Paris'ten Manastır'a İnkılâb-ı Azîm




Yapım Tarihi - 2008
Süre - 00:30:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe, Betacam SP

Yönetmen - Lütfü Özarslan
Yapımcı - Lütfü Özarslan




Yakın tarihimizde perspektif ve Ölçü meselesi ve ideolojik tarih yazımı

Ege Üniversitesi profesörlerinden ve tahrir defterlerinden İstiklâl Harbi'ne
kadar uzanan genişlikteki bir zaman dilimi üzerine yaptığı titiz araştırmalarla
tarih bilgimize ciddî katkılarda bulunmuş bir akademisyen olan Zeki Arıkan, 11
Eylül 2008 tarihli Cumhuriyet gazetesinde "1908 Jön Türk Devrimi ve Mustafa
Kemal" başlıklı bir değerlendirme yayınladı.

Profesör Arıkan, merhum Faik Reşit Unat'ın 1962 yılında Belleten mecmuasında
(no. 102) yayınladığı "Atatürk'ün II. Meşrutiyet İnkılâbının Hazırlanmasındaki
Rolüne Ait Bir Belge" başlıklı makalesine dayanarak Mustafa Kemal'in Jön Türk
hareketindeki rolü ve bu harekete katkılarını hatırlatan bu yazısında, Metin
yazarlığı ve danışmanlığını yaptığım ve değerli yönetmen Lütfü Özarslan
tarafından yayına hazırlanarak, temmuz-ağustos aylarında TRT2 kanalında
gösterilen "Paris'ten Manastır'a İnkılâb-ı Azîm" belgeseline de atıflarda
bulundu. Kıymetli akademisyen belgeselin "çok geniş bir arşiv taramasına,
kaynaklara ve görsel malzemeye dayandığını en küçük ayrıntıların bile ele
alındığını" vurguladıktan sonra tarafıma aşağıdaki soruyu yöneltmiştir- "Bu
kadar ayrıntılı bir programda neden Mustafa Kemal' [koyu yazım orijinal
metindedir]e hiç yer verilmemiştir? Çünkü programda, bütün imparatorluktaki
muhalif örgütlenmeler teker teker belirtilirken Mustafa Kemal'in ne Şam'daki ne
de Selanik'teki çalışmaları üzerinde durulmamıştır... Bunun gözden kaçması
gerçekten şaşırtıcı, şaşırtıcı olduğu kadar düşündürücüdür. Sayın profesörün
Milli Mücadele'yi çok hafife alan görüşünün bunda etkili olup olmadığını
bilemiyoruz."

Profesör Arıkan'ın sorusu Türk tarih yazımının ciddî meselelerinden birisinin
ele alınmasına imkân vereceği için kendisine özel bir cevap vermek yerine,
konuya bu sorunu ele almaya çalışacak, biraz uzunca, bir yorumla eğilmenin daha
uygun olacağını düşündüm. Bu vesile ile Mustafa Kemal Bey (Paşa, Atatürk)'in Jön
Türk hareketi ve 1908 İhtilâli'nin hazırlanmasındaki rolü hakkında da değerli
meslektaşımı tatmin edebileceğini umduğum bilgi sunmaya da gayret edeceğim.

Jön Türk örgütlenmesinde mahallî teşkilâtlanma

Konunun perspektif, Ölçü ve tarih yazımı sorunu olarak tartışılması öncesinde
Jön Türk hareketinin örgütlenmesi ve Mustafa Kemal'in bu alandaki faaliyetlerine
ilişkin bilgilerin sunulması yararlı olacaktır. François Georgeon'un yerinde
tespitini tekrarlayacak olursak, Jön Türk hareketi basit bir siyasî örgütlenme
olmanın ötesinde bir neslin eğitimli katmanlarının ideolojik eğilimini
yansıtmaktaydı. Bu açıdan bakıldığında Jön Türklük sadece bu harekete aktif
olarak katılan, örgütsel faaliyette bulunan bireylerle sınırlandırılamayacak
genişlikte bir akımdır. Çok sayıda birey harekete sempati duyMuş, yurtiçine
gizlice sokulan Jön Türk neşriyatını Okumuş, bunları gereğinde el yazısıyla
çoğaltarak dağıtmış ve harekete katkıda bulunmaya çalışmıştır. Bu amaçla kurulan
ve bâzıları yurtdışındaki Jön Türk merkezleriye temasa geçen çok sayıda grup ve
kendisini "cemiyet" olarak tanımlayan örgütlenmelerin bilebildiğimiz kadarının
adedi dahi bir hayli fazladır. Neredeyse her vilâyette rejimden hoşnut olmayan
bürokrat, subay ve sürgünlerden oluşan yapılanmalar ortaya çıkmış, bunların çoğu
evlerde toplanarak rejim eleştirisi yapmanın ötesinde bir faaliyet icra
edememiştir. Çeşitli hâtırâtlarda atıflarda bulunulan bu tür örgütlenmelerin
önemli bir kısmını tespit mümkün olamamaktadır. Buna karşılık 1905 sonbaharı ile
1908 yılı Temmuz ayı arasında Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyeti'ne başvuran ve
bâzıları bu teşkilât tarafından mahallî şubeler biçiminde örgütlenen çok sayıda
yapılanma mevcuttur, ki bunların ve âzâlarının tespiti nispeten daha kolay
olmaktadır. Bu teşkilâtların önemli bir bölümü de şube haline dönüştüklerinde
dahi gerçekte yasak neşriyatın dağıtımını icra etmekten öte faaliyet
gösteremeyen ufak hücreler düzeyinde kalmışlardır.

Mustafa Kemal ve Jön Türk Hareketi

Yüzbaşı Mustafa Kemal Bey'in Şam'da Dr. Mahmud, Yüzbaşı Müfid (Özdeş) ve eski
bir Mekteb-i Tıbbiye talebesi iken bu şehre sürgün edilen Mustafa (Cantekin)
adlı arkadaşlarıyla kurduğu ve "cemiyet" olarak nitelendirdiği örgütlenmenin de
yukarıdaki bağlamda değerlendirilmesi uygun olur. Nitekim merhum Unat'ın
bilgimize sunduğu Yeni Usûl Talim-i Kıraat kitabında da Şam'da kurulan bu
örgütün "ittisa'a muvaffak olmaksızın hâl-i rüşeymîde kaldı"ğı vurgulanmaktadır.
Dolayısıyla bu teşkilâtlanma girişimi ciddî bir hücre yapısını dahi ortaya
çıkarmamıştır. Elimizde mevcut vesikalar da durumu teyit etmektedir. 1907 yılı
ortalarında Beyrut Maarif İdaresi'nde çalışan Mes'ud Remzi Bey adlı bir bürokrat
Terakki ve İttihad Cemiyeti'ne başvurarak bölgede Gizli neşriyatın dağıtımını
yapmayı üstlenmek istediğinde, Cemiyet kendisinden bununla yetinmeyerek Beyrut
ve Şam'da şubeler te'sisi için çalışmasını talep etmiştir. Mes'ud Remzi Bey daha
sonra Beyrut ve Şam'daki muhaliflerle muhabere etmiş ancak neticede şube
kurulmasının mümkün olmadığını cemiyet merkezine gönderdiği 1, 6 Kasım ve 25
Aralık 1907 tarihli mektup ve raporlarıyla bildirmiştir. Söz konusu vesikalarda
bu şehirlerdeki muhalifler ve geçmiş faaliyetler hakkında detaylı bilgi
verilirken Vatan ve Hürriyet Cemiyeti adlı bir örgütlenmeye yapılan herhangi bir
referans bulunmamaktadır (mektuplar ve rapor Mustafa Kemal'in Selânik'e
tayininden sonra yazılmış olmakla birlikte bölgedeki geçmiş örgütlenmeler
hakkında detaylı bilgi vermektedirler. Bunların hiçbirisinde Vatan ve Hürriyet
Cemiyeti örgütlenmesinde yer alan diğer şahıslara da atıfta bulunulmamaktadır.)
Yabancı konsolos ve misyoner raporları benzeri kaynaklarda da bu dönemde bölgede
rejimden duyulan hoşnutsuzluğun artmakta olduğu vurgulanırken Gizli bir Jön Türk
örgütlemesinin varlığına işaret eden bir gelişme (meselâ beyannâme dağıtımı)
olmadığının altı çizilmektedir.

Bu anlamda Mustafa Kemal Bey'in kurmaya çalıştığı cemiyetin, bu dönemde Arap
vilâyâtında teşkilâtlandırılan diğer hücre tipi yapılara oranla oldukça zayıf
kaldığını belirtmek yanlış olmaz. Meselâ üyeleri aynı zaman diliminde
teşkilâtlanan Bağdad hücresi daha sonra genişleyerek arasında sadece eski
Tıbbiye talebesi Salih Dilâver Bey'in gerçek ismini (bâzılarının da kod
adlarını) bildiğimiz on iki kişiden (altı yerli üye ve altı bürokrat ve sürgün)
oluşan bir şubeye dönüştüğü gibi Musul ve Diyar-ı Bekir'de de yan örgütlenmeler
te'sisine muvaffak olMuş ve Terakki ve İttihad Cemiyeti Umur-i Dahiliye Şu'besi
ile de teması sürdürmüştü. Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyeti ve Hürriyet
Cemiyetleri'nin 27 Eylül 1907 tarihli birleşme tutanağının 4. maddesi
çerçevesinde dahilde mevcut şubelerin Selânik'te oluşturulacak Dahilî Merkez-i
Umumî'nin idaresi altına konulması kararlaştırılmakla birlikte, bu şubeler ile
yapılacak muhaberatın Paris'teki Haricî Merkez-i Umumî aracılığıyla
gerçekleştirilmesi kabul edildiği halde Şam ile herhangi bir temas
kurulmamıştır. Böyle bir temasın olmaması kısa süre sonra Selânik'e gelen
Mustafa Kemal Bey'in Şam'da bıraktığı arkadaşlarının bir cemiyet, şube ya da
hücre oluşturmadıkları kanaatinde bulunduğunu gösterir. Aksi takdirde kendisi bu
konuda gerekli bilgiyi Dahilî Merkez-i Umumî'ye verir ve Haricî Merkez-i Umumî
de benzer durumlarda olduğu gibi muhaberatı başlatırdı.

Bütün bu bilgilerin ışığında Şam'daki Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin Jön Türk
hareketi içindeki önemsiz örgütlenme gayretlerinden birisi olduğu şüphesizdir.
Yüzbaşı Mustafa Kemal Bey'in Selânik'teki faaliyetlerini ise iki kısımda
incelemek gerekir. Bunlardan birincisi kendisinin Şam'dan Selânik'e giderek
cemiyetini genişletme amacıyla yaptığı girişimler, ikincisi ise 1907 Ekim ayı
sonrasındaki Terakki ve İttihad Cemiyeti üyeliğidir. Mustafa Kemal bu
faaliyetler hakkında Ahmed Emin (Yalman)'e verdiği ve Vakit gazetesinde 1922
yılında yayınlanan mülâkatında detaylı bilgi vermiş ve Âfet İnan ve Hüsrev Sami
Kızıldoğan 1937 yılında yayınlanan Belleten mecmuasında neşrettikleri
makalelerle konuyu etraflı biçimde ele almışlardır. Bunların yanı sıra 1925-1926
Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnâmesi gibi resmî yayınlar ve lise tarih
eğitiminde kullanılacak ders kitaplarının 3. ve 4. ciltlerinde de aynı tez
tekrarlanmış ve Cumhuriyet'in kurucusunun aynı zamanda Terakki ve İttihad
Cemiyeti Dahilî Merkez-i Umumîsi'ne dönüşen örgütün de kurucusu ve 1908
İhtilâli'nin arkasındaki en önemli düzenleyici olduğu iddia edilmiştir. Bu tez
aynı dönemde örgütlenme faaliyetleri içinde yer alan Kâzım Karabekir gibi
şahıslar ve konuyu ele alan bâzı tarihçiler tarafından ise reddedilmiştir.

Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ve Mustafa Kemal

Bu teze itirazlar genellikle, onun Mustafa Kemal'in modern Türk Ulus-devletinin
kurucusu olması sonrasında yaratılan şahıs kültünün bir parçası olduğu
çerçevesinde gerçekleşmiştir. Ancak bu itirazların göz ardı ettiği bir husus,
Mustafa Kemal Bey'in çabalarına yapılan atıfların kendisinin Türk siyasî
hayatında önde gelen bir şahsiyet haline gelmesinden oldukça önce yapılmış
olmalarıdır. Ben de 1908 İhtilâli'nin hazırlanma sürecini detaylı bir biçimde
ele alan 538 sahifelik Preparation for a Revolution- The Young Turks, 1902-1908
başlıklı çalışmamda bu nedenle Mustafa Kemal'in Selânik'teki faaliyetleri
konusunda aktardığı bilgilerin doğruluğunun kabul edilmesi gerektiğini merhum
Unat ve Profesör Arıkan'ın zikretmediği iki bağımsız kaynağa dayandırarak
savundum. [Makalesinden Profesör Arıkan'ın yedi sene evvel yayınlanan bu
çalışmamı görmediği sonucunu çıkarıyorum]. Bu kaynaklar Osmanlı
İmparatorluğu'nda görevli General Imhoff'un Die Welt des Islams dergisinde
(1913, I/3-4) yayınladığı "Die Entstehung und der Zweck des Comités für Einheit
und Fortschritt" başlıklı makale ve Joseph Nehamas'ın, P. Risal takma adıyla
1917 yılında Paris'te neşrettiği La ville convoitée- Salonique adlı
çalışmasıdır. Bunlara ilâveten Deutsche Revue'de (38/1913) "Die Türkei vor den
beiden letzten Kriegen, 1910-1911" başlığıyla imzasız olarak yayınlanan ve
İstanbul'daki Alman Sefareti'nde görevli bir diplomat tarafından yazıldığı
izlenimini uyandıran bir diğer makale de Imhoff'un anlatımını tekrarlamaktadır.
Ancak bunu bağımsız bir kaynak olmaktan ziyade Imhoff'un sağladığı bilgileri
neredeyse aynen aktaran bir çalışma olarak mütalâa yerinde olur.

Zikredilen üç çalışmanın da Mustafa Kemal'in siyaset sahnesinde ön plâna
çıkmasından oldukça önce 1912, 1913 ve 1917 yıllarında yayınlanması ortada bir
şüphe bırakmamaktadır. Profesör Arıkan'ın da bir tebliğinde belirttiği gibi bu
bilgiler büyük ihtimalle doğrudan Mustafa Kemal tarafından yukarıda zikredilen
okuma kitabı yazarı Osman Şevki Bey'e ve hazırladığı makale için yüzü aşkın
Osmanlı zabiti ve eski Jön Türk'le 1908 öncesi örgütlenmeleri hakkında mülâkat
yapan General Imhoff'a aktarılmıştır. Kendisi de Selânikli olan Nehamas'ın da ya
bu yorumları okuduğu ya da bu bilgileri bizzat Mustafa Kemal'den aldığını İleri
sürmek anlamlı olabilir. Ancak bu kaynakların ciddî birer tarih çalışması
olmadığını da unutmamak gerekir. Osman Şevki Bey'in eseri talebeye değişik
konularda okuma parçaları vererek onların kıraat yeteneklerini geliştirme
amacıyla kaleme alınmıştır ve kaynak belirtmez. Ayrıca, Unat'ın varsaydığının
aksine İttihad ve Terakki Cemiyeti tarafından da bâzı çalışmalarda, meselâ Ahmed
Niyazi Bey'in hâtırâtında yapıldığı gibi, resmen onaylanmış değildir. Imhoff
titiz çalışmasına karşın Ziya Paşa ve Namık Kemal'den beri var olan bir Jön Türk
Partisi'nin devamlılığını iddia eder ve Hürriyet ve Terakki ve İttihad
Cemiyetlerinin 1908 yılında ve İttihad ve Terakki nâmı altında birleştiklerini
savunur. Bâzı bilgileri Imhoff'tan aldığı anlatımından anlaşılan Nehamas ise
1877 yılında İstanbul'da kurulan bir Jön Türk Partisi'ne atıflar yapar.

Hürriyet Cemiyeti'ni kimler kurdu?

Bu tahlilin ışığında mesele Hürriyet Cemiyeti kurulmasından önce Selânik'e
gelerek temaslarda bulunan ve arkadaşlarını örgütlenme konusunda teşvik eden
Mustafa Kemal Bey'in bu nedenle bu cemiyetin bânisi ve 1908 İhtilâli'nin
yaratıcısı olarak kabul edilip edilemeyeceği noktasında düğümlenmektedir.
Hürriyet Cemiyeti'nin örgütlenmesine ait vesikalar ve bu konu daha sonra
yayınlanan çok sayıda hâtırat ve mektup iki hususu ortaya koymaktadır. Bunlardan
birincisi Selânik'teki Hürriyet Cemiyeti'nin kuruluşu ile neticelenen
örgütlenmenin liderliğini uzun süredir Osmanlı İttihad ve Terakki ve Terakki ve
İttihad Cemiyetleri ile muhaberatta bulunan, eski örgüt faaliyetlerine katılmış
kimselerin yapmış olmasıdır.


Türk tarihçiliği genellikle Hürriyet Cemiyeti'ni İttihad ve Terakki'den bağımsız
bir yapılanma olarak ele almıştır. Halbuki cemiyetin kurucuları gerek eski örgüt
ve gerekse de 1905 sonrası gerçekleştirilen yeni teşkilâtlanma ile sürekli temas
halinde olan kimselerdir.

Mehmed Talât Bey (Paşa) eski cemiyetin Edirne teşkilâtında görevli iken politika
ve "neşriyat-ı muzırra" bulundurma töhmetiyle 1897 yılında (kendisine
danışılarak hazırlanan Almanca biyografisine nazaran 1896) tutuklanarak yaklaşık
bir buçuk sene hapis yatmış, Midhat Şükrü (Bleda) Cenevre şubesinde faaliyet
gösterirken 1897 yılında Sultan ile Cemiyet arasında ulaşılan ve genellikle
Contrexéville anlaşması adı verilen uzlaşma sonrası yurda dönmüş, Mustafa Rahmi
(Arslan) Bey İttihad ve Terakki Selânik şubesinde çalışırken Sultan'a karşı
yapılacak suikast girişiminde rol aldığı için aynı yıl tutuklanmış ve Kâzım Nâmi
(Duru) Bey örgütün Tiran şubesinde görev yapmıştır. Terakki ve İttihad Cemiyeti
vesikaları bu kimselere örgütün resmî yayın organları olan Şûra-yı Ümmet ve
Mechveret Supplément Français dergilerinin düzenli biçimde gönderildiğini teyit
etmektedir. Mürzsteg programı (Şubat 1903) sonrasında bölgede muhalefet
örgütlenmesinin hızlandığı doğrudur; ama bu Mustafa Kemal Bey'in Selânik
seyahatinden oldukça önce gerçekleşmiştir. Meselâ bir İngiliz diplomatı 1903
Ağustos'unda "beş yıl sonra Jön Türk İhtilâli'nde önde gelen roller oynayacak"
Mustafa Rahmi (Arslan), Talât, Binbaşı Ahmed Cemal, Mehmed Cavid ve Hacı Âdil
beylerin kendisini gizlice konsoloshânede ziyaret ederek kendisinden yapılacak
bir örgütlenme alanında yabancı desteği ya da sempatisine mazhar olup
olamayacaklarını sorduklarını belirtiyor. Söz konusu diplomat ziyaretçilerine
"zamansız bir ihtilâl fikrini kafalarından söküp atmaları" tavsiyesini verdiğini
naklediyor. Bunun akabinde Ahmed Rıza Bey'e arkadaşları adına başvuran Talât
Bey'e de pozitivist lider tarafından kendi örgütlerinin güçsüzlüğünden bahseden
ve bu nedenle kendi başlarına çalışıp kendisiyle muhaberatı sürdürmelerini
isteyen bir cevap verilmiştir. 1905 yeniden örgütlenmesi sonrasında Ahmed Rıza
Bey ile temasa geçen Kâzım Nami Bey'den ise cemiyetin yayın organlarının
Selânik'te dağıtımı talep edilmiş ve o da bunu yerine getirmiştir.

Burada dikkat çekilmesi gereken husus, Yüzbaşı Mustafa Kemal Bey'in toplantı
yaptığı ve cemiyetinin şubesine üye olmalarını istediği, yemin ettirdiği dört
subayın [Mustafa Necib, Hakkı Baha (Pars), Ömer Naci ve Hüsrev Sami (Kızıldoğan)]
kendisi gibi ikinci kuşak Jön Türkler olmasıdır (Imhoff toplantıya katılan subay
sayısını beş olarak vermekle beraber değişik isimler veriyor ama bu isimler de
ikinci kuşak Jön Türk kategorisine gireceklerinden yukarıdaki yorumda değişiklik
yapılması gerekmiyor.) Bu kimselerin hepsi daha sonra Hürriyet Cemiyeti'nin
kurulmasına yol açacak toplantılara katılmamışlardır. Katılanlar ise ne örgütü
oluşturmak için gerekli raporu hazırlayan ve Mustafa Rahmi, Talât, Midhat Şükrü
ve İsmail Canbolad'dan oluşan komitede yer almışlar ve ne de daha sonra te'sis
edilerek cemiyetin faaliyetini düzenleyen ve yazışmalarını yapan üç kişilik
Hey'et-i Âliye üyesi olMuşlardır. Dolayısıyla Mustafa Kemal Bey'in Selânik'e
geldiğinde görüştüğü, kendilerini cemiyetinin şubesini kurmak üzere ikna etmeye
çalıştığı dört subay daha sonra Hürriyet Cemiyeti'nin kuruluşuna öncülük eden
kimseler değillerdir. Bu kimseler Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ne atıflar yaparken
(Hüsrev Sami Kızıldoğan Belleten mecmuasında 1937 yılında yayınladığı makalede
ve Hakkı Baha Pars, Cami Baykut'a yazdığı, 20 Temmuz 1941 tarihli mektupta)
diğer Hürriyet Cemiyeti kurucuları bu konuda en ufak bir imada dahi
bulunmamışlardır. Hürriyet Cemiyeti kuruluşunda en önemli rollerden birini icra
eden Mustafa Rahmi, Ernest Edmondson Ramsaur Jr.'ın Jön Türkler üzerine
hazırlamakta olduğu kitabı (1957 yılında The Young Turks; Prelude to the
Revolution of 1908 adıyla Princeton'da basılmıştır) için talep ettiği bilgileri
sağlayan mektubunda örgütün kuruluşuna ilişkin detaylı malumat verirken Vatan ve
Hürriyet Cemiyeti ve Mustafa Kemal'e herhangi bir atıfta bulunmaz. İlk
kuruculardan Kâzım Nami Duru da 1957 yılında yayınladığı İttihat ve Terakki
Hatıralarım kitabında ve Türkiye dergisinde yayınladığı makalede (1/1953) birçok
detay vermesine karşın bu konuya değinmez ve Hürriyet Cemiyeti'nin kuruluşunu
İsmail Canbolad'ın evindeki toplantılardan başlayarak anlatır. (Duru'nun Atatürk
ile yakın ilişkisi olduğu ve kitabında Mustafa Kemal'in 1916 yılında Salih
Bozok'a yazdığı ve İttihad ve Terakki tarihiyle ilgisiz bir mektubun
faksimilesini verdiği göz önüne alındığında bu atıfta bulunmama daha da önem
kazanır.)

Bütün bu bilgilerin ışığında aşağıdaki tespiti yapmak mümkün olabiliyor- Yüzbaşı
Mustafa Kemal Bey, Selânik'e gelerek dört subay arkadaşını Şam'da kurmaya
çalıştığı ancak herhangi bir faaliyet icra edemeyen cemiyetine katılmaya teşvik
etmiştir. (Mustafa Kemal 1922 yılında verdiği mülâkatta bu kimseler dışında biri
Hürriyet Cemiyeti'nin kuruluşunda yer alan iki kişi ile daha görüştüğünü
belirtmiştir.) Bu kimselerin ikisi ya da üçü (Imhoff ya da Hüsrev Sami'den
hangisinin anlatımının doğru kabul edildiğine bağlı olarak) daha sonra Hürriyet
Cemiyeti'nin kuruluşuna katılmışlar, ancak bu alanda Jön Türk hareketi hakkında
bilgisi olan, pek çoğu Jön Türklüğün birinci jenerasyonuna mensup, eski İttihad
ve Terakki örgütünde vazifeler ifa etmiş, Gizli örgüt yapısı içinde çalışmış ve
bu bâzıları bu nedenle uzun süre hapis yatmış, Gizli yayınları takip eden
kimselere nazaran ikincil roller oynamışlardır. Bu kimseler 1907 birleşmesi
sonrasında da karar verici ya da organizatör durumuna geçmediklerinden hareketin
evrimi ve genel teşkilâtlanması hakkında da pek çok diğer âzâ gibi son derece
sınırlı bilgiye sahip olMuşlardır. Meselâ Hakkı Baha Bey'in 1941 yılında Cami
Baykut'a Ramsaur'a ulaştırılmak üzere yazdığı (ancak onun eline ulaşamayan)
mektubu kendisinin hareketin organizasyonu alanında ne denli sınırlı bilgiye
sahip olduğunu gösterir. (Bu konuda 1907 yılında Paris'e firarı sonrasında Dr.
Bahaeddin Şakir'in Umur-i Dahiliye Şubesi'nde yardımcılığına getirilen Hüsrev
Sami Bey istisnâdır.) Onların olayların gelişimini kendi açılarından
yorumladıklarında Vatan ve Hürriyet Cemiyeti şubesi oluşturma girişimleri ile
Hürriyet Cemiyeti'nin kuruluşu arasında bir devamlılık görmeleri tabiîdir.
Nitekim olayları kendi zâviyesinden yorumlayan Mustafa Kemal de daha sonra
benzer bir yorum getirmiştir. Ancak bu, Hürriyet Cemiyeti'nin kuruluşunda rol
alan diğer kimselerin anlatımıyla uyum göstermez. Bunun da ortaya koyduğu gibi
Hürriyet Cemiyeti, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti mensuplarının girişimiyle
gerçekleştirilen bir teşkilâtlanma değil, herhangi bir faaliyet göstermemiş bu
örgüte "katılmış" üç kişinin de iştirâk ettiği bir süreç sonrasında kurulMuş bir
cemiyettir.

Bu konuda gözden kaçırılmaması gereken bir diğer husus Hürriyet Cemiyeti'nin
uzun bir sürece yayılan toplantılar ve tartışmalar sonrasında kurulmasıdır.
(Profesör Arıkan'ın 1926 sonrası sürekli biçimde tekrarlanan resmî tarih tezine
dayanan, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti mensuplarının "İttihat ve Terakki
Cemiyeti'nin Selânik örgütünü kur"dukları iddiası doğru değildir. Kurulan
cemiyet Hürriyet Cemiyeti'dir. 1897 sonrasında İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin
bir Selânik şubesi olmamıştır. Dr. Nâzım Bey'in çabalarıyla birleştikleri de
"Paris şubesi" değil, Terakki ve İttihad Cemiyeti'dir. Bu birleşme sonrasında
Hürriyet Cemiyeti, Terakki ve İttihad Cemiyeti Dahilî Merkez-i Umumîsi haline
gelmiştir. Bu yaklaşım, resmî tarihin konuyu ele alış tarzındaki temel sorunları
beraberinde taşır. Tevfik (Bıyıklıoğlu) tarafından 1925-1926 Türkiye Cumhuriyeti
Devlet Salnâmesi'nde yayınlanacak "Reis-i Cumhur Hazretleri'nin Tercüme-i
Halleri" için hazırlanan ve daha sonra lise tarih kitaplarında aynen tekrar
edilen bu tez, 1906 yılından sonra birden Mustafa Kemal'in kolağası olarak
Selânik'e dönmesi ve Terakki ve İttihad Cemiyeti'ne âzâ yapılmasına geçerek onun
dışında bir kişinin dahi adını anmadan -sadece Dr. Nâzım Bey 'e "Paris'ten gelen
biri" şeklinde üstü kapalı bir atıf yaparak- 1908 İhtilâli'ne ulaşır.) Diğer bir
ifadeyle, ufak bir cemiyetin genişlemesi söz konusu değildir. Önce üçü eski
İttihad ve Terakki üyesi, örgütlenme ve nizamnâme hakkında bilgi sahibi dört
kişilik bir hey'et iki aylık bir çalışma sonrasında bir rapor hazırlamış, daha
sonra buna dayanılarak Hilâl Cemiyeti (ya da Mu'in-i Hilâl) adında bir örgüt
kurulması, buna gayrimüslimlerin kabul edilmemesi gibi kararlar alınmışsa da
akabinde örgütün adının Hürriyet Cemiyeti olması ve âzâlık koşullarının farklı
olması kararlaştırılmış, cemiyetin nizamnâme taslağı ise Mustafa Rahmi Bey
tarafından yapılmıştır.

Bütün bunlar ise Mustafa Kemal'in Selânik'te olmadığı bir dönemde
gerçekleştirilmiş, kendisine herhangi bir bilgi de verilmemiştir. Hürriyet
Cemiyeti'nin Terakki ve İttihad Cemiyeti ile birleşmesi sonrasında 1906-1907
yıllarında yurtiçinde muhaberatta bulunduğu kimselerin isim ve adresleri Paris
merkezine gönderilmiştir. Bu listede en önde gelen şahsiyet olarak İstanbul'da
Avukat Baha Bey verilmekte olup vilâyetlerdeki subayları da kapsayan vesikada
Mustafa Kemal Bey'in adı bulunmamaktadır. Nitekim bu liste yardımıyla
Trablusgarb benzeri merkezlerde çoğu subay muhaliflerle temasa geçen Terakki ve
İttihad Cemiyeti Haricî Merkez-i Umumîsi'nin muhaberatında Mustafa Kemal Bey'e
hitaben kaleme alınmış bir mektup ya da ona yapılan bir atıf bulunmamaktadır.

Kaynaklar ve farklı anlatımlar

Bütün bunların ortaya koyduğu gibi Mustafa Kemal'in olayların gelişimini kendi
başından geçenler çerçevesinde yaptığı yorum samimidir. Kendisi Selânik'i
terkinden sonra meydana gelen gelişmeleri kendi çabalarının devamı olarak
telâkki etmiş ve 1908 sonrasında bu görüşü tekrarlamıştır. Bu anlatımın bazı
arkadaşları tarafından da desteklendiği ve bağımsız kaynaklarca kabule değer
bulunduğu da doğrudur. Ancak bu alanda tek bir anlatım olmadığını vurgulamak
gereklidir. 1908 sonrasında İkdam, Sabah, Tanin, Hukuk-i Umumiye, Musavver
Salnâme-ı Servet-i Fünûn benzeri çok sayıda gazete ve dergide yayınlanan makale
ve yazı dizisinde ve başta Ahmed Niyazi Bey'in hâtıratı olmak üzere pek çok
kitapta hareketin gelişimi farklı biçimde anlatılmıştır. Bunların çoğunluğu
hareketin içinde yer almış kimselerce kaleme alınmış olup farklı örgütlenmeleri
ön plâna çıkartırlar. Kimine göre hareket Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne'deki 1889
örgütlenmesinden beri kırılmayan bir çizgi izlemiştir, kimine göre 1906 yılında
Selânik'teki teşkilâtlanma hareketi bütünüyle değiştirmiştir, kimine göre
ihtilâl bütünüyle ordunun gayretiyle ortaya çıkmıştır, kimine göre ise İnkılâb-ı
Azîm Terakki ve İttihad Cemiyeti'nin dahilî ve haricî merkez-i umumîlerinin
ortak çalışmasının ürünüdür. Ramsaur'a Cami Baykut aracılığıyla ulaştırılan
mektuplar ve Encyclopædia of Islam için Abdullah Cevdet maddesini hazırlayan
Karl Süssheim'a Dr. İbrahim Temo başta olmak üzere eski Jön Türk liderleri
tarafından gönderilen ve önemli bölümü günümüzde Staatsbibliothek Preußicher
Kulturbesitz'de muhafaza edilen çok sayıda nota bakıldığında 1889-1908 dönemine
ilişkin değerlendirmelerin ne denli farklılık gösterdiği kolaylıkla görülür. Bu
da gayet tabiîdir. Çünkü Gizli ve hücreler şeklinde örgütlenen yapılarda bizzat
teşkilâtlanmayı gerçekleştiren ve idare edenler dışındakiler hareketin genel
örgütlenmesi hakkında fazla bilgi sahibi olamamaktadırlar. Dolayısıyla sadece
bir tek anlatıma bakıp bunu diğerleriyle karşılaştırmadan bir Gizli
örgütlenmenin tarihini yazmak pek de anlamlı olmaz.

Verdiğim bilgiler ışığında varılabilecek sonuç, Mustafa Kemal'in de çok sayıda
Jön Türk örgütüne benzer, fiiliyatta ortaya herhangi bir eylem koyamayan bir
teşkilâtlanma girişiminde bulunMuş olduğudur. Mesele bunun var olup olmadığı
değil, Jön Türk hareketi ve 1908 İhtilâli'ne giden yolda taşıdığı ehemmiyettir.
Yakın tarihimiz çalışılırken perspektif ve Ölçü Değerli meslekdaşımın içinde
Mustafa Kemal Bey'in çabalarına yer verilmemesini "şaşırtıcı, şaşırtıcı
olmasının ötesinde düşündürücü" bulduğu belgeselin tezi Hürriyet Cemiyeti'nin
nasıl kurulduğu değil, bu örgütün Dr. Bahaeddin Şakir ve Nâzım beyler tarafından
nasıl Daşnaktsutyun ve VMORO (Makedonya-Edirne Dahilî İhtilâlci Örgütü) benzeri
bir yapılanmaya dönüştürüldüğü ve bunun sonrasında Makedonya'daki diğer
örgütlerle pazarlıklar yaparak ihtilâli gerçekleştirdiğidir. Belgesel, Profesör
Arıkan'ın vurguladığının tersine "bütün imparatorluktaki muhalif örgütlenmeleri
teker teker belirtmek" gibi bir işlevi de yerine getirmemiştir. (Bunun için
tahminimce en az yirmi bölümlük bir belgesel gerekir.) Nitekim çalışmada İttihad
ve Terakki Cemiyeti'nin kurucuları, hattâ hareketin başını çeken Dr. İbrahim
Edhem Temo'nun adı, zikredilmiş değildir. Gene Cemiyet'in en karanlık günlerinde
teşkilâtı neredeyse tek başına ayakta tutmaya çalışan Dr. İshak Sükûti Bey'e
yapılan herhangi bir atıf bulunmamaktadır. Daha da önemlisi 1908 hareketinin
ideolojik arka plânını oluşturan "icraatçılık" fikrini tartışan lider ve
örgütler, meselâ Kemal Bey'in Cenevre'de 1900 yılında kurduğu İstikbâl-i Vatan
ve Millet Cemiyet-i Osmaniyesi, aynı dönemde Ali Fahri ve Tunalı Hilmi beylerin
öncülük ettikleri İntikamcı Yeni Osmanlılar Cemiyeti ve Babanzâde Hikmet
Süleyman ve arkadaşlarınca kurulan İstirdat Cemiyeti ve üyelerine yönelik tek
bir referans yoktur. Bu cemiyetlerin hepsinin de ayrıntılı nizamnâmelere sahip,
kısa süre için de olsa yayınlanmalarına muvaffak olunMuş dergileri olan örgütler
olduğu unutulmamalıdır.

Dolayısıyla belgeselde bu tür bir ehemmiyeti haiz olmayan ve Jön Türk
hareketinin geneline bakıldığında çok daha önemsiz bir rol oynayan bir örgüt ve
kurucusundan bahsedilmemesinin "şaşırtıcı" bulunmasının temelinde başka
unsurların bulunduğunu söylemek pek de yanlış olmaz. Bunlar ise yakın geçmiş
hakkında var olan resmî tarih tezlerinin, belki de farkında olmadan,
içselleştirmesi, bu döneme "tarih yapan adam" perspektifinden yaklaşılması ve
nihayet tarihin 1922 sonrası gerçeklikten geriye bakılarak retrospektif bir
biçimde yazılmasıdır.



Yorum - M. Şükrü Hanioğlu

Kaynak
Zaman
01.10.2008