Yapım Tarihi - 2001
Süre - 00:30:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe
Bölümü - 12
Yönetmen - Fatih Orbay
Ya çiçek olsaydık; ya da çiçekler insan...
Coğrafya kitaplarında uzun ve bozkır topraklardan oluştuğu söylenen Anadolu, tam bir çiçek cenneti çıktı.
Avrupa'daki toplam çiçek türü kadar çeşitliliğe sahip olan Türk çiçekleri, 12 bölümlük bir belgesel ve fotoğraf
sergisiyle gün yüzüne çıkarıldı.
Sen ne güzel bulursun
Gezsen Anadolu'yu
Dertlerden kurtulursun
Gezsen Anadolu'yu
Billur ırmakları var
Buzdan kaynakları var
Ne hoş insanları var
Gezsen Anadolu'yu...
Modern Folk Üçlüsü, yıllar önce seslendirdiğinde dillerden düşmeyen bu ezgi ve sözler Anadolu'yu, Anadolu insanının
güzelliğini anlatıyor, coğrafya kitaplarının artık klasikleşen "uzun bozkırlar ve kıraç topraklarla çevrili" ifadesine de bir
anlamda nazire yapıyordu. Ama o şarkıda da eksik olan bir şey vardı. Bozkırların, kıraç toprakların üzerinde büyüyen,
Filiz veren muhteşem güzellikler yoktu. Sayıları on bine yaklaşan çeşitleriyle birbirinden renkli ve güzel çiçekler unutulmuştu.
Tıpkı her türlü olumsuzluklara rağmen umudunu kaybetmeyen Anadolu insanı gibi, toprakları da inadına Avrupa'nın bütün
ülkelerinde bulunan çiçek çeşidini içinde barındırıyor, şarkıda denildiği gibi billur ırmaklar, buzdan kaynaklarla Filiz olup,
coğrafyacıları tekzip ediyordu.
Dokuz bin çeşit çiçek
Biyolojik çeşitlilik açısından dünyada eşi benzeri görülmeyen bir renkliği içinde barındırıyor Anadolu. Avrupa'daki toplam
çiçek türü 12 bin iken, Türkiye'de 9 bin. Endemik açıdan, yani başka yerde yetişmeyen türler anlamında da Anadolu
toprakları oldukça cömert. Çünkü bütün Avrupa'nın sahip olduğu endemik tür sayısı 2 bin 500 iken Türkiye'de bu
rakam 3 bini geçiyor. Birbirinden ilginç isimleri olan çiçekler, bu özellikleriyle de Türk insanının yaşam tarzından izler sergiliyor;
"Yanardöner, Taşkıran, karsümbülü, yüksükotu, sığırdili, Anadolu keteni, Anadolu orkidesi, gelin saçı, allıgelin, Türk şakayıkı...
" Futbol fanatikleri de çiçeklerin dilinde unutulmamış. Türkiye'nin en büyük iki kulübünün (Fenerbahçe ve Galatasaray) ismini
taşıyan çiçekler de yetişiyor Anadolu topraklarında. İnsanlar yaşam tarzını çiçek isimlerine yansıtırken aynı zamanda kendi
çocuklarına da ya çiçeklerin isimlerini ya da onların çağrıştırdığı isimleri koymuş; "Gül, Demet, Filiz, Songül, Yasemin, Gonca,
Bahar, Lale, Fulya, Çiğdem, Sümbül, Orkide, Nergis
Kayıp çiçekler
Türk insanının imkan verilince neler yapabildiğini biliyoruz. Bugün bir çok değerli beyin, Türkiye'deki imkansızlıklar nedeniyle
başka ülkelere giderek ilmi çalışmalar yapıyor ve bir çok alanda önemli buluşlara imza atıyorlar. Gazete ve televizyonlara zaman
zaman haber olan bu insanların çalışmalarıyla gurur duyarken, bize ait olması gereken buluşların başka ülkeler adına yapılmasına
içten içe üzülüyoruz. Tıpkı Türk çiçeği olarak bilinen Lalede olduğu gibi. Osmanlı Devleti'nin bir dönemine ismini veren lale, o
zamanlar payitahtın sembolü olan bir çiçek iken bugün Lalenin anavatanı olarak Hollanda biliniyor. Hollanda lale turizminden
büyük bir gelir elde ediyor. Oysa bu çiçeğin gerçek anavatanı Orta Asya. Anadolu topraklarına 12.
yüzyılda gelmiş, Avrupa ise
ancak 16. yüzyılın sonlarında keşfedebilmiş.
Türkiye'nin çiçekli tarihi
Biz unuttuk, ihmal ettik, kitaplarda göremedik ama Anadolu'nun filizlerini unutmayanlar yıllarca Süren bir emek sonucu Türkiye'nin
çiçek haritasını çıkarmayı başardı. Bu topraklardaki 'Yaşayan Hazine'yi görmek için her pazartesi akşamı TRT'yi açmanız yeterli olacak.
Tam beş yıl Süren belgeleme işlemi TEMA Vakfı, TRT ve Yapı Kredi işbirliğiyle gerçekleşti. Her biri 26 dakika Süren 12 bölümlük
belgeselin yönetmeni Fatih Orbay kafalarındaki projeyi tamamlayamadıklarını, tamamlanmasının da imkansız olduğunu söylüyor.
Belgeselde ağırlığı çiçekler oluşturuyor. Çekimler toplam 250 bin kilometre yol katedilerek, tamamen doğal ortam ve yerlerde
yapılmış. Bazı çiçekler kısa bir süre açtıklarından çekimler oldukça zor olmuş. Örneğin sadece Fethiye'ye özgü çakalnergis, siklamen,
mor Yıldız çiçekleri ancak aynı yere dört defa gidilmesi ile görüntülenebilmiş.
12 yıldır doğa belgeselleri üzerine çalışma yapan ve aynı zamanda profesyonel fotoğraf sanatçısı olan Fatih Orbay, belgesel çekimleri
sırasında çiçekleri fotoğraflamış. Bu fotoğraflardan seçilenler "Türkiye'nin Çiçekleri" ismi ile sergileniyor. Sergi 10 Aralık tarihinde New
York'taki Türk evinde 10 gün süreyle gezilebilecek. Orbay, seçim sırasında bütün çiçeklerin 'benden âlâ çiçek olmaz' diye nazlandıklarını,
bu sebeple çok zorlandıklarını belirtiyor.
İşte muhteşem çiçeklerimizden bazıları...
Akça çıngırak, dağ çayı, sarı lale, safran, yanardöner, kırmızı Kaya koruğu, Taşkıran, karsümbülü, Galatarasay çiçeği, fil çiçeği, yüksükotu,
banotu, gıvışgan, Kaya koruğu, Abant çiğdemi, balonlu geven, sığırdili, pisi dırnağı, cintiyan, sütleğen, Kurt kulağı, gökrozet, Anadolu
keteni, yıldızlı yonca, Anadolu orkidesi, acı Çiğdem, emzikotu, yonca, Fenerbahçe çiçeği, salep, Kafkas ters lalesi, İstanbul kardeleni,
gelin saçı, Van süseni, orkide, böcek orkidesi, ballı salkım, çakal nergis, mor Yıldız, Bodrum orkidesi, benekli yılanyastığı, süsen, su oku,
Anadolu glayölü, obriyya, kaba lale, allıgelin, Likya orkidesi, bitotu, adamotu, Arap sümbülü, Türk şakayıkı, yayla çayı...
Türkiye’nin tropik bölgeler hariç, dünyanın en zengin çiçek türüne sahip
olduğunu yani adeta bir çiçek cenneti olduğunu biliyor muydunuz? Evet; tam 10
bin çeşit çiçek türüne sahip Türkiye’de her yıl 60 yeni tür daha keşfediliyor ve
bu türlerin yüzde 34’e yakını ise sadece Türkiye’de bulunuyor.
İlkbaharı karşıladığımız şu günlerde, Türkiye’nin çiçeklerini barındıran
Torosların eteklerindeki, Kaz Dağı’nın tepelerindeki, Doğu Anadolu’nun karlı
yamaçlarındaki Van ve Hakkari’nin benzersiz ovalarındaki yüzlerce nadide çiçekle
buluşmaya var mısınız?
Belgesel yapımcısı Fatih Orbay’ın 20 yıllık büyük emek ve özveriyle
gerçekleştirdiği çalışmaları sonucunda Türkiye’nin eşsiz florasını belgeleyen
fotoğraflar Tekfen Holding’in 50’İnci yılı nedeniyle hazırlanan özel bir kitapta
toplandı.
Tekfen Holding işbirliğiyle yayımlanan “Anadolu’nun Çiçekleri” ile tüm dünyanın
bilgi ve beğenisine sunulan bu kapsamlı çalışmanın doğaseverlerin ilgisini
çekmesi bekleniyor.
Nesiller boyu saklanacak bir eser
Türkiye’nin dört bir yanında yapılan ve bir çeyrek ömür Süren çalışmalar
sonucunda keşfedilerek Türkiye’deki çiçek zenginliği, detaylı bilgi ve eşsiz
fotoğraflarıyla “Anadolu’nun Çiçekleri”nde nesiller boyu saklanacak bir belge
özelliğine de kavuşuyor. Kitap, ılıman kuşak ülkelerin içinde en zengin botanik
çeşitliliğe sahip Türkiye’deki çiçeklerin varlığını ilk kez bu denli güçlü bir
görsellikle gözler önüne seriyor..
1965 yılından beri profesyonel fotoğrafçılık ve belgesel yapımcılığını yapan
Fatih Orbay, kitapta Anadolu’nun çiçeklerini tanıtmayı, bu konudaki bilgi
açığını kapatmaya katkıyı ve belki de hepsinden önce, bu ülkenin birbirinden
güzel, zarif çiçeklerinin renkleriyle, biçimleriyle söylediklerine tercüman
olmayı amaçladığını söylüyor.
Fotoğrafları tamamen doğada çekilen, bitkilerin tür ve adları konusunda geniş
bir uzman kadrosunun destek verdiği kitapta, yaklaşık 15 bin dialık bir arşivden
özel olarak seçilen 306 adet fotoğraf yer alıyor. Bu sıradışı arşivin
oluşturulabilmesi için Fatih Orbay ve ekibi, her mevsimde, Türkiye’nin her
bölgesine, ulaşılması en güç yerlerine özel dört çeker bir motorvan ile gitti.
Her yıl ortalama 50-60 bin km yol kat eden Orbay ve ekibi, Türkiye’nin el
değmemiş bölgelerinin bitki örtüsü zenginliğinin olağanüstü bir görsellikle
sunan bu çalışmayı tamamladı.
Çiçek isimlerinin Latince, Türkçe ve İngilizce verildiği kitap, Dünya Aktüel ile
seçkin kitapevlerinde ve Cornucopia Dergisi işbirliği ile Nisan ayında satışa
sunuluyor.
Gizli hazinenin tanıkları olun
İngilizce ve Türkçe olarak hazırlanan ‘Anadolu’nun Çiçekleri’ kitabının
İngilizce editörlüğünü Ünlü İngiliz botanik uzmanı Martyn Rix yaptı. Rix kitapla
ilgili yaptığı değerlendimede, böylesine güzel görüntülerin sadece birkaç yılda
bir, birkaç günlüğüne ortaya çıkıp kaybolduğunu söylüyor ve ekliyor- “Bu kitap,
Türkiye’nin el değmemiş bölgelerinin çiçek zenginliğinin, belki de bir daha
görme şansı bulamayacağımız olağanüstü bir kaydını oluşturuyor”
Kitabın Türkiye’nin bitki örtüsünün korunması yolunda gösterilecek çabalara
önderlik edeceğini umduğunu söyleyen Doğal Hayatı Koruma Derneği Başkanı Prof.
Dr. Neriman Özhatay ise şunları söylüyor-
“Türkiye’nin olağanüstü bitki zenginliğinin sadece bilim çevrelerinde tanınması
yeterli değildir; bu kitaptaki estetik ve belgesel değeri yüksek fotoğraflar, bu
sessiz güzelliklerin farklı çevrelere tanıtılması için çok önemli araçlar
olacaktır.” diye özetliyor.
FATİH Orbay KİMDİR?
1946 doğumlu Fatih Orbay, 1965’ten bu yana profesyonel fotoğrafçı ve yapımcı
olarak çalışıyor. Bir dönem TRT Televizyonu’nda spikerlik yapan Fatih Orbay
özellikle belgesel yapımlarla tanındı. 1987’den bu yana imza attığı
belgesellerle özellikle doğa belgeselciliği alanında uzmanlaşan Orbay’ın başlıca
çalışmaları arasında “Kaybolan Dünya” (1988), “Çanakkale/Gelibolu” (1990),
“Fırtına Vadisi” (1993), “Bulutlara Yürüyüş” (1995), “Dört Mevsim Anadolu”
(1996), “Hayatın Kaynağı Sulak Alanlar” (2000) ve “Anadolu’da Doğa ve Tarih”
(2004) yer alıyor.
ANADOLU’NUN RENKLERİ / KÜNYE:
Kitap- Flowers of Anatolia / Anadolu’nun Çiçekleri(
Yazar- Fatih Orbay
Fotoğraflar- Fatih Orbay
Yayıncı- Tekfen Kültür A.Ş.
Kalın kapaklı, 388 sayfa, İngilizce ve Türkçe
Sen ne güzel bulursun, gezsen Anadolu'yu
Önce Tekfen Holding'e teşekkür ediyorum, bu muhteşem esere sponsorluk yaptığı
için.. Böylesi yıllar yıllar Süren çalışmaların gün ışığına çıkması, toplumlara
mal olması, günümüzde artık karşılanması güç maliyet rakamlarına ulaştı.
Sponsorlar işte burada devreye girdi. Onlar olmasa, bu güzellikte, bu kalitede
bir kitap, şu anda önümde olmazdı.
Medya mensupları olarak sponsorlara haklarını en başta teslim etmemiz
gerektiğine inanıyorum.. Böyle yapınca sadece Tekfen'i kutlamakla kalmadığımı,
gelecekte başka firmaları, başka eserlere sponsor olmakta teşvik ettiğimi
biliyorum. Bir görevi yerine getirdiğimi hissediyorum.
Fatih Orbay, televizyonun televizyon, TRT'nin TRT olduğu dönemlerde, bu ülkenin
en önde gelen TV yapımcılarından biriydi.. Engin kültürü ve zengin vizyonu ile
belgeseller çekerdi..
Benim arkadaşımdı..
Özel merakı fotoğraf çekmekti.. Birlikte pikniklerden, yurt içi, dışı gezilere,
irili ufaklı çok yolculuk yaptık. Makinesi hep yanındaydı. Hep bir şeyler
çekerdi.. Bizi değil, doğayı..
Sonra giderek fark ettik ki, belli şeylerin resimlerini çekiyor..Çiçeklerin.. Bu
dediğim çeyrek asır öncesi nerdeyse..
"Bir kitap hazırlıyorum" dedi.. "Anadolu'nun Çiçekleri.."
"Harika" falan dedik.. Dedik de, giderek dalga geçmeye de başladık.. Yıllar
geçiyor, Fatih hala çekiyordu. On.. Yüz.. Bin.. On bin dia olmuştu, ama kitaptan
eser yoktu.. Bir iş uzadı mı, bitmesinden Umut kesildi mi, "Fatih'in kitabı
gibi" der olduk.
O kitap, 2007 yılının baharında önüme konduğunda, utandım..
Bir ömrü bu kitaba adayan Fatih, ötekileri bilmem ama, beni utandırdı, acımasız
şakalarımdan ötürü.. Nasıl, ama nasıl bir muhteşem eser..
Türkiye'de 10 binin üzerinde çiçekli bitki yaşıyor.. Bu çiçekler parklarda
değil, git, çek bas.. Anadolu'nun her üç çiçek türünden biri, bilimsel sınıflama
ile, endemik. Yani başka yerde yok. Dünyanın başka yerinde yok.. İlle oraya
gideceksin..
Kimisi deniz kenarında.. Sıfırda.. Kimisi 5 bin metre yükseklikte.. Kimi insan
elinin henüz girmediği ormanların, kimi, bitmez tükenmez bozkırların ortasında..
Kimi bir mevsim boyu salınıyor, ama kimi, senenin belli gününde açıyor, birkaç
günde de soluyor..
Van'ı, çocukluğumu hatırlıyorum mesela.. Volkanik Kaz Gölünün kenarında,
TendÜrük Dağlarındaki yaylalardaki çiçekleri.. Kış boyu bembeyaz Van ovasında
bir Bahar sabahı yeşile uyanırdık.. Kar erirdi, sihirli el dokunmuş gibi.. Ve o
Yeşil denizin içinde rengarenk bir çiçek cümbüşü sarardı etrafı, birkaç gün
için..
Hangi çiçek, nerede, ne zaman?.. Bileceksin, bulacaksın, gideceksin.. Açtığı
gün, açtığı yerde değilsen, bittin..
Dünyanın çevresi 40 bin kilometre.. Fatih yılda 50 bin kilometre yaptı ortalama,
Anadolu'da.. Ve de otobanlarda değil.. Eşek sırtında bile ulaşılması mümkün
olmayan yerlere yaya giderek, tırmanarak gerektiğinde.. Çeyrek asırda, dünyayı
kaç kez dolaştı varın hesaplayın..
55 derece sıcakta çalıştı günlerce.. Sıfır altı 25 derecede deklanşöre bastı,
donmuş parmaklarıyla..
Dünya güzeli çiçeklere aşık olurken, zehirli olanların tüylerine, dikenlerine
dokunup günlerce inledi..
Sonunda 25 yılın adanmasına değen bir kitap çıktı ortaya.. Hiç çekinmeden
söylüyorum.. Anadolu'nun Çiçekleri Cumhuriyet Türkiyesinin en değerli, en güzel,
en anlamlı, en muhteşem kitabıdır..
Her sayfası ayrı bir tablo güzelliğinde.. Bakmaya doyamıyorsunuz.. Bir renk,
desen ve estetik cümbüşü.. Çoğunu ilk defa görüyorsunuz.. İlginç.. Hepsi için
tanıtıcı bilgiler, Türkçe ve İngilizce derlenmiş.. Bilime yardımcı..
Fatih Orbay,
Seni kutlayacak sözcük bulamıyorum.. Gerçekten bulamıyorum.. Türkçem yetersiz
kalıyor..
Ama bildiğim, çok iyi hissettiğim bir şey var..
Senin arkadaşın, bunca yıllık arkadaşın olmaktan gurur duyuyorum..
Ey dünya.. Siz de bilin..
Bir ömrün en güzel 25 yılını bu kitaba harcayan ve Anadolu'nun dünyanın başka
yerinde olmayan güzelliklerini ortaya çıkaran Fatih Orbay benim dostumdur..
Sımsıcak sarıldım sana Fatih!..
Sımsıcak!..
Hıncal Uluç
sabah.com.tr
2007/05/19
Türkiye’nin bütün güzel çiçekleri…
Ünlü belgeselci ve fotoğrafçı Fatih Orbay 20 yıl boyunca binlerce kilometre
katederek Türkiye’nin doğal güzelliklerini belgeledi. Orbay’ın Tefken Holding’in
sponsorluğuyla oluşturduğu ‘Anadolu’nun Çiçekleri’ adlı kitabı ülkenin bu eşsiz
ve güzel varlıklarını ölümsüzleştiriyor.
Mimariden fotoğrafa, fotoğraftan doğaya ulaştı. Çiçeğe, böceğe, kurda, kuşa
bulaştı. On binlerce kilometre yol katederek Türkiye’nin pek çok değerini
belgeleyip bizlere sunmayı hep bir görev bildi. TRT’de yıllarca Süren siyasi
içerikli programların ardından geri plana çekilmek zorunda kaldığında tanıştı
doğayla ve doğanın sunduğu eşsiz varlıklarla.
Fatih Orbay, TRT’nin Ünlü tartışma programlarının ağırbaşlı ve yakışıklı
yöneticisi, haberlerin güvenilir sunucusuydu. Ankara’da TRT’nin ilk deneme
yayınlarıyla birlikte başlayan televizyon programcılığını farklı alanlarda
emekli olana dek sürdürdü. Bütün bu yıllar boyunca ODTÜ’de genç bir mimarlık
öğrencisiyken tutkuyla başlayan profesyonel fotoğrafçılığı, profesyonel
televizyonculuğu ile birlikte devam etti. Fotoğraf ve televizyon programcılığını
birleştirdiği belgeselleri umumi istek üzerine TRT’de defalarca yayınlandı,
yurtdışı ve yurtiçinde pek çok ödül kazandı. Zaten sevdiği ama bilmediği doğayı
belgesellerini gerçekleştirmek üzere öğrendikçe sevgisi büyük bir tutkuya
dönüştü.
Doğayı korumak adına yine yollarda olan Orbay şimdi 20 yıl boyunca dağ, bayır
dolaşarak ölümsüzleştirdiği Türkiye’nin eşsiz çiçeklerini Tekfen Holding’in
sponsorluğunda kitaplaştırdı. “Sizi yakalayan bir yanı vardır çiçeğin. Kendi
kendimi analiz de ettim, herhalde mimarlık eğitimim, fotoğraf, tasarım filan da
yaptım, tasarımcılık hastalık gibi bir şeydir, günlük yaşamınıza da geçer,
ayakkabı bağı alırken bile ucunun tasarımına bakarsınız, çiçeğe bakarken de
kaçınılmaz olarak onun renk uyumlarına, kompozisyonuna, bütün renk ve formların
oluşturduğu ahenge çok ilgi duyarım. Okuyup öğrendikçe ilgim giderek artıyor.
20 yıl boyunca sulak alanlarla filan uğraşırken fotoğraf hep vardı ve büyük bir
arşiv oluştu. Çiçekleri de çekiyordum ama akademik bilgim hiç yoktu. Sonra
ağırlıklı olarak çiçeklerle ilgili biyolojik çeşitlilik belgeselleri yapmaya
başladım. O zaman eksik bilgilerimi tamamlamaya başladım. Çok ciddi
akademisyenlerden oluşan bir danışman grubu vardı etrafımda. Bütün o birikimi
bir değerlendirmek lazımdı,” diyen Orbay bugün insanlığın yüz yüze olduğu en
önemli sorunun doğal ortamdan uzaklaşmak ve kendine yabancılaşmak olduğunu
vurguluyor, “Çünkü o bir sistem ve siz o sistemin parçasısınız, siz o sisteme
aykırı yaşarsanız, ters düşersiniz, çatışmalar ve aksaklıklar çıkar. İnsanlar o
hale geldi ki, Amerika’da bugün sevme ve üzülme programları var. Yani insanlar o
hale gelmiş. Annesi ölüyor adamın üzülemiyor. İnsanın doğayla ilişkileri çok
önemli. Ama sevinerek söyleyeyim 20 yıldır dağlarda, bayırlarda 50-60 bin
kilometre yapıyorum, oralarda yaşayan insanları tanıdım yani Anadolu’yu ve
Anadolu insanlarını tanıdım. Kimsenin önemsemediği ama çok önemli bir hazine
var, çünkü o insanlarda kaybolmamış insani değerler var. Fakir, okuma yazması
yok belki ama tahmin edemeyeceğiniz kadar derin insani değerlere sahip. Hiçbir
yerde yok bu değerler. Dejenere olmamış değerleri içeriyorlar. Anadolu dehşetli
bir kültür kazanı…”
Orbay, doğayı her zaman sevdiğini ancak bilgisinin ve gerçek ilgisinin 1983’te
Göksu Deltası’nda yapılan pelikan katliamına Tanık olduğunda başladığını
anlatıyor, “Silifke’de, Taşucu’nda bir otelin tanıtımını çektim, video
kameraların yeni çıktığı dönemdi. TRT adına yaptığım için oranın İleri
gelenlerinden biri beni bir gece yemeğe davet etti. Ve Göksu Deltası’ndaki bir
gölü anlatarak birlikte gitmeyi teklif etti. Gittik ve çok etkilendim. Ben daha
Türkiye’de pelikan olduğunu bilmiyorum, binlercesini gördüm orada. Hiç
görmediğim hayvanları gördüm. Ama ne yazık ki kumsalda pelikan ölüleri vardı ve
zaten o bey de beni o yüzden götürmüş oraya. ‘Burası dehşet bir yerdir, fakat
feci bir av katliamı var ve ben hiçbir şey yapamıyorum, sen televizyoncusun bir
şeyler belki yapabilirsin,’ dedi. O zamanlar Çevre Bakanlığı yok, Orman
Bakanlığı içinde bir müdürlük var. Ne yapabileceğimizi sordum koruma altına
alınması için, dediler ki, ‘Bilimsel bir araştırma gerekir.’ Kime saldırsak bir
sonuç alamadık. Bilen akademisyen yok. Doğal Hayatı Koruma Derneği o sıralarda
kurulmuştu. Dışarıdan kuşları izlemeye gelenlere başvurduk, ama onlar izlemeye
geliyorlarmış sadece. Bunlar gelişirken hemen bir-iki program yaptım. Bilgim
yok, birtakım laflar ediyorum ama altı boş. Sonunda İstanbul’da bir toplantı
yaptım, o zamanın Çevre Müsteşarı’nı da çağırdım ve ‘ben buranın belgeselini
yapacağım hiçbir şey bilmiyorum ama burayı kurtarmak lazım. Kim ne biliyorsa
gelsin’ dedim. Bütün bildiklerini ortaya döktüler ve ben hepsini kaydettim. Ve
bir kampanya oluşturduk. Koruma kriterleri bile yok ortada o sıralarda. Herkes
elinden geleni yapınca oraya yapılaşma yasağı geldi. Göksü Deltası öyle müthiş
bir yerdir ki, bir büyük gölü var Akgöl, Dalyan var ve iki küçük göl daha var.
Bunların ortasında yazlık inşaatlar başlamıştı. Kampanyayı yapmasak bugün Göksu
Deltası diye bir yer kalmamış olacaktı. Ve ben ilk doğa belgesellerimi de orada
yapmaya başladım. Başlangıcım böyle oldu. Doğaya ilgim hep vardı ama bu işi çok
profesyonel bir şekilde yapmak lazım. Bunlar devam ederken bir-iki uluslararası
yarışma ve toplantıya gittim. İkinci yaptığım belgeselle yarışma kazandım. Ve o
belgesel pek çok ülkeye satıldı.”
Üzerinde çalıştıkça, okudukça, öğrendikçe yaptığı belgesellerin derinlik
kazandığını söyleyen Fatih Orbay, Türkiye’nin tüm kıtalar kadar zengin bir
doğaya sahip olduğunu belirtiyor ve tüm canlılar için büyük önem taşıyan sulak
alanlara dikkat çekiyor, “Türkiye’de çok değerli sulak alanlar var ve deliler
gibi tahrip ediliyorlar. Bataklık olarak görülüyorlar. Türkiye’de yaygın olan
iki bela var, biri tarım alanlarının genişletilmesi, ikincisi de kentsel
alanların çevresindeki Orman alanlarının yok edilmesi. İstanbul’un il sınırları
içindeki önemli bitki alanları şiddetle tahrip oluyor. Bunların şiddetle
korunması lazım. Bu sadece güzel oldukları için değil o ekolojik bütünlük
içerisinde insanın kendisi de vardır, zincirin halkalarını bozmaya başladığınız
zaman farkında olmadan kendi yaşama ortamınızı fakirleştirir, kendinizi
bozarsınız, mesele o. Temeli budur. Romantik bir yaklaşım değil yani.”
Bugün Doğal Hayatı Koruma Derneği İkinci Başkanı olan Orbay Türkiye’nin eşsiz
güzelliklerini belgeleyerek korumak adına yine yollarda… ‘Anadolu’nun Çiçekleri’
Fatih Orbay’ın 20 yıllık emeğinin ürünü… Türkiye’de 3022’si endemik olmak üzere
10 bin 765 çiçek türü hayat buluyor.
Tansel TÜZEL
thegate.boyut.com.tr
Fatih Orbay, bir dönem TRT’nin yakışıklı ve etkileyici sesli spikeri. Aynı
zamanda “Bir Konu 2 Konuk" gibi uzun soluklu ve o dönem çok tutulan bir tartışma
programının yapımcısı. Bu yolda devam etse bugünün en tutulan ve en çok kazanan
“anchorman”lerinden biri olacağı kesinmiş Fatih Orbay’ın. Ama o belki de ODTÜ’de
aldığı eğitimin bir sonucu olarak, tüm idealistliğiyle bundan 20 yıl önce
bambaşka bir yola girmeyi tercih etmiş. Türkiye’nin en önemli bilgi
boşluklarından birini doldurmaya, Türkiye’nin doğasını bu ülkenin insanlarına
anlatmaya adamış kendini. Gençliğinde amatör olarak başladığı doğa
fotoğrafçılığı zaman içinde usta bir doğa belgeselciliğine evrilmiş. Çok belli;
çocukluğundan beri içinde var olan doğa sevgisi bir sevdaya dönüşmüş. Bir
bitkinin peşinde binlerce kilometre gitmiş, gelmiş defalarca. Yılda 50- 60.000
km’ye bana mısın dememiş, Türkiye’yi kim Bilir kaç kere dolaşmış, girmediği köy
belki de kalmamış. Bunun sonucunda da üretmiş, üretmiş… Eşine az rastlanır bir
doğa fotoğrafları arşivi, ondan fazla belgesel, kitaplar, sergiler… Hepsi bu
ülkenin sahip olduğu doğal değerleri insanlara gösterebilmek için. İnsanların
görmesini, anlamasını ve dolayısıyla korumasını sağlamak için.
Bütün çalışmalarını 20 yıl önce kendine belirlediği bir master plan çerçevesinde
adım adım, İnce İnce işleyerek gerçekleştiriyor Fatih Orbay. Yaptığı hiçbir iş
rasgele ya da tesadüfi değil. Kesinlikle planlı ve programlı bir yapısı olduğu
çok belli. Yaptığı işte çok titiz ve özenli. Profesyonel doğa belgeselciliğine
adım attıktan 20 yıl sonra dahi kafasında yepyeni projeler var, anlatırken
heyecandan gözleri parlıyor. Fatih Orbay aynı zamanda aktif bir doğa korumacı;
Türkiye’nin köklü sivil toplum kuruluşlarından Doğal Hayatı Koruma Derneği’nin
Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Fatih Orbay’la bugüne kadar ürettiklerinden,
üretirken yaşadıklarından, yaşam tecrübelerinden ve Türkiye’nin doğasından
konuştuk.
Mimarlık eğitimi almışsınız, ama herkes sizi önce spiker, daha sonra program
yapımcısı, doğa fotoğrafçısı ve belgeselci olarak tanıdı. Bu dönüşüm nasıl oldu?
Mimarlıktan mezun olunca 2 sene hocalık yaptım. Daha sonra da mimarlık yapmadım.
Zaten bu kararı daha okulu bitirmeden önce 3. sınıfta iken vermiştim. ODTÜ’de
mimarlık eğitimi diğer bölümlerde olduğu gibi Türkiye ortalamasının üstündedir.
Ama piyasadaki mimari bürolarında çalışınca, Türkiye’deki mimarlığın ne olduğunu
gördükten sonra çok yakın bir arkadaşımla birlikte, mimarlık yapamaya karar
verdik.
TRT ile nasıl tanıştınız?
Daha ODTÜ’de öğrenciyken yarı zamanlı bir iş yapayım istiyordum. Televizyon o
zaman yeni kurulmuştu, haftada 2 gece 3-4 saat yayın yapıyordu. Sesim müsait
diye lise yıllarından beri de bir takım günlerde şiirler okuttururlardı bana.
Sonra TRT’den bir arkadaşımın önerisiyle spikerlik sınavına girmek için gittim.
Çok tuhaf oldu. O zamanki program müdürüydü galiba, “Kim gönderdi sizi” dedi.
“Allah gönderdi” dedim. İmtihana girdim ama öyle bir karşılamadan sonra hiç
ümidim yoktu. İlla birilerinin mi göndermesi lazım? Sonra cevap geldi
“Kazandınız, gelin başlayın” diye. Başladık.
Yeni kurulan bir organizasyon içinde kendinize has projeler üretebilmek, o
konuda kanal açmak güzel bir şey olmuştur herhalde. Bir avantaj sağlamıştır?
Doğrusunu isterseniz tamamen bana uygun yarı zamanlı bir iş olduğu için girdim
ben TRT’ye. Mimarlık eğitimiyle görsel işler birbirine çok yakın aslında. Temel
değerleri, kavramları kullanırsınız. Hem o açıdan çok cazip geldi, hem de
kamuyla ilgili yapılacak işler vardı. O kuşağı anlatmama gerek yok, biliyorsunuz
vatanı kurtaracaktık o sıra.
Siz fotoğrafçılık ile başlamışsınız bu işlere. Doğa fotoğrafçılığına nasıl
başladınız?
Ailem Ankara’nın eski ailelerindendir. Doğup büyüdüğüm yer bahçe içinde bir
evdi. Dedemin bağı vardı. Bağın biraz ilerisinde tilki yuvası vardı mesela,
müthiş çiçekler görürdüm. Çocukluğum hep doğa ile iç içe geçti. Oradan
kaynaklanan doğaya bir ilgi her zaman vardı. Ama ben bunu başlangıç diye pek
kabul etmiyorum. Profesyonel olarak doğa ile ilgili işler yapmaya başlayalı tam
20 yıl oldu. Ondan önce de doğa fotoğrafları çekerdim ama bu özel bir ihtisas
işidir. Bastığınız deklanşörün, her karenin belli bir amacı olması lazım.
Peki sizi o dönem doğaya profesyonel olarak yönelmeye ne itti?
Türkiye doğal değerleri açısından çok kayda değer bir ülke. Bence tropik
ülkelerden bile daha çeşitli değerlere sahip. 3 ana iklim kuşağını barındıran
tek ülke Türkiye- Akdeniz iklimi, okyanus iklimi ve Kara iklimi. Dolayısıyla
Avrupa, Asya ve Afrika’nın tam ortasında kalan Türkiye’de bütün türler, kuşlar,
memeliler, böcekler, bitkiler, birikme yapmış. Enlemler bazında baktığınız
zaman, kuzeyde yaşayan kadife ördek gibi kuşlar görülüyor Türkiye’de. Bitkiler
için de durum böyle.
Türkiye’deki sorun ise, bu ülkede yaşayan insanların bu zenginlikten
haberlerinin olmaması. Bu konuda inanılmaz bir boşluk, bilgi açığı var.
Dolayısıyla yaptığım bu işin çok önemli bir kamu hizmeti olduğuna hala çok
inanırım.
Belgeselcilik ne noktada başladı? Onlar size artık bunu yap demediler de, siz
artık ben bu işi yapıyorum diye proje sundunuz belki de ?
Bu bilgi boşluğunu görüp bu alanda çalışmaya karar verdim ve bütün çalışmalarımı
bunun üzerine oluşturdum. Bir kuş belgeseli yaptım mesela, ne alet ne edevat
var. TRT’nin elindeki malzemeler buna müsait değildi. Benim fotoğrafta
kullandığım tele objektifleri o kameralara adapte ederek, kendi malzemelerimi
kullanarak başladık, giderek gelişti. Hatta biraz kavga dövüş başladı. “Böyle
bir şeyi sen nereden, nasıl yapacaksın? Yapılamaz.” dediler. Hep zorla oldu.
İlk adımlar bayağı sancılı oldu anlaşılan?
Komiktir, ilk başta kendim de bunu nasıl yapacağımı bilmiyordum, zaman içinde
öğrendim. Bu işin başlangıcında konuyla ilgili kim varsa, akademisyenler, DHKD,
doğayla ilgili yazı yazan gazeteciler, Çevre Müsteşarlığı, çevre ile ilgili
avukatlar, hepsini topladım, onlara şunu söyledim- “Ben bundan sonra böyle
şeyler yapacağım ama nasıl yapacağımı bilmiyorum. Hep beraber kim ne biliyorsa
konuşalım, bir yöntem oluşturalım, ben de ona göre yapayım”. Böylece o dönemde
uzun vadeli bir master planı yaptım kendime ve sonra her şeyi o plana göre
yapmaya çalıştım. İlk belgeselimi böyle yaptık işte. Ama hoş bir şey; belgesel
vesile oldu, orada kendiliğinden bir sivil platform oluştu ve çok değerli
işlere, kampanyalara imza attı.
TRT Sponsorluğu ile mi yapıldı bu kampanyalar? Yoksa kendiliğinden bir
inisiyatif mi oluştu?
Biz yaptık ama bazı imkanları TRT’den sağladık. Toplantılar TRT binasında
yapıldı. Konuşmaları radyodan cihazlarla kaydettik. Kaydedilen bütün konuşmalar
deşifre edildi.
Ne gibi kampanyalar yaptınız?
Yapılan işlerden en heyecan verici olanı Göksu Deltası’nda yaşandı. Deltada
yapılaşma başlamış, kooperatif binalarının temelleri atılmıştı. Hemen herkes
yapabileceğini yaptı ve derhal bir yapılaşma yasağı getirildi oraya. Yapılaşma
yasağının ardından da Bakanlar Kurulu tarafından yasa çıkarıldı ve delta ‘Özel
Çevre Alanı’ ilan edildi. Biz ona engel olmasaydık bugün Göksu Deltası diye bir
yer kalmamıştı. Eğer kararlı ve esaslı bir güç birliği yaparsanız, inanın
Türkiye’de bile bazı işler yapılabilir.
Belgesel konusuna geri dönersek, bir belgesel süreci nasıl yaşanır, anlatabilir
misiniz? Bir belgesel nasıl çekilir? Masa başı çalışmalarıyla mı başlar?
Bunu somut bir Örnek ile anlatayım. Şu an “Türkiye’nin Endemik Çiçekleri” ile
ilgili bir belgesel yapıyorum, yapımı 3 yıl sürecek. Türkiye’nin floristik
zenginliği çok kayda değer, 10.000’e yakın tür var, 3.000 tanesi endemik, ama
kayıt yok. Bir projenin başlangıç noktası için önce fikri ortaya koymak gerekir.
Fikir şu- Türkiye’nin endemik çiçeklerinin mutlaka tanıtılması gerekiyor.
DHKD’nin hazırladığı “Türkiye’nin 122 Önemli Bitki Alanı” kitabı var. Onu temel
alarak gidiyorum ama sadece o da yeterli değil. Ben bütün projeyi daha önce bu
konuda yapılmış bilimsel çalışmaların üzerinden planlıyorum. Çok karizmatik
habitatlar var, onları belli bir plan içinde çekiyoruz. Fazla şişirmeden, ama
konuyu da azaltmadan iyi işlemek için hacmini belirliyorum. Artık bunu aşağı
yukarı bilebiliyorum. O hacim bu çalışmada 6 bölümden oluşan bir dizi belgesel.
Çekimler içinse özel bir karavan kullanıyorum. Hem fotoğraf, hem video var.
Arabanın içinde ciddi bir ekipman var. O fotoğrafların hemen bilgisayara
atılması gerek. Sadece konaklamak için değil karavan, işlerin sağlıklı
yapılabilmesi için. Mesela kuşları çoğunlukla arabanın içinden çekiyoruz. Çünkü
tek başınıza gittiğiniz zaman 300 m. yaklaşamazsınız, ama araba ile 100 m
yaklaşabilirsiniz. Araba kuş çekimleri için çok avantajlıdır. Memeliler için de
aynı şey.
Bu projeleri yaparken bir yandan bu projeleri Türkiye koşullarında yapmanın
yöntemini de geliştiriyorum. Türkiye’de bu işler nasıl yapılabilir, bir know-how’ını
oluşturmak lazım. Dışarıda da olduğu gibi bir yayın kuruluşu, bir sivil toplum
kuruluşu, bir yapım şirketi şeklinde 3’lü bir ayak var. Örneğin “Yaşayan Hazine”
belgeseli böyle oldu. TRT yayın kuruluşu oldu, Yapı Kredi parasını verdi, TEMA
da organizasyonu yaptı. Ben de kendi birikimlerimle bunu gerçekleştirdim.
Mutlaka bir yayın kuruluşu ile ortaklık yapmanız lazım ki yayınlansın. Üstelik
tek bir yayın kuruluşu da yeterli değil
Önce siz de bahsettiniz, doğa belgeseli çekmek hassas da bir konu. Mesela çok
özel bir görüntü yakalayacaksınız, ama öte yandan hiçbir canlıya zarar vermemek
kaygısı var. O hassas denge nasıl kuruluyor?
O işin etiği ile ilgili bir konu. Mesela Discovery Channel’da, National
Geographic’de bazı adamlar çıkıyor, panayır çığırtkanı havasında. Hayvanlara
eziyet ediyor, olmadık şeyler yapıyorlar. Bu beni çok rahatsız ediyor. O tür
programların katiyen yapılmaması, hatta yasaklanması lazım. Bu tür belgesellere
prim verilmemesi lazım. Aslında benim katıldığım bazı uluslararası çalışmalarda,
yarışmalarda bu tür yapımlara tepki gösteriliyor.
Mesela çok nadir bir Kartal ile ilgili bir belgesel vardı. Öyle görüntüler var
ki, o görüntüleri elde etmek için hayvan kuluçkadayken burnunun dibine çekim
yapmış. Yavruyu ve anayı rahatsız ediyor. Görüntüler çok iyi olmasına rağmen
herkes ona çok ciddi bir tepki gösterdi. Doğa ile çalıştığınız zaman, doğanın
içinde çalıştığınız zaman o titizliği göstermeniz lazım.
Son yıllarda doğa belgeselciliğine ilgi giderek artıyor sanki. Sizin genç
belgeselcilere aktarmak istediğiniz şeyler, paylaşmak istediğiniz tecrübeler
oluyor mu?
Zaman zaman bazı derneklerden, okullardan, üniversitelerden çağırıyorlar. Ben de
yaptığım şeylerle ilgili, çalışmalarla ilgili edindiğim tecrübeleri anlatıyorum.
Ama birkaç dersle olacak şey değil. Usta çırak ilişkisiyle gelişmesi lazım bu
işlerin. Benim de asistanlarım var mesela.
Biraz sizin son yayınlanan “Anadolu’nun Çiçekleri” kitabınızdan bahsedelim. O da
sanırım çok yoğun bir süreç sonunda ortaya çıktı. Biraz anlatabilir misiniz?
O da ana master planın bir parçası. Bu tür bir kitap bugüne kadar hiç
yapılmamış. Bu kadar müthiş bir zenginliğin içinde belki 20. kitap olması
lazımken değil. New York’da Barnes & Nobles’da Central Park’ın kuşları,
böcekleriyle ilgili 12 tane kitap gördüm. Burası inanılmaz bir cennet ama böyle
bir kitap yok. Bu bir prestij kitabı oldu. TEKFEN’in 50. kuruluş yıldönümü için
yapıldı ve Türkçe ve İngilizce olarak 3000 adet basıldı. Şimdi bütün
kitapçılarda satılıyor. Aynı zamanda Amerika, Avrupa ve Avustralya’da satışa
sunuldu.
Peki bu kitap için sizin yıllardır çektiğiniz fotoğraflar mı bir araya geldi
yoksa bu fotoğrafları yakın zamanda, belli bir zaman içinde mi çalıştınız?
Daha önce çektiklerim de var, ama bu belgeselleri yapmaya başlayalı 20 yıl oldu.
Dolayısıyla 20 yıl içinde çekilenler daha tutarlı. 20.000’in üstünde seçilmiş
dia var. Öyle sanıyorum ki doğa fotoğrafları konusunda Türkiye’nin az sayıda
bulunabilecek zenginlikteki arşivlerinden birine sahibim. Ama benim arşivimde
olması hiçbir işe yaramıyor, insanlara ulaşmalı. Kitap kalıcı bir araç ve
kitabın algılama biçimi daha farklı. O nedenle bu kitabı yapmayı hep istiyordum.
2 gün önce de bu kitapla ilgili çok hoş bir haber aldım. Botanik dünyasının 1
numaralı yayını olan, İngiltere Kraliyet Botanik Kuruluşu’nun 1700’lerden beri
çıkan yayın organı ‘Botanical Magazine’de bu kitaba 2 sayfa ayırmışlar. Övmüşler
kitabı.
İlk başta da bahsettiniz, Türkiye’nin doğası çok zengin. Ama siz yıllardır
geziyorsunuz, görüyorsunuz. Neler değişiyor Türkiye’nin doğasında?
20 senelik perspektif içerisinde bazı çok üzücü şeyler var. Örneğin
Sultansazlığı’nda bundan 15 sene önce çektiğim müthiş sulak alanlar var. 5 sene
önce oraya gittiğimde ne su kalmış, ne tür kalmış. Tamamen yok olmuş neredeyse.
Bu sene birazcık istisnai tabi, her yerde sular çekildi. Ama ben 20-25 senedir
Manyas’a gidip geliyorum. Suyun bu kadar çekildiği, gölün bu kadar sahilden
uzaklaştığını ilk defa görüyorum. Ama mevsim değişikliğine bağlı olarak
habitatların bundan etkilenişini göz önünde bulundurmak ve bazı önlemler almak
gerek. Göl bu kadar küçüldüğü zaman o sene avı yasaklamalı. Bütün hayvanlar o
minnacık yere toplanıyor. Orada avcılık yaptığınız zaman o avcılık değil katliam
olur.
Siz sadece doğayı değil, insanları da görüyorsunuz. Sizce Türkiye’de insanlar
doğa ile nasıl bir ilişki kuruyor?
Bu işlerle uğraşırken zorunlu olarak bu konularla ilgili çok kitap okuyorum. Son
10 yıldır doğa - insan ilişkisine müthiş taktım. Dünya tarihini ilk bakterilerin
oluşundan itibaren 12 bölümlük bir saat kadranı olarak düşünürsek, insanın var
olduğu aralık son 2 saniyedir. Yani Dünya üzerinde canlılık çok eski, ama bu
tablo içinde insanın var olduğu dönem çok az. Bütün tabloyu etkileme oranı ise
korkunç. İnsanın geçirdiği evrime bağlı olarak doğaya müdahalesi negatif yönde
giderek büyüyor. Bunu tetikleyen, toplayıcı - avcı toplumdan, tarım toplumuna
geçiş oldu. Endüstri devriminden sonra ise giderek daha feci bir hal aldı. Bunun
temelinde öyle sanıyorum ki insanın biriktirme çılgınlığı var. Başka bir
deyişle, doğada “birlikte var olma düzenini”, ekoloji de diyebilirsiniz, bozan
insandan başka hiçbir tür yok. Çünkü balıkçıl 12 milyon yıl önce nasıl yaşıyorsa
hala öyle yaşıyor.
Türkiye’de son dönemlerde yoğun doğa tahripleri yaşanıyor. Sizi en çok rahatsız
eden konular, acil müdahale edilmesi gereken sorunlar neler?
Beni en çok rahatsız eden, başını Amerika’nın çektiği çok uluslu sermayenin tüm
insanları belli şeylere yönlendirmesidir. Bu çok uluslu sermaye yapay bir dünya,
tamamen aşırı tüketim ve israfa dayalı bir ekonomi oluşturuyor. Ne kadar
tüketirsen o kadar iyi. Peki kime iyi? Dediğim gibi büyük sermaye yönlendiriyor
buna. Bu dünyanın yüz yüze kaldığı en büyük bela. Oysa doğada böyle bir şey yok,
doğada hiç israf yok.
Bir de son dönemlerde gündemde en çok küresel ısınma konusu var? Ne diyorsunuz
bu konuda?
Doğrusunu isterseniz ben küresel ısınmanın bu kadar gündemde olmasına da
taraftar değilim. Küresel ısınma değil, iklim değişikliği diyelim buna. Asıl
başlangıç iklim değişikliği. O süreç içinde insanın tetiklediği bazı şeyler var.
Sorunun temeli insanın dahil olduğu bu yapay dünya. Enerji sıkıntısı deniyor.
Ama o enerji sıkıntısı tamamıyla bu yapay dünyanın gereği. İklim değişikliğini
en fazla etkileyen de enerji faaliyetleri, dolayısıyla asıl temeldeki sorunları
konuşmayıp sadece küresel ısınma diyince, tablo yanlış oluyor. Kaldı ki bir de
asıl sistemin etkileri var. İklim değişikliğinin doğal olan kısım da var. Asıl
gerçek tablo buyken, onun ufak bir kısmını alıp da küresel ısınma dersen
kamuoyunu yanlış yönlendirirsin.
Yaptığınız bu iş neler kazandırdı size? Size kazandırdığı neyi en çok
seviyorsunuz?
Bu işin diğer prodüksiyonlar gibi sadece mekanik bir iş olmadığına inanıyorum.
İşin başka boyutları var. Araştırmalar yapıyorum, işin akademik birikimleriyle
çok ilgileniyorum. Bulmak istediğim çiçeği gidip buluyorum. Ama onunla mutlaka
bir diyalog içinde olmanız, onu anlamanız, söylediği şeyi hakikaten duymanız
lazım. Söylediğim şey çok sürrealist bir tablo gibi gelebilir size, ama öyle
değil. Dikkatli baktığınız zaman o bitkide müthiş bir form, renk mucizeleri var.
Hiçbir botanik kitabında bu yazmaz, onu görmeniz lazım. Sadece o çiçeği değil, o
çiçeğin üzerinde yaşayan böcekleri fark etmeniz lazım. Mesela orkidelerin
üstünde yaşayan minik yengeç örümcekleri vardır. Bu örümcek hangi bitkinin
üzerindeyse renklerini ona göre değiştirir. Asıl çiçekle hiçbir alışverişi yok,
ne tohumunu alıyor ne nektarını yiyor. Ama oraya gelen böceklerle besleniyor.
Birlikte var olmanın, o düzenin ne kadar olağanüstü ve oturaklı, bütün sisteme
ne kadar uygun olduğunu görüyorsunuz.
Bu sisteme bir tek uyamayan insan galiba?
Tabi, o sisteme ters düştüğü, kendine yapay bir dünya yaptığı için her şey ters
gidiyor. Oysa o sisteme uygun yaşasa, savaşlar olmayacak mesela.
Sporcu olduğunuzdan bahsettiniz. Sporculukla doğa sevgisi yan yana yürüyen
şeyler gibi. Spor insanda daha zinde bir zihin yaratıyor, doğa ile daha barışık
olmayı getiriyor. Sizin kimliğinizde de bu iki şey yan yana mı? Sporculuğunuzun
kattığı avantajlar oldu mu?
Oldu tabi; spor insanların yaşamını etkileyen en önemli şeylerden biri. Ama
ülkemizde ben ona spor demiyorum. Çünkü spor deyince Türkiye’de futbol
anlaşılıyor. Ben buna ciddi tepki gösteriyorum, futbol maçı hiç seyretmiyorum.
Aslında bugün Türkiye’de futbol dedikleri rezalete tepki gösterdiğim için
seyretmiyorum. Bir kere tanım, yaklaşım ve bakış çok yanlış. Asıl başlık beden
eğitimidir. Gelişmiş ülkelerde spora bütçeden bu kadar yatırım yapılmasının ana
nedeni spor müsabakalarında dünya şampiyonluğu kazanıp, bayrağı direğe çektirip,
milli marşı söyletmek değildir. Ana amaç beden eğitimidir. Beden eğitimini doğru
yaparsanız ileriki yaşlarda da bedensel aktiviteleri sürdürürsünüz ve ülke
ölçeğinde prodüktivite artar. Gelişmiş ülkeler bunun için spora bu kadar yatırım
yaparlar. Yoksa şampiyon olalım diye değil, o yan üründür. Benim spor anlayışım
bu beden eğitimidir aslında. Bunu doğru algıladığınız zaman doğa ile elbette
bütünleşirsiniz. Balık yüzmek için, kuş uçmak için yaratılmış. İnsanın bedensel
faaliyetlerine o gözle baktığınız zaman doğru görürsünüz. Doğa içinde çok daha
gerçekçi, keyifli hissederseniz.
Yani kameralarınızla o çiçeğin yanında çok mutlusunuz, onu anladım ben.
Dışarıdan bakanlara sefalet gibi gelir hep. Zaman zaman dostlarım da dalga
geçerler. Ama bir çiçek fotoğrafı için örneğin, hiç üşenmem. Mesela Babadağı’nda
Stenbergia candida var; kar erir erimez Açar. Bir sene gittim, daha açmamıştı.
Ertesi sene gittik, geçmiş. Üçüncü sene gittik, bulduk. Şimdi diyorlar “Deli
misin Fethiye’ye kadar gidiyorsun, 1100 m. dağa tırmanıyorsun?” “Halbuki
Bauhaus’a gitseniz bu bitkinin soğanı satılıyor.” Ama ben sadece çiçeği
çekmiyorum ki. Orada bin yaşındaki Lübnan sedirlerinin gölgesinde yetişiyor o
çiçek. Çiçeği tek başına göstermek başka bir şey, onu habitatı ile göstermek
başka bir şey. Bunun çok önemli olduğuna inanıyorum, onun için deliler gibi
gidiyorum.
Bunca emeğin ödülleri de olmuştur herhalde?
Çok peşinde değilim ama, girdiğimiz bir takım yarışmalarda, ulusal, uluslararası
ödüller, birincilikler aldım. Ama aldığım en büyük ödülü söyleyeyim size- Bir
gün bir belgesel yayınlandı. Ardından genç bir adam telefon etti, Seyfe
köyündenmiş. “Seyfe bölümünü seyrettim tebrik ederim. Ben de bütün arkadaşlarım
gibi avcılık yapardım. Seyfe çok zengindir, ciddi av baskısı vardır. Ama bu
programı seyrettikten sonra hiç avlanmamaya karar verdim” dedi. “Sadece kendim
değil, arkadaşlarıma da bunları anlatacağım. Bilmediğim için sürdürüyordum bu av
işini, yapmayacağım artık” diye ekledi. Mesela bu beni çok etkileyen bir şey
olmuştur.
Ailenizde böyle bir ilgi var mıydı? Size onlardan mı geçti?
Babam uçuş hocasıydı. Türk Hava Kurumu tarafından Sabiha Gökçen’in de aralarında
olduğu 6 kişilik bir ekip olarak Rusya’ya gönderilmişler. Orada Moskova Yüksek
Havacılık Okulu’nda yetişip, sonra burada pilotları yetiştirmişler. Ben de Lise
2’de uçmak istedim, ama babam engel oldu. Ama kendisi çok hoşlanırdı doğadan.
Bahçe ile çok uğraşırdı.
Aynı zamanda Doğal Hayatı Koruma Derneği’nin Yönetim Kurulu üyesisiniz. Aktif
olarak doğa korumayla ilgilenmeye nasıl başladınız?
DHKD ile Göksu Deltası’nın kurtarılması operasyonunda tanıştım. Ben daha TRT’de
belgesellere yeni başladığım zaman bir gün Müdür Yardımcısı bir arkadaş “Doğa
ile ilgili iki güzel hanım geldi onlara tanıştırayım seni” dedi. Nergis ile
Şahika. DHKD yeni kurulmuş, onlar da bir şeyler yapmak, TV ile işbirliği yapmak
istiyorlar. O vesile ile tanıştık, çok hoş şeyler yaptık birlikte. TV’deki
belgeselleri de birlikte yaptık. Başından beri DHKD hep vardı. Şimdi emekli
olduktan sonra Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı oldum. Ama bu unvanlar önemli
değil. O örgüt içinde kayda değer şeyler yapmak gerekiyor. Tabi DHKD gibi sivil
halk örgütlerinin mutlaka sayılarının çoğalması, üyelerinin artması,
etkinliklerin sürmesi lazım. En azından 20 senedir bu işlerin içindeyim,
görüyorum, bunların yararlı olduğuna çok inanıyorum.
Şimdi neler yapıyorsunuz DHKD’de?
Son günlerde Gembos Yaylası’ndaki duruma takıldık. Orası inanılmaz bir yer. Bir
gün yolunuz düşerse bir bakın. Ama orada, o güzelim dokuyu tam gözünden
kazıdılar ve beton döktüler. Olacak iş değil. Yapılaşmaya açıyorlar, tamamen
politik. 15 gün önce oradaydım kolonları çıkmaya başlamışlar. Ev yapacaklar ve
satacaklar.
Oranın bir koruma statüsü yok mu?
Olmaz mı, vardı daha önce. Ama zaman içinde gevşettiler, şimdi ev yapmaya
başlıyorlar. Yani kurtarabilirsek kurtaracağız. Hafta başı Ankara’daydım, paldır
küldür Bakanlık’a gittim, “Bakan ile görüşeceğim” dedim. Randevum yok. “Nasıl
görüşeceksiniz?” dediler. “Ben 37 yıl devlette çalıştım. Bu işlerin nasıl
olduğunu biliyorum. Bakan gelene kadar gitmem burada otururum. Yazı, çizi,
randevu olursa bu iş uzar ve tavsar. Bakan bir telefonla bu işi halledebilir.
Ben de bu işi halletmeye kararlıyım” dedim. Bakanla değil ama müsteşarla
görüştüm, ona anlattım sorunu.
Son olarak, önünüzde ne gibi projeler var?
Şimdi İstanbul ile ilgili bir proje var. 3000 yıldan fazladır insanların
İstanbul’a bu kadar ilgi göstermesinin nedeni sadece jeopolitik konumu değil,
iklimi fevkalade güzel ve ona bağlı olarak değerli habitatları, çok nadir
türleri var. Ama gel gör ki kötü yapılaşma bu doğal alanları mahvediyor.
İstanbul’un tarihi yapısını berbat ettik, hiç olmazsa çevresindeki doğal
alanları koruyalım. Şimdi acilen, bunları insanlara anlatmak için bu habitatları
anlatan bir film yapmalı. Hem bir film, hem de bir kitap hazırlamak istiyorum
bundan sonra.