Kovboy Filmi Türü

Kovboy filmi türü, ayrı bir tür olarak değil de, destan türünün bir çeşidi olarak ele alınabilir; çünkü gerçekte kovboy filmi türü, gecikmiş bir destan türüdür: Yepyeni, bilinmedik bir anakarada (kıtada) 18. yüzyıl ortalarından sonra destan koşulları altında ortaya çıkan olayları ele alır. Ne var ki, en azın dan iki nedenden, kovboy filmi türünü başlı başına bir tür olarak ele almak daha yerinde olur. Birincisi, destan niteliği taşımayan kovboy filmlerinin de bulunuşu; ikincisi, kovboy filmlerinin yalnız bir ülkeye, Amerika’ya özgü oluşu.

Kovboy filminin, ortaya çıktığı ülkedeki adı «western» dir. Bu ad, türün içeriğini çok iyi anlatır. «Western» batıya özgü, batıyla ilgili anlamına gelir. Buradaki batı, Kuzey Amerika anakarasının batısı, hatta uzak batısıdır (Far West). Bilindiği gibi, Kuzey Amerika’ya Atlantik ötesinden göçler başlamadan önce burada yalnız Kızılderililer yaşıyorlardı; ilk göçmenler ve bunlara sonradan katılanlar ise, anakaranın en doğusuna, Atlantik kıyısına yerleşmişlerdi. Ancak 18. yüzyılın ortalarına doğrudur ki, anakaranın içlerine doğru, sonra da gittikçe daha batıya yerleşme başladı. İşte kovboy filmi türünün en kısa ve açık tanımı, bu batıya doğru yayılma sırasındaki olayları konu alan film türü diye yapılabilir. Bu batıya yayılma, yüzyılımızın başına dek uzanmış, bu arada birçok olay ortaya çıkmıştır. Bu olaylar bir destan havasına bürünmüştür. Çünkü ancak adım adım ele geçirilebilen bu kocaman anakara, daha önce destan konusunda gördüğümüz koşulları taşımaktaydı Ortada, o çağ için çok ilkel olan taşıtlarla kocaman bir ana karanın öbür ucuna ulaşmak, burada gözüne kestirdikleri bir yerde yuva kurup yaşamak isteyen insanlar vardı. Anakaranın birçok yeri insan eli değmemiş yabanilikteydi. İnsanların karşı sına büyük doğal engeller çıkıyordu.

Kızılderililer bu yolculuğun en büyük tehlikesiydiler. Düşman doğayı ve düşman Kızılderilileri yenmek zorunda kalan bu insanlar kendi güçlerine, yiğitliklerine güvenmek zorundaydılar. Kendi aralarındaki «kötü»lerle, yasadışı insanlarla da uğraşan bu öncüler, sert kurallara dayanan birer topluluk kurmak çabası içindeydiler. Bütün bunlar 18. ve 19. yüzyılda geçtiği halde, Yeni Dünya’da basının, tarihçiliğin henüz gelişmemiş olmasından dolayı bir destan kılığına bürünüyor olaylar, kişiler, bir destan havası içine giriyor; bunlar üzerine söylenenler (efsaneler), destanlar, baladlar, türküler ortaya çıkıyordu. Tarihçiler işe karışıncaya dek bir kovboy destanı ortaya çıkmıştı bile. Bu destan, sinemadan önce halkbilim de (folklorda), yazında, sonra tiyatroda, hatta sirkte kullanılmıştı. Dolayısıyla Amerika’da sinema ortaya çıktığında önünde bu konuda çok varsıl gereç buldu ve bunu bol bol kullanmaya başladı.

Kovboy filmi türünde ele alınan belli başlı izlek, bütün destanlarla en önemli izleği olan bir ulusun doğuşu, oluşumudur. Bu izlek çerçevesinde önce göçmenlerin yeni, bilinmedik bir anakaraya ayak basışları, sonra anakaranın içlerine yayılmaları, Kızılderililerle, doğal engellerle savaşımlar yeni bölgelere yerleşip ev bark sahibi olmaları yer alır. Bağımsızlık savaşına atılmaları, iç savaşın patlak vermesi gibi Amerika Birleşik Devletleri tarihinin önemli dönüm noktaları işlenir. Bu arada altına hücum, el değmemiş topraklara hücum; gecekondu kasabaların, gecekondu çiftliklerin kurulması; anakaranın iki ucunu birbirine bağlama çabası (önce «Pony Expres», «Wells Cargo» gibi yolcu arabası ve posta arabası ortaklıkları, sonra demiryolu, sonra bildirişim araçları) anlatılır.

Kovboy filmlerinin başlıca kişileri öncüler (pioneer), Kızılderililer, kovboylar, yasadışı yaşayanlar, haydutlar, yasayı simgeleyen şerif... gibi değişik kimselerden oluşur. Destan türünde önem taşıyan öğeler, kovboy filminde de önem kazanır. Fakat kovboy filmlerinin anlatımı daha hızlı, canlıdır; sık sık koşut gelişimi, zamandaş gelişimi kullanır. Gerek varlıkların, gerek alıcının devinimleri, gerekse kurgudan doğan devinim değerlendirilmeye çalışılır.

Kovboy filmi türünün kalıplaşmış, az ya da çok yozlaşmış örnek gerçek kovboy filmlerinden daha çok olduğunu da belirtmek gerekir. Bu çeşit filmlerin gerek kişiler, gerek olaylar, gerek dramatik yapı yönünden çok çizemsel bir nitelik taşıdığı ilk bakışta göze çarpar. Bu filmlerde bir yanda kovboy, atı, sevgilisi («kızı»), yardımcısı («delisi»), bir yanda onun karşısına çıkan kötü adam, haydutlar, Kızılderililer vardır. Çevre çayır (prairie), çöl, çiftlik, kasaba, bardır. Olaylar çok kez Kızılderililerin baskını; kötü adamın, haydutların çiftçileri, kasabalıları yıldırması, çiftlikleri basması, sürüleri kaçırmasıdır; tabancayla, yumrukla hesaplaşma, at üstünde kovalamacadır. Sonunda, mutlaka iyiler kötülere üstün gelir.




Kaynak
Nijat Özön
100 Soruda Sinema Sanatı, İstanbul, Gerçek Yayınevi, Nisan 1984, s: 135-136