Ana Dilin Kokusu, Bir Dilin öyküsü




Yapım Tarihi - 2000
Süre - 00:00:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe

Yönetmen - Handan Öztürk



Televizyonun Fendi
Baharat, Doğu'nun tadı, kokusu, lezzeti...

Batı'daki popüler kültür kendi alanında bir yaratıcılığın, bir özgünlüğün ürünü olarak yaygınlaşıp topluma mal olurken, ne yazık ki Doğu'da daha çok bir şeylerin, birilerinin taklidi olarak yayılıyor.

'Ana Dilin Kokusu, Bir Dilin öyküsü' adlı belgesel çekimlerine başladığımda Orta Asya'daki insan ve doğanın yaratıcılığına dair her türlü olgunun farklı kuşatmasına hazırdım. Ama dil, ırk, din, sistem, sosyal, kültür, tarih ve sanat zenginliğinin yanında öyle bir olgu vardı ki, farklılığından çok her yerdeki benzerliğiyle beni çok şaşırttı. Televizyon!

Kazakistan'ın daçalarında, Kırgızistan'ın Şaman çadırlarında, Çin-Tien Şan'ın dağ köylerinde, Buhara, Semerkand, Kaşgar, Yesevi'nin tarihi sokaklarında karşılaştığımız tüm televizyonlarda o bildik, tanıdık programlar var.

Kaşgarlı Mahmud'un hayatı ekseninde Türkçe'nin tarihini anlatan belgeselin çekimleri nedeniyle, 11 yy'da gezerek, Türkçe'ye dair bilgiler topladığı ana hat üzerinden, onun hayatını kurgulamaya çalışıyordum. Bu nedenle Kaşgarlı gibi ücra köylere, sarp dağlara, vahşi çöllere sapıyordum. Farklı kültürlerden, mekânlardan geçen yolculuk boyunca televizyondan oldukça tanıdık gelen bu programlarla karşılaşmak insana güven veriyor ilkten. Çünkü bilinçaltı bu programları öylesine içselleştiriyor ki, özel alanımıza ait olduğunu sandığımız görüntülerin, o kadar yol kat edip geldiği yabancı diyarlarda karşısına çıkmasını sorgulayamıyor insan. Bunun geniş bir coğrafyanın hakim sesi haline geldiğini yavaş yavaş fark ediyor. Fark ettiği anda da tüm ülkelerin bir İbrahim Tatlıses'i, Hülya Avşar'ı, Mehmed Ali Erbil'i, Petek Dinçöz'ü, Özcan Deniz'i, Yasemin Bozkurt'u kısacası "yerel" ve "popüler" olan ne varsa onun birer karşılığı olduğunu görüyor.

Doğuya özgü bu fazlasıyla "benzeşik" modeller karşısında popüler kültürün bu coğrafyada esas olarak bir "taklit kültürü" karakteri taşımasından ötürü, Batılı örneklerinden bu anlamda temelde bir farklılık taşıdığı gerçeği bir Tokat gibi çarpıyor insanı.

Batı'daki popüler kültür kendi alanında bir yaratıcılığın, bir "özgünlüğün" ürünü olarak yaygınlaşıp topluma mal olurken, ne yazık ki Doğu'da daha çok bir şeylerin, birilerinin "taklidi" olarak yayılıyor. O ülkeye, o kültüre dair yeni bir ipucu yakalamak amacıyla her zap yaptığınızda karşısına çıkan Big Brother, Pop star, sitcom, reality show'ların, show girl'lerin insana kendini evinde hissettiren güven verici tanıdıklığı bir süre sonra dışarının, gerçek hayatın farklı görüntülerine çarparak algı kırılmaları yaratıyor. Tarihi zenginliklerin, renkli kültürlerin hızla "taklit karakterli" bir popüler kültüre teslim olmaya doğru gitmesi kalbini burkuyor insanın. Sonra oturup sorgulamaya başladığında, aslında popüler kültürün de modern dünyanın folkloru olduğu sonucunu varmak çok zor olmuyor.

Her dönemde olduğu gibi yaratmaya devam ediyor insanlık... Tüm kitlelere mal olansa eski deyişiyle folk, yeni deyişiyle pop oluyor. Peki ama genel olarak geçmiş gelenekten gelen folklor günümüzde yüceltilirken, popüler kültürün olumsuzlanması Çağlar arası bir eşitsizlik yaratmıyor mu?

Manas destanından popstara

Kırgız köylüsünün, geçmişten gelen Manas destanını yorumlayan ve aylar Süren gecelerini şimdi pop star yarışması ve yarışmacılara ait trajik öykülerle doldurması neden yüreklerimizi burkuyor? Antik anlatılar da hiçbir zaman o dönemin ekonomik ve sosyal sorunlarını çözme ve insanları bu yönde bilinçlendirme misyonu taşımadı. Peki niye popüler kültür karşısında hâlâ daha masumlar? Belki de bunun en önemli nedeni o coğrafyanın yaratıcılığını ifade ediyor olmaları. Popüler kültürünse ihraç edilmiş olması ve bu tek sesli ucuz ihracat malzemesinin dünyayı ele geçirme tehlikesi taşması! Oysa insan doğası zenginlikten ve çeşitlilikten hoşlanıyor.

Eğer bir başka yere gezmeye gidiyorsa orada farklı görüntüler, farklı etkilenmeler, sesler ve renkler görme beklentisine giriyor. Daha önce iletişimin sınırlı olması nedeniyle yerel kültürler kendi sosyo-kültürel gelişmişliklerine uygun olarak bugün "folklor" dediğimiz kültürel değerleri yaratıyordu. Ama şimdi televizyon, sinema, bilgisayar sayesinde insanları kolay yakalayan programlar bir virüs gibi yayıldığı için yerel yaratıcılıkları köreltiyor ve çökertiyor. Dünya kültür zenginliği söz konusu olduğunda bu büyük bir handikap. Buradaki "kültür zenginliği" kavramı tabii ki romantik bir anlam taşıyor. Çünkü gerçekte modern insanın dünyanın kültürel zenginliği adına sürmesini istediği yerel kültürler ne yazık ki bunların sahipleri tarafından aşılması hedeflenen ana problemler durumunda! Yereli aşmak ve modern bir yaşama biçimine ulaşmak! Bu durumda modern insanın, turistik bir nesne olarak hayatında tutma romantizmi üzerine kurulu bir yerel kültür yaklaşımı da pek sağlam görünmüyor. Müzecilik anlayışına giden bir korumacılık bilincinden öteye geçmiyor.

Doğal olarak Kaşgarlı, Taşkentli, Pekinli, Türkistanlı, Özbekistanlı genç de, Batılı genç gibi yaşamak istiyor. Kültür zenginliği adına "Hayır, sen değişme, hâlâ sokak tavlaları ya da satrançlarıyla eğlen, çarşının ortasında kesilen ve yine orda kaynatılan kazanda pişen etleri, yine yanı başında kurulan ilkel tezgahlarda elinle parçalayarak ye, gece de dedenin anlattığı binbir gece masallarını dinle" demek ne kadar doğru?

Bilimkurgu seti!

Bu durumda esas mesele şu gibi görünüyor- Yerel kültürlerin de Özgün popüler kültürler üretebilmesi. Dünya popüler kültürüne bu anlamda katkıda bulunması. Dönüşü olmayan, ama hâlâ sürecinin çok başında olduğu için kuşkuyla bakılan popüler kültürün bu anlamda çok merkezli bir dengesinin kurulması!

Sovyetler'in çöküş enkazı üzerinde hızla boy atan popüler kültürün umumi manzarasının yarattığı iç bunaltısını sona erdireceği ümidiyle, Çin Halk Cumhuriyeti Özerk Sincan bölgesine indiğimizde tabii ki bizi bir başka sürpriz bekliyor. Kaşgar, Yarkent gibi Uygur Türklerinin hakim olarak yaşadığı ve yerel karakterlerin çok güçlü olduğu şehirleri görünce bu kez şaşkınlığımız tavan yapıyor. Çünkü, Ortaçağ renklerini taşıyan yerel kültürle, Çin Halk Cumhuriyeti kimliğinden kaynaklanan sosyalist kültür ve Yeni Çin vizyonuyla birlikte hızla yayılan popüler kültürün oluşturduğu, adeta bir bilimkurgu setini andıran kolajı şu anda belki de dünyanın en çarpıcı sosyal araştırma laboratuvarını yaratmış durumda!
Ama esas şaşırtıcı olan, sosyalizme, modern yaşam biçimine bu denli kapalı olan muhafazakâr toplumların, söz konusu popüler eğlence kültürü olunca kapılarını sonuna kadar açmaları. Yakın tarihte değişime karşı gösterdikleri o katı direnişin hayatlarında yarattığı boşluğu doldurmak için, Batı orijinli yaratıcılığa dayalı bir kültürü gözü kapalı benimsemeleri. Tıpkı, (kadının, kocasının ve abisinin izni olmadan ayağını dışarıya atmadığı) Anadolu'daki tutucu ailelerin, televizyonda Seda Sayan-Nihat Doğan dansıyla hayatlarını renklendirmeleri gibi...
Bu nedenle, manifaktür üretim biçiminin, lonca sisteminin, kapalı aile hayatının damgasını vurduğu Ortaçağ görüntüleri, çocukların boyunlarındaki kirli ve eski, kırmızı Mao Zedung fuları, yollardaki bisikletliler ordusu ve devasa Mao Zedung heykelleriyle iç içe geçen görüntülerinin yarattığı çarpıcılık, televizyondaki tanıdık görüntülere çarparak kırılıyor. Yaklaşık yüzyılık sosyalist iktidarın yapamadığı dönüşümü beş-on yıllık bir tarihi olan ucuz bir aletin, yani televizyonun 'kolaylıkla' ve 'gönüllülük' çerçevesinde başarmasındaki sırra insan ister istemez takılıp kalıyor. Esas olarak da, yaratıcılığa ve yeniliğe kapalı gelenekçi toplumların, taklit bir popüler kültürün etkisine daha yatkın olması meselesine de...

radikal.com.tr
19/03/2006
Handan Öztürk





Kaşgarlı- Çin soykırım yapıyor
Doğu Türkistan Parlamentosu’nun sürgündeki Başkanı Prof. Dr. Sultan Mahmut Kaşgarlı 24 Moderatör’e konuk oldu ve Doğu Türkistan’da yaşanan olayları değerlendirdi.

24 Moderatör'e konuk olan Doğu Türkistan Parlamentosu'nun sürgündeki başkanı Prof. Dr. Sultan Mahmut Kaşgarlı, Çin Devleti'nin Uygur Türklerine son günlerde yaptığı baskı, işkence ve öldürme olaylarının bir soykırım olduğunu ve Çin Devleti'nin uzun zamandan bu yana buna benzer davranışlar gösterdiğini anlattı. Çin'in daha önce verdiği özerklik sözlerini tutmadığını söyleyen Kaşgarlı, bölgede ki Uygur Türklerinin gördüğü baskıyı anlattı. Cami yapmak istediklerinde, onlarca kişinin öldürüldüğünü ve birçok kişinin tutuklandığını, günlerce işkence gördüğünü söyledi. 24 Moderatör'ün diğer konuğu ise, Uygur Türklerinin yaşadıklarını belgeselleştiren yönetmen Handan Öztürk oldu. Handan Öztürk; Doğu Türkistan'da bulunduğu dönemde gördüklerini anlattı. Öztürk, Çin'in Uygurlar'a asimilasyon politikası izlediğini söyledi.

haberaktuel.com





İşte çatışmalar öncesi Sincan

Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde etnik çatışmadan önce nasıl bir hayat vardı Yönetmen Handan Öztürk çatışmalardan önce bölgedeydi ve günlük yaşamı görüntüledi İşte bölgenin sakin yaşamından yansıyanlar

Kaynak
Cnnturk





Olağanüstü konaklar sokak berberleri, nar tezgahları ve rakkaseler

Handan Öztürk yazar ve yönetmen. Tunceli’de doğdu, İstanbul’da büyüdü. İstanbul Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu’nu bitirip soluğu İsviçre’de aldı. Bern Radio Förderband’da program yapımcısı ve sunucu olarak çalıştı. Hamburg Film Enstitüsü’nde yönetmenlik ve sinema eğitimi aldı. Ve yurda dönüp çok güzel belgeseller çekti. "Haremin Büyüsü", "Bir Doğu Masalı- Galata", "Anadolu’nun Ana Tanrıçaları" ve "Türk Dansları" adlı belgesellere senarist ve yönetmen olarak imza attı.

Belgesellerin haricinde yurtdışı ve yurtiçinde televizyonlar için dizi, program, tanıtım ve reklam filmleri çekti. Ömrünün yarısı yollarda geçti. Başka başka ülkelere gitti. Şehirlerin, kasabaların, kültürlerin ve hayatların içinde yolculuk yaptı. En son Kaşgarlı Mahmud’un tarihteki izinin peşine düştü ve Orta Asya steplerine doğru yol aldı. Gezdi, gördü, bir belgesel yaptı ve tüm bu macerayı baştan sona bize anlattı...

Neden Kaşgarlı Mahmud?

- Mitoloji ya da masal kahramanını andıran sıradışı hayatı ve modern dünya aydınını bile aşan bir dil bilincine sahip olmasından ötürü. Ayrıca onun hayatı ekseninde Türkçe’nin tarihini de anlatıyorum. Bir şehzade olan Kaşgarlı’nın babası tam tahta çıkacakken, kendi oğlunun iktidar olmasını isteyen üvey annesi tarafından zehirlenir. Hemen hemen ailenin tüm erkeklerinin öldüğü bu suikast sonucu Kaşgarlı bir tesadüf sonucu hayatını kurtarır. Ama asla iktidar savaşına girmez. Kendini dil araştırmalarına adar. Bunu da hayatın içine dalarak yapar. Kimi zaman at sırtında, kimi zaman yürüyerek Asya’nın zor coğrafyasını bir başına aşarak tüm Türk ilini en ücra köylerine kadar dolaşır. Türkçe’nin zenginliklerini, şivelerini, kollarıyla ilgili bilgiler toplar. Yıllarını alan bu çalışma sonucunda bildiğimiz Ünlü Divan-ı Lügat’it Türk adlı eserini yazar. Esas olarak bu çalışmasının altında, İslamiyet’in hızla Türk coğrafyasına hakim olmaya başladığı 11. yüzyıllarda ana dil olan Türkçe’nin Arapça karşısında yok olması tehlikesine karşı duyduğu tepki yatar. Beni en fazla bu yanı heyecanlandırıyor. Ana dili, ana kültürü yasaklamayı, baskı altına almayı mübah sayan "modern" iktidarlara 11. yüzyılda verilmiş önemli bir yanıt olarak görüyorum.

Kaşgarlı, bir zamanlar Çin ve Sovyetler Birliği adı altında iki ayrı ülke olan iç Asya’nın bir bölümünde ömrünü sürdürmüş. Şimdi bu belgeseli çekmek için kaç sınır aştınız?

- Sovyetler Birliği kurulduktan sonra iç Asya çeşitli özerk bölgelere ayrılıyor. Çökmesinden sonraysa bu özerk bölgeler bağımsızlıklarını kazanarak birer devlet oldular ve sayıları ona yakın. Biz altı ülke dolaştık. Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Özbekistan, Çin Halk Cumhuriyeti...

DANSIN VE MÜZİĞİN ŞEHRİ

Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ne girmeniz zor oldu mu?

- Bu bölgede çekim yapmak isteyen Türk ekiplerine ilişkin ciddi bir problem var. Sincan, Çin Halk Cumhuriyeti’nin yumuşak karnı. Bizim Kürt meselemiz gibi... Türk ekiplerine çekim izni verme konusunda zorluk olduğunu bilmeme rağmen Çin Elçiliği’ne başvurdum. Benim adıma Kültür Bakanlığı’nın başvuruda bulunmasına rağmen -çünkü bakanlığın desteklediği bir proje bu- hálá bir yanıt alabilmiş değilim. Oysa benim projeyi en geç iki ay içinde bakanlığa teslim etmem gerekiyordu. Bu nedenle oturup beklemek yerine, bir turist gibi ülkeye girip illegal çekim yapmayı tercih ettim. Şu anda elimizde hiç kimsenin ulaşamadığı, hiç kimsede olmayan görüntüler var.

Sizi en etkileyen şehir hangisiydi?

- Hem duygusal, hem kültürel, sosyal, tarihi açıdan baktığımda tabii ki Kaşgar! Billboardlarda "Dansın ve müziğin şehri" olarak lanse edilen Kaşgar, şimdiye kadar dünyada gördüğüm en enteresan şehir. Çünkü uygarlık kavramının sahibi olan Uygur Türklerinin tarihi zenginliği, özellikle zengin sivil mimarisi, ortaçağ renklerini taşıyan yaşama biçimi, hálá lonca sistemini hatırlatan manifaktürel üretimi sosyalist Çin’in kurgulamaya çalıştığı sosyalist ve modern Kaşgar’la yan yana gelince ortaya inanılmaz görüntüler, detaylar, sesler, renkler çıkıyor. İnsanın adeta estetik, bilinç ve varoluş sorunlarını sarsarak sorgulamasına yol açıyor.

Gitmeden önce oraları hakkında neler bilirdiniz ve gezdikten sonra neler öğrendiniz?

- Artık "Asya’yı görmeyen dünya hakkında doğru düzgün bir fikre sahip olamaz" diyorum. Bu lafım özellikle trafiğini Batı hattı üzerine kuranlara. Her ne kadar sosyalizm çözülse de esas olarak tek rengin çeşitli tonlarına sahip bir kıta bekliyordum. Oysa inanılmaz renkli kültürler ve görüntüler var. Belki de sosyalizm, bu geniş coğrafyaya bir bütçe sorunu nedeniyle ulaşamadığı ve dolayısıyla dönüştüremediği için geçmiş kültürlere ilişkin zenginlikler neredeyse olduğu gibi kalmış.

TEMİZ TUVALET VE PEYNİR YOK

Hangi ihtiyaçlarınızı karşılamakta zorlandınız, oralara yolu düşecek olanlara neler tavsiye edersiniz?

- Tuvalet! Tam bir kabusa döndüğü zamanlar oluyor. Bütün Asya’da hálá bir tuvalet kültürü yok. Oteller ve lüks restoranlar dışındaki tuvaletlerde akan su, tuvalet kağıdı ve temizlik asla beklemeyin. Çünkü sifonlar mutlaka kırık, sular akmıyor ve tuvalet olarak kapatılan dört duvarda basılacak temiz yer yok. Onun dışında hemen her şeyi bulmak mümkün. Bir de sabah kahvaltısında peynir bulabilirseniz kendinizi şanslı sayın. Tavsiyem şu- Eğer özel araçla gidiyorlarsa yol boyunca ihtiyaçları için asla tuvalet aramasınlar ve buldukları ilk Akarsu başında mola versinler! Zaten yerel halk da öyle yapıyor.

Kimlerle tanıştınız ve hangi insanın hikayesi sizi çok etkiledi?

- Çekim için gittiğimiz için birçok bilim adamı, diplomat, köylü, işçi, Aydın, sanatçıyla tanıştık. Birbirinden zengin insan öyküleri dinledik. Ama hiçbiri peşinde olduğum esas hikayenin önüne geçmedi. Yani Kaşgarlı Mahmud’un! Bir sürü yorgunluktan, zorluktan ve maceradan sonra Tien Şan Dağları’nın güney yamaçlarına yaslanmış bembeyaz bir bibloyu andıran türbesine ulaştığımda gözyaşlarımı tutamadım.

En sevdiği 5 yer
Bali, Kaşgar (Çin), Issık Göl (Kırgızistan), Buhara (Özbekistan), Insburg (Avusturya).

seyahatte ne okuyor
Çekimlerde konuyla ilgili, özel seyahatlerde gittiğim yerle ilgili kitaplar, romanlar....

ne dinliyor
Oranın yerel ve popüler müziklerini. Sıkmaya başlarsa da caz ve rock.

ne giyiyor
Hafif bir bot ya da spor ayakkabı. Yazın tişört, keten pantolon. Kızıl olduğum için mutlaka şapka ve gözlük.

ne yiyor, ne içiyor
Değişik yemekleri denemeyi seviyor, yerel yemeklere ağırlık veriyor.

neyle seyahat ediyor
Gidilen yere göre değişiyor. Uzaklara tabii ki uçakla. Ara yollarda halkın kullandığı ulaşım araçlarını deniyor.

nerede kalıyor
Otel ya da homstay.

kimle seyahat ediyor
Çekimlerde tabii ki ekiple. Belki de bundan ötürü yalnız seyahat çoğu zaman lüks ve cazip geliyor.

çantasının olmazsa olmazları
Su, meyve, güneş gözlüğü, kalem, kağıt, şapka ve güneş kremi.


ADnet
Ersin Kalkan
06.03.2006
hurriyet.com.tr