Batı'daki popüler kültür kendi alanında bir yaratıcılığın, bir özgünlüğün ürünü
olarak yaygınlaşıp topluma mal olurken, ne yazık ki Doğu'da daha çok bir
şeylerin, birilerinin taklidi olarak yayılıyor.
'Ana Dilin Kokusu, Bir Dilin öyküsü' adlı belgesel çekimlerine başladığımda Orta
Asya'daki insan ve doğanın yaratıcılığına dair her türlü olgunun farklı
kuşatmasına hazırdım. Ama dil, ırk, din, sistem, sosyal, kültür, tarih ve sanat
zenginliğinin yanında öyle bir olgu vardı ki, farklılığından çok her yerdeki
benzerliğiyle beni çok şaşırttı. Televizyon!
Kazakistan'ın daçalarında, Kırgızistan'ın Şaman çadırlarında, Çin-Tien Şan'ın
dağ köylerinde, Buhara, Semerkand, Kaşgar, Yesevi'nin tarihi sokaklarında
karşılaştığımız tüm televizyonlarda o bildik, tanıdık programlar var.
Kaşgarlı Mahmud'un hayatı ekseninde Türkçe'nin tarihini anlatan belgeselin
çekimleri nedeniyle, 11 yy'da gezerek, Türkçe'ye dair bilgiler topladığı ana hat
üzerinden, onun hayatını kurgulamaya çalışıyordum. Bu nedenle Kaşgarlı gibi ücra
köylere, sarp dağlara, vahşi çöllere sapıyordum. Farklı kültürlerden,
mekânlardan geçen yolculuk boyunca televizyondan oldukça tanıdık gelen bu
programlarla karşılaşmak insana güven veriyor ilkten. Çünkü bilinçaltı bu
programları öylesine içselleştiriyor ki, özel alanımıza ait olduğunu sandığımız
görüntülerin, o kadar yol kat edip geldiği yabancı diyarlarda karşısına
çıkmasını sorgulayamıyor insan. Bunun geniş bir coğrafyanın hakim sesi haline
geldiğini yavaş yavaş fark ediyor. Fark ettiği anda da tüm ülkelerin bir İbrahim
Tatlıses'i, Hülya Avşar'ı, Mehmed Ali Erbil'i, Petek Dinçöz'ü, Özcan Deniz'i,
Yasemin Bozkurt'u kısacası "yerel" ve "popüler" olan ne varsa onun birer
karşılığı olduğunu görüyor.
Doğuya özgü bu fazlasıyla "benzeşik" modeller karşısında popüler kültürün bu
coğrafyada esas olarak bir "taklit kültürü" karakteri taşımasından ötürü, Batılı
örneklerinden bu anlamda temelde bir farklılık taşıdığı gerçeği bir Tokat gibi
çarpıyor insanı.
Batı'daki popüler kültür kendi alanında bir yaratıcılığın, bir "özgünlüğün"
ürünü olarak yaygınlaşıp topluma mal olurken, ne yazık ki Doğu'da daha çok bir
şeylerin, birilerinin "taklidi" olarak yayılıyor. O ülkeye, o kültüre dair yeni
bir ipucu yakalamak amacıyla her zap yaptığınızda karşısına çıkan Big Brother,
Pop star, sitcom, reality show'ların, show girl'lerin insana kendini evinde
hissettiren güven verici tanıdıklığı bir süre sonra dışarının, gerçek hayatın
farklı görüntülerine çarparak algı kırılmaları yaratıyor. Tarihi zenginliklerin,
renkli kültürlerin hızla "taklit karakterli" bir popüler kültüre teslim olmaya
doğru gitmesi kalbini burkuyor insanın. Sonra oturup sorgulamaya başladığında,
aslında popüler kültürün de modern dünyanın folkloru olduğu sonucunu varmak çok
zor olmuyor.
Her dönemde olduğu gibi yaratmaya devam ediyor insanlık... Tüm kitlelere mal
olansa eski deyişiyle folk, yeni deyişiyle pop oluyor. Peki ama genel olarak
geçmiş gelenekten gelen folklor günümüzde yüceltilirken, popüler kültürün
olumsuzlanması Çağlar arası bir eşitsizlik yaratmıyor mu?
Manas destanından popstara
Kırgız köylüsünün, geçmişten gelen Manas destanını yorumlayan ve aylar Süren
gecelerini şimdi pop star yarışması ve yarışmacılara ait trajik öykülerle
doldurması neden yüreklerimizi burkuyor? Antik anlatılar da hiçbir zaman o
dönemin ekonomik ve sosyal sorunlarını çözme ve insanları bu yönde
bilinçlendirme misyonu taşımadı. Peki niye popüler kültür karşısında hâlâ daha
masumlar? Belki de bunun en önemli nedeni o coğrafyanın yaratıcılığını ifade
ediyor olmaları. Popüler kültürünse ihraç edilmiş olması ve bu tek sesli ucuz
ihracat malzemesinin dünyayı ele geçirme tehlikesi taşması! Oysa insan doğası
zenginlikten ve çeşitlilikten hoşlanıyor.
Eğer bir başka yere gezmeye gidiyorsa orada farklı görüntüler, farklı
etkilenmeler, sesler ve renkler görme beklentisine giriyor. Daha önce iletişimin
sınırlı olması nedeniyle yerel kültürler kendi sosyo-kültürel gelişmişliklerine
uygun olarak bugün "folklor" dediğimiz kültürel değerleri yaratıyordu. Ama şimdi
televizyon, sinema, bilgisayar sayesinde insanları kolay yakalayan programlar
bir virüs gibi yayıldığı için yerel yaratıcılıkları köreltiyor ve çökertiyor.
Dünya kültür zenginliği söz konusu olduğunda bu büyük bir handikap. Buradaki
"kültür zenginliği" kavramı tabii ki romantik bir anlam taşıyor. Çünkü gerçekte
modern insanın dünyanın kültürel zenginliği adına sürmesini istediği yerel
kültürler ne yazık ki bunların sahipleri tarafından aşılması hedeflenen ana
problemler durumunda! Yereli aşmak ve modern bir yaşama biçimine ulaşmak! Bu
durumda modern insanın, turistik bir nesne olarak hayatında tutma romantizmi
üzerine kurulu bir yerel kültür yaklaşımı da pek sağlam görünmüyor. Müzecilik
anlayışına giden bir korumacılık bilincinden öteye geçmiyor.
Doğal olarak Kaşgarlı, Taşkentli, Pekinli, Türkistanlı, Özbekistanlı genç de,
Batılı genç gibi yaşamak istiyor. Kültür zenginliği adına "Hayır, sen değişme,
hâlâ sokak tavlaları ya da satrançlarıyla eğlen, çarşının ortasında kesilen ve
yine orda kaynatılan kazanda pişen etleri, yine yanı başında kurulan ilkel
tezgahlarda elinle parçalayarak ye, gece de dedenin anlattığı binbir gece
masallarını dinle" demek ne kadar doğru?
Bilimkurgu seti!
Bu durumda esas mesele şu gibi görünüyor- Yerel kültürlerin de Özgün popüler
kültürler üretebilmesi. Dünya popüler kültürüne bu anlamda katkıda bulunması.
Dönüşü olmayan, ama hâlâ sürecinin çok başında olduğu için kuşkuyla bakılan
popüler kültürün bu anlamda çok merkezli bir dengesinin kurulması!
Sovyetler'in çöküş enkazı üzerinde hızla boy atan popüler kültürün umumi
manzarasının yarattığı iç bunaltısını sona erdireceği ümidiyle, Çin Halk
Cumhuriyeti Özerk Sincan bölgesine indiğimizde tabii ki bizi bir başka sürpriz
bekliyor. Kaşgar, Yarkent gibi Uygur Türklerinin hakim olarak yaşadığı ve yerel
karakterlerin çok güçlü olduğu şehirleri görünce bu kez şaşkınlığımız tavan
yapıyor. Çünkü, Ortaçağ renklerini taşıyan yerel kültürle, Çin Halk Cumhuriyeti
kimliğinden kaynaklanan sosyalist kültür ve Yeni Çin vizyonuyla birlikte hızla
yayılan popüler kültürün oluşturduğu, adeta bir bilimkurgu setini andıran kolajı
şu anda belki de dünyanın en çarpıcı sosyal araştırma laboratuvarını yaratmış
durumda!
Ama esas şaşırtıcı olan, sosyalizme, modern yaşam biçimine bu denli kapalı olan
muhafazakâr toplumların, söz konusu popüler eğlence kültürü olunca kapılarını
sonuna kadar açmaları. Yakın tarihte değişime karşı gösterdikleri o katı
direnişin hayatlarında yarattığı boşluğu doldurmak için, Batı orijinli
yaratıcılığa dayalı bir kültürü gözü kapalı benimsemeleri. Tıpkı, (kadının,
kocasının ve abisinin izni olmadan ayağını dışarıya atmadığı) Anadolu'daki
tutucu ailelerin, televizyonda Seda Sayan-Nihat Doğan dansıyla hayatlarını
renklendirmeleri gibi...
Bu nedenle, manifaktür üretim biçiminin, lonca sisteminin, kapalı aile hayatının
damgasını vurduğu Ortaçağ görüntüleri, çocukların boyunlarındaki kirli ve eski,
kırmızı Mao Zedung fuları, yollardaki bisikletliler ordusu ve devasa Mao Zedung
heykelleriyle iç içe geçen görüntülerinin yarattığı çarpıcılık, televizyondaki
tanıdık görüntülere çarparak kırılıyor. Yaklaşık yüzyılık sosyalist iktidarın
yapamadığı dönüşümü beş-on yıllık bir tarihi olan ucuz bir aletin, yani
televizyonun 'kolaylıkla' ve 'gönüllülük' çerçevesinde başarmasındaki sırra
insan ister istemez takılıp kalıyor. Esas olarak da, yaratıcılığa ve yeniliğe
kapalı gelenekçi toplumların, taklit bir popüler kültürün etkisine daha yatkın
olması meselesine de...
radikal.com.tr
19/03/2006
Handan Öztürk
Kaşgarlı- Çin soykırım yapıyor
Doğu Türkistan Parlamentosu’nun sürgündeki Başkanı Prof. Dr. Sultan Mahmut
Kaşgarlı 24 Moderatör’e konuk oldu ve Doğu Türkistan’da yaşanan olayları
değerlendirdi.
24 Moderatör'e konuk olan Doğu Türkistan Parlamentosu'nun sürgündeki başkanı
Prof. Dr. Sultan Mahmut Kaşgarlı, Çin Devleti'nin Uygur Türklerine son günlerde
yaptığı baskı, işkence ve öldürme olaylarının bir soykırım olduğunu ve Çin
Devleti'nin uzun zamandan bu yana buna benzer davranışlar gösterdiğini anlattı.
Çin'in daha önce verdiği özerklik sözlerini tutmadığını söyleyen Kaşgarlı,
bölgede ki Uygur Türklerinin gördüğü baskıyı anlattı. Cami yapmak
istediklerinde, onlarca kişinin öldürüldüğünü ve birçok kişinin tutuklandığını,
günlerce işkence gördüğünü söyledi. 24 Moderatör'ün diğer konuğu ise, Uygur
Türklerinin yaşadıklarını belgeselleştiren yönetmen Handan Öztürk oldu. Handan
Öztürk; Doğu Türkistan'da bulunduğu dönemde gördüklerini anlattı. Öztürk, Çin'in
Uygurlar'a asimilasyon politikası izlediğini söyledi.
haberaktuel.com
İşte çatışmalar öncesi Sincan
Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde etnik çatışmadan önce nasıl bir hayat
vardı Yönetmen Handan Öztürk çatışmalardan önce bölgedeydi ve günlük yaşamı
görüntüledi İşte bölgenin sakin yaşamından yansıyanlar
Kaynak
Cnnturk
Olağanüstü konaklar sokak berberleri, nar tezgahları ve rakkaseler
Handan Öztürk yazar ve yönetmen. Tunceli’de doğdu, İstanbul’da büyüdü. İstanbul
Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu’nu bitirip soluğu İsviçre’de aldı. Bern
Radio Förderband’da program yapımcısı ve sunucu olarak çalıştı. Hamburg Film
Enstitüsü’nde yönetmenlik ve sinema eğitimi aldı. Ve yurda dönüp çok güzel
belgeseller çekti. "Haremin Büyüsü", "Bir Doğu Masalı- Galata", "Anadolu’nun Ana
Tanrıçaları" ve "Türk Dansları" adlı belgesellere senarist ve yönetmen olarak
imza attı.
Belgesellerin haricinde yurtdışı ve yurtiçinde televizyonlar için dizi, program,
tanıtım ve reklam filmleri çekti. Ömrünün yarısı yollarda geçti. Başka başka
ülkelere gitti. Şehirlerin, kasabaların, kültürlerin ve hayatların içinde
yolculuk yaptı. En son Kaşgarlı Mahmud’un tarihteki izinin peşine düştü ve Orta
Asya steplerine doğru yol aldı. Gezdi, gördü, bir belgesel yaptı ve tüm bu
macerayı baştan sona bize anlattı...
Neden Kaşgarlı Mahmud?
- Mitoloji ya da masal kahramanını andıran sıradışı hayatı ve modern dünya
aydınını bile aşan bir dil bilincine sahip olmasından ötürü. Ayrıca onun hayatı
ekseninde Türkçe’nin tarihini de anlatıyorum. Bir şehzade olan Kaşgarlı’nın
babası tam tahta çıkacakken, kendi oğlunun iktidar olmasını isteyen üvey annesi
tarafından zehirlenir. Hemen hemen ailenin tüm erkeklerinin öldüğü bu suikast
sonucu Kaşgarlı bir tesadüf sonucu hayatını kurtarır. Ama asla iktidar savaşına
girmez. Kendini dil araştırmalarına adar. Bunu da hayatın içine dalarak yapar.
Kimi zaman at sırtında, kimi zaman yürüyerek Asya’nın zor coğrafyasını bir
başına aşarak tüm Türk ilini en ücra köylerine kadar dolaşır. Türkçe’nin
zenginliklerini, şivelerini, kollarıyla ilgili bilgiler toplar. Yıllarını alan
bu çalışma sonucunda bildiğimiz Ünlü Divan-ı Lügat’it Türk adlı eserini yazar.
Esas olarak bu çalışmasının altında, İslamiyet’in hızla Türk coğrafyasına hakim
olmaya başladığı 11. yüzyıllarda ana dil olan Türkçe’nin Arapça karşısında yok
olması tehlikesine karşı duyduğu tepki yatar. Beni en fazla bu yanı
heyecanlandırıyor. Ana dili, ana kültürü yasaklamayı, baskı altına almayı mübah
sayan "modern" iktidarlara 11. yüzyılda verilmiş önemli bir yanıt olarak
görüyorum.
Kaşgarlı, bir zamanlar Çin ve Sovyetler Birliği adı altında iki ayrı ülke olan
iç Asya’nın bir bölümünde ömrünü sürdürmüş. Şimdi bu belgeseli çekmek için kaç
sınır aştınız?
- Sovyetler Birliği kurulduktan sonra iç Asya çeşitli özerk bölgelere ayrılıyor.
Çökmesinden sonraysa bu özerk bölgeler bağımsızlıklarını kazanarak birer devlet
oldular ve sayıları ona yakın. Biz altı ülke dolaştık. Azerbaycan, Kazakistan,
Türkmenistan, Kırgızistan, Özbekistan, Çin Halk Cumhuriyeti...
DANSIN VE MÜZİĞİN ŞEHRİ
Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ne girmeniz zor oldu mu?
- Bu bölgede çekim yapmak isteyen Türk ekiplerine ilişkin ciddi bir problem var.
Sincan, Çin Halk Cumhuriyeti’nin yumuşak karnı. Bizim Kürt meselemiz gibi...
Türk ekiplerine çekim izni verme konusunda zorluk olduğunu bilmeme rağmen Çin
Elçiliği’ne başvurdum. Benim adıma Kültür Bakanlığı’nın başvuruda bulunmasına
rağmen -çünkü bakanlığın desteklediği bir proje bu- hálá bir yanıt alabilmiş
değilim. Oysa benim projeyi en geç iki ay içinde bakanlığa teslim etmem
gerekiyordu. Bu nedenle oturup beklemek yerine, bir turist gibi ülkeye girip
illegal çekim yapmayı tercih ettim. Şu anda elimizde hiç kimsenin ulaşamadığı,
hiç kimsede olmayan görüntüler var.
Sizi en etkileyen şehir hangisiydi?
- Hem duygusal, hem kültürel, sosyal, tarihi açıdan baktığımda tabii ki Kaşgar!
Billboardlarda "Dansın ve müziğin şehri" olarak lanse edilen Kaşgar, şimdiye
kadar dünyada gördüğüm en enteresan şehir. Çünkü uygarlık kavramının sahibi olan
Uygur Türklerinin tarihi zenginliği, özellikle zengin sivil mimarisi, ortaçağ
renklerini taşıyan yaşama biçimi, hálá lonca sistemini hatırlatan manifaktürel
üretimi sosyalist Çin’in kurgulamaya çalıştığı sosyalist ve modern Kaşgar’la yan
yana gelince ortaya inanılmaz görüntüler, detaylar, sesler, renkler çıkıyor.
İnsanın adeta estetik, bilinç ve varoluş sorunlarını sarsarak sorgulamasına yol
açıyor.
Gitmeden önce oraları hakkında neler bilirdiniz ve gezdikten sonra neler
öğrendiniz?
- Artık "Asya’yı görmeyen dünya hakkında doğru düzgün bir fikre sahip olamaz"
diyorum. Bu lafım özellikle trafiğini Batı hattı üzerine kuranlara. Her ne kadar
sosyalizm çözülse de esas olarak tek rengin çeşitli tonlarına sahip bir kıta
bekliyordum. Oysa inanılmaz renkli kültürler ve görüntüler var. Belki de
sosyalizm, bu geniş coğrafyaya bir bütçe sorunu nedeniyle ulaşamadığı ve
dolayısıyla dönüştüremediği için geçmiş kültürlere ilişkin zenginlikler
neredeyse olduğu gibi kalmış.
TEMİZ TUVALET VE PEYNİR YOK
Hangi ihtiyaçlarınızı karşılamakta zorlandınız, oralara yolu düşecek olanlara
neler tavsiye edersiniz?
- Tuvalet! Tam bir kabusa döndüğü zamanlar oluyor. Bütün Asya’da hálá bir
tuvalet kültürü yok. Oteller ve lüks restoranlar dışındaki tuvaletlerde akan su,
tuvalet kağıdı ve temizlik asla beklemeyin. Çünkü sifonlar mutlaka kırık, sular
akmıyor ve tuvalet olarak kapatılan dört duvarda basılacak temiz yer yok. Onun
dışında hemen her şeyi bulmak mümkün. Bir de sabah kahvaltısında peynir
bulabilirseniz kendinizi şanslı sayın. Tavsiyem şu- Eğer özel araçla
gidiyorlarsa yol boyunca ihtiyaçları için asla tuvalet aramasınlar ve buldukları
ilk Akarsu başında mola versinler! Zaten yerel halk da öyle yapıyor.
Kimlerle tanıştınız ve hangi insanın hikayesi sizi çok etkiledi?
- Çekim için gittiğimiz için birçok bilim adamı, diplomat, köylü, işçi, Aydın,
sanatçıyla tanıştık. Birbirinden zengin insan öyküleri dinledik. Ama hiçbiri
peşinde olduğum esas hikayenin önüne geçmedi. Yani Kaşgarlı Mahmud’un! Bir sürü
yorgunluktan, zorluktan ve maceradan sonra Tien Şan Dağları’nın güney
yamaçlarına yaslanmış bembeyaz bir bibloyu andıran türbesine ulaştığımda
gözyaşlarımı tutamadım.
En sevdiği 5 yer
Bali, Kaşgar (Çin), Issık Göl (Kırgızistan), Buhara (Özbekistan), Insburg
(Avusturya).
seyahatte ne okuyor
Çekimlerde konuyla ilgili, özel seyahatlerde gittiğim yerle ilgili kitaplar,
romanlar....
ne dinliyor
Oranın yerel ve popüler müziklerini. Sıkmaya başlarsa da caz ve rock.
ne giyiyor
Hafif bir bot ya da spor ayakkabı. Yazın tişört, keten pantolon. Kızıl olduğum
için mutlaka şapka ve gözlük.
ne yiyor, ne içiyor
Değişik yemekleri denemeyi seviyor, yerel yemeklere ağırlık veriyor.
neyle seyahat ediyor
Gidilen yere göre değişiyor. Uzaklara tabii ki uçakla. Ara yollarda halkın
kullandığı ulaşım araçlarını deniyor.
nerede kalıyor
Otel ya da homstay.
kimle seyahat ediyor
Çekimlerde tabii ki ekiple. Belki de bundan ötürü yalnız seyahat çoğu zaman lüks
ve cazip geliyor.
çantasının olmazsa olmazları
Su, meyve, güneş gözlüğü, kalem, kağıt, şapka ve güneş kremi.