıları çığ gibi artan konut
kooperatifleri (1963 sonrası) çarpık yapılaşma ve gecekondu işgali… Müthiş
değişimin ayak izleri; bağlar arsaya dönüşüyor, bağ evleri el değiştirmeye veya
sahiplerinde kalsa da yeni biçime girmeye başlıyor, evler geliyor, tek katlı
veya iki katlı ama bahçeli, yeni yeni…
50 yıl önce… Daha yüksek evler, aralarında boş araziler, kapanan dereler.
Sonraları, bugün… Evler, artık daha da yüksek! Bitişik, hatta sıkışık. Dereleri
soracak olursanız, izleri bile yok. Çünkü önce kirletip sonra gömüldüler. Peki
bağlar? Ankara’nın bağları yok! Üzümle, yetiştirilen sebze ve meyveler bir
yanda, apartman, köşk veya otel olan kocaman yapılar bir yanda. İnsanlığın
çoğunlukla sınıfta kaldığı yeşille imtihanı aslında.
Keçiören’den Kavaklıdere’ye
Andığımız isimlerden ikisine, Keçiören ve Kavaklıdere’ye kısaca değinelim.
Keçiören… Abdülhamit Dönemi eğitim hamlelerinden önce Çoban Mektebi, sonra
Ziraat Mektebi adıyla açılan ama uygulamalı olsun diye yanında akarsuyla, geniş
düzlükleriyle tarıma uygun alan seçilen ve yanına Numune Çiftliği yapılan yerde
Keçiören… Bugün örnek çiftlik yapılarından biri, Halide Edip’in eşiyle kaldığı
yapı ve hakim tepede Eski Ziraat Mektebi ile günümüze gelebilmiş. Biri müze
oldu, diğeri önce Mustafa Kemal ve arkadaşlarına ev ve karargah, ardından
Genelkurmay Başkanlığı. Şimdilerde de Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü olarak
işlevini sürdürüyor.
O zamanların en büyük binalarından olduğu için karargah seçilen yapının
etrafında onun kadar büyük başka yapının olmadığını kolaylıkla düşünebiliriz.
Diğer evler, bağ evleri… Bugün ikisi Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Uygulama ve
Araştırma Merkezi (VEKAM) tarafından korunan ve günümüze birkaç tanesi
gelebilmiş bağ evlerinden Keçiören’in bağlarının zenginliği ne kadar tahmin
edilir bilmiyorum.
Ankara Kent Sohbetleri’nde söyleşi yaptığımız Mehmet Canan (75) anlatmıştı.
Çocukluğunda dedesiyle Keçiören’deki bağlarına giderlermiş. Dedesi kendi
bağlarıyla ilgilenmekle kalmaz, çevrede kim yardım istese gider, Kalecik Karası
veya Çubuk siyah üzümü gibi bildiği 22 farklı üzüm aşısını herhangi bir karşılık
beklemeden yaparmış. Canan, kuyumculukta geldiği üst seviyeyi bir yana koyuyor,
dedesinin aşılarını “Nasıl öğrenmedim!” diye hayıflanmaktan hala kendini
alamıyor.
Kavaklıdere… Masal gibi anlatacağım ama gerçek! Bir zamanlar, bir tek Kuğulu
Park’ta su gördüğümüz yerde gürül gürül akan bir dere varmış. Dereden evin
ihtiyaçları için veya bağı sulamak için su alınır, üzüm evde çeşitli şekillerde
afiyetle tüketilirmiş. Ayrıca derenin yanı başında olan ve derenin adıyla anılan
şarap fabrikasına da satılırmış. Fabrika satın alırmış ama kendisi de ayrıca
derenin yanı başındaki bağlarda üzüm yetiştirirmiş.
Gün gelmiş, şahıslara ait olanlar da fabrikaya ait olan bağlar da satılmış.
Yerlerine türlü yapılar, oteller ve hatta büyükelçilikler gelmiş. Şahıslar da
mutlaka bağların satışından kazandıklarını değerlendirmişlerdir ama fabrika elde
ettiği gelirle, havaalanı (baraj) yolunda yerler almış, adı Kavaklıdere
Şarapları da bugüne dek gelmiş.
Bugün
Ankara’nın zengin bağ kültürünü şahıslar, kurum ve kuruluşlardan devam
ettirenler var. Bu zenginliğin değerlendirilmesine bir örneği, bir eğitim
kurumundan verelim:
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Kalecik Bağcılık Araştırma ve Uygulama
İstasyonu, 1991 yılında kurulmuş. Killi-tınlı, hafif alkali, fazla kireçli ve
tuzsuz toprak yapısına sahip arazide İç Anadolu Bölgesi’nin en büyük koleksiyon
parseli yaratılmış. 153 adet yerli ve yabancı üzüm çeşidi Kalecik koşullarında
korunuyor. Kalecik Karası, Trakya İlkeren, Royal, Mevlana, Ribol, Lival, Hamburg
Misketi, Tekirdağ Çekirdeksizi ve Narince bazıları. Aromatik tıbbi bitki parseli
de merkezde yer alan bir başka birim.
Atatürk ve İnönü’nün bağ evleri
Atatürk’ün en uzun yaşadığı ev bir bağ evi. En yakın arkadaşı İsmet İnönü’nün
evi de öyle. İkisi de büyütülmüş belki ama bugüne gelmiş en değerli bağ evleri.
Biri müze görevindeki Müze Köşk. İçindeki her eşya orijinal ve Atatürk’ten
kalma. Ziyaretçiyle dolup taşıyor. Yazının hazırlandığı bugünlerde restorasyon
geçiriyor.
Diğeri müze değil belki ama inanıyorum ki müze olacak. Yılda iki kez ve mutlaka
farklı bir temayla düzenlenen sergilerle, kapılarını ziyaretçilere açıyor. İki
önemli bağ evi de Çankaya’da. Topal Osman’ın bağ evi de yine Çankaya’da ve
geçtiğimiz aylarda Atatürkçü Düşünce Derneği Genel Merkezi olarak hizmet vermeye
başladı.
Çankaya’dan Keçiören’e birkaç örnek daha
“Bağların en azından bir kısmı korunsaydı nasıl olurdu?” sorusunun bir yanıtı
olarak Ankara’da apartmanlar arasında bir vaha gibi duran Papazın Bağı var.
Önceleri bağ iken önce aile buraya yerleşmiş, sonraları gözlemesiyle ünlenmiş.
Bugünkü adını kıskanç rakiplerine borçlu! Kimse gitmesin diye, “Orası papazın
bağı, gitmeyin!” diye söylentiler çıkarmışlar. Belli ki söylentiler işe
yaramamış veya ününün arttırmasını sağlamış!
Bağın bugüne kalması da tamamen ailenin direnciyle olmuş. Tahmin etmesi hiç zor
değil, satın almak için o kadar çok teklif ve baskı gelmiş ki, aile sonunda bağı
birinci dereceden doğal sit alanı ilan ettirmiş. Böylece bağ da günümüze
gelebilmiş.
Belgeseli geliyor!
Bir de haber verelim! Kale grubumuz var. Söz bağlar konusuna geldi, ayrı bir
grup kuruldu. Detayı belgeselin yayınlanacağı güne kalsın ama özetle yazayım.
Belgesel Gönüllüleri ile Kale Gönüllüleri -bence ortak isimleri Memleket
Sevdalıları– güç birliği yaptılar. Bağlar, bağ evleri, canlı tanıklar ile
yaşanmışlıkların yer alacağı, yönetmenliğini Güngör Makar Hanım’ın yapacağı ve
Ressam İsmet Yılmaz Hanım’ın harika suluboyalarıyla destekli, sımsıcak bir
Ankara Bağları Belgeseli geliyor!
Bazısı kiminin tercihi belki ama aslında hepimizin elzemi
Küçükesat’ta veya neresi olsun, Keçiören’de diyelim, bir apartman bahçesinde
olgun bir meyve ağacı görürseniz, günümüz kalıntı ormanları misali, o da
Ankara’nın bağlarından kalmıştır. Genişlemeye veya otoparka kurban gidene dek
meyvelerinin tadına bakmak gerek!
Ankara’nın bağlarını dinleyince oynanır, oynanmaz; tercih konusudur. Sadece kısa
vadeli kar ve rantı düşünerek yıkıp yok etmek yerine düşünüp taşınıp planlı
programlı hareket etmek, eldeki değerleri korumak, tercihe bırakılmaması gereken
bir durum.
Kaynaklar
1.Akman, Arif. (1995). “Kalecik Karası Üzümü”. GIDA, 20 (3) 128-130.
2.Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Kalecik Bağcılık Araştırma ve Uygulama
İstasyonu.
3.”Ankaralı İş İnsanı Mehmet Canan”, Mehmet Tunçer ve Necati Yalçın ile Ankara
Kent Sohbetleri.
4.Ergönül, Onur, İlknur Korkutal, Cengiz Özer ve Elman Bahar. (2019). “Asma
Islahında Erkencilik Üzerine Çalışmalar ve Erkenciliğin Kökeni”, Iğdır
Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(4): 1851-1859.
5.Hürriyet, “İşte Türkiye’nin şaraplık üzüm haritası”.
6.Hürriyet, ‘“Çoban Mektebi’nden teknolojik merkeze”, Necati Yalçın.
7.Hürriyet, “Macar Usta, Tunalı Hilmi ve Cin Ali’siyle Kavaklıdere”, Necati
Yalçın.
8.Karacagil, Zeynel. (2021) “Ankara’nın Zihinsel Haritası”. Ankara Üniversitesi
Sosyal Bilimler Fakültesi (doktora tezi).
9.Mahmut Üstün, “Papazın Bağı: Bir Cennet Parçasının Hikâyesi”.
10.Solfasol, “Ankara’da Yok Edilen Bağlar ve Bağ Kültürü”, Mehmet Tunçer.
12.Solfasol, Ankara’nın Bağ Evi ve Bağcılık Kültürü, Hasan Çelik.
12.Tuncer, Selda. (2014). “Küçükesat: Bağevlerinden Mahalleye”, İdeal Kent, Kent
Araştırmaları Dergisi. Sayı 11, s.202-225.
13.Yıldız Dilli ve Sumru Kader. “Sofralık, Şaraplık ve Kurutmalık Üzüm
Çeşitleri”.
Necati Yalçın
Necati Yalçın
İletişim, eğitim, tarih, sanat ve kent üzerine akademik yazılarının yanında
gazete, dergi ve internet sayfasında köşe yazarı. Halkla İlişkiler, Milli
Mücadele, Cumhuriyet’in Açıkhava Müzesi Ankara, Yazdığım Ankara, Gezdiğim
Ankara, Keyifli Öğretmenlik, Keyifli Öğretmenlik 2, Sevdiğim Ankara ve Mehmet
Tunçer-Savaş Sönmez ile Kaybolan Ankara kitaplarını yazdı.