Yapım Tarihi - 1989
Süre - 00:27:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
Bölüm Sayısı - 2
BSB Arşiv No - 170
Yönetmen - İsmail Güneş
Yapımcı - Altın Kesit
Bitlis’te 700 yıldan bu yana ayakta Duran dev mezar taşları ve kümbetlerin
tarihe tanıklık ederken Ahlat’a müstesna bir görünüm kazandırışları ve öyküsü.
“Sanki Ahlat’ın seçkin sanatçıları ve zenginleri şehrin sönük geleceğini
sezmişçesine ölüm gerçeğinde sonsuzluğun kalıbını denemeye çalışıyorlardı.”
Ahlat Mezarlıkları
Kırklar Mezarlığı
“Kırk Kardaş” mezarlığı olarak da bilinir. İsmini aldığı mahallede bulunur. XIII.
ve XIV. asra ait yapıları barındırmaktadır. Küçük ölçüde ve kabaca işlenmiş olan
bu mezarların içinde bulunan sütun haindeki bir sanduka bu tipin Ahlat
mezarlıklarında bulunanlarının en itinalılarındandır.
Bu mezarlıkta ayrıca “Orta Asya Balbalları” nı anımsatan insan şeklinde arkaik
şahideler de mevcuttur. Bir rivayete göre bir anne 40 çocuk ,39 erkek ve bir kız
doğur- muştur. Kırklar Mezarlığında halen bulunan ve KIRK kardeşin içinde
bulunduğu mezarlık Kırklar mahallesine adını vermiştir.
Harabeşehir Mezarlığı
Eski şehrin merkezinde, Selçuklu Kalesi içindeki Harabeşehir’de bulunmaktadır.
Mezarlıkta basit, işçiliği olmayan mezarlar ile iki akıt bulunmaktadır.
Taht-ı Süleyman Mahallesi Mezarlığı
“Kara Şeyh” mezarlığı da denilen bu mezarlık ismiyle anılan mahallede bulunur.
Burada XIV. asra ait pek çok şahideli eser, bir akıt ve bir koyun heykeli
mevcuttur. Mezar taşları itina ile işlenmesine rağmen ikinci sınıf eserlerdir.
Merkez (Erkizan) Mezarlığı
“Kayalı Mezarlığı” olarak da anılan bu mezarlık Şeyh Necmeddin ve Erzen Hatun
kümbetlerinin bulunduğu Erkizan Mahallesindedir. Prof. Dr. Beyhan Karamağaralı
hocamız bu mevkiinin isminin “Kayı” dan geldiğini söylemektedir. İşçilik
bakımından bir özelliği olmayan mezarlar mevcuttur.
Meydanlık Kabristanı
Ahlat’ın en büyük ve muazzam mezarlığı olan bu mezarlık doğudan batıya doğru İki
kubbe Mahallesi ile Harabeşehir arasındaki geniş düzlüğü kaplamaktadır.
Meydanlık Mezarlığında XII. asrın başından XVI. asra kadar tarihlenen muhtelif
tiplerde takriben bin kadar mezar taşının bulunduğunu belirten Prof. Dr. Beyhan
Karamağaralı hocamız bunun dışında yedi tanesi meydana çıkarılmış olan ve
kazılarla sayılarının daha da artması muhtemel olan halkın “Akıt” dediği
tümülüsü tarzında mezarlarında mevcudiyetinden bahsetmektedir.
En önemli mezar taşlarının ve sanatkarların bulunduğu bu mezarlık adeta
Anadolu’nun Türk yurdu olduğunun ispatı açısından tapu mahiyetindedir.
Kale Mezarlığı
Osmanlı kalesinin kuzeydoğusunda bulunan bu mezarlıkta, Ahlat’ın Osmanlı dönemi
mezarları bulunmaktadır. Bu mezarlar, işçilik ve tezyinat bakımından önem
taşımayan kabaca yapılmış mezarlardır. Meydanlık mezarlığı nasıl ki Ahlat’ta taş
işçiliğinin zirvede olduğunu yansıtıyorsa, Kale mezarlığı da Ahlat’ta bu sanat
kolunun artık sönmüş bulunduğunu ve Ahlat’ın bir sanat merkezi olma hüvviyetini
kaybettiğini göstermektedir.
Akıtlar
Ahlat’ta uzun süre araştırma ve kazılar yapan Prof. Dr. Beyhan Karamağaralı’nın
“Tümülüs tarzındaki eski Türk mezarları” diye tanımladığı ve Ahlat halkı
tarafından “Akıt” diye adlandırılan kısmen toprağın altında bulunan bu
mezarların gövdelerinin üzeri değişik şekilde tonozla örtülmüş ve iç mekanlar
küçük mazgal pencereleri ile aydınlatılmıştır. Akıtlar; kare, dikdörtgen,
sekizgen ve dairevi plan üzerine düzgün kesme taşla inşa edilmiş bir veya iç içe
iki üç odadan oluşmaktadır.
Birinci Dünya Savaşı sırasında bölgeyi işgal etmiş olan Ruslar define bulmak
amacıyla akıt dediğimiz bu mezarları tahrip etmişlerdir.
XI. ve XII. yy.larda inşa edilmiş akıtlara Anadolu’nun başka yerlerinde tesadüf
edilemez. Anadolu’nun dışındaki tek Örnek ise Turfan yakınlarındaki Astana
civarında bulunan mezarlıktadır. Orta Asya Türk kültürünün fazlaca hissedildiği
Ahlat’ta bu şekilde mezarların inşasını pek tabii karşılamak gerekir.
Ahlat’ta akıtlara Meydanlık Mezarlığında, İkikubbe Mahallesi ile Kale Mahallesi
arasında, Taht-ı Süleyman Mahallesinde ve Sor köyünde rastlanmaktadır.