Sinemada Kadın

Merih Taşkaya, Emine Uçar İlbuğa



Altın portakal kapsamında düzenlenen paneller dizisinde de aynı çerçevede kadın sorunları temasında odaklanıldı. Akademik çevreden ve sinema sektöründen aktörleri buluşturan ve kadın sorunlarına yönelik bilgi ve deneyim birikimini aktarma olanağı veren bu buluşmada, “Sinemada Kadın” teması, tartışmaların ana sorunsalını oluşturdu. Festival bu noktada sinema emekçileri ile akademisyenlerin buluşmasına ev sahipliği yaptı. Paneller dizisi boyunca kadınına yönelik toplumsal kısıtlamaları, kadına yasaklanan temel alanlardan birisi üzerinden: sahneden ve giderek beyaz perdenden sorgulamaya başlamak, bu sorunların tarihsel arka planının değerlendirilmesini de beraberinde getirdi. “Sinemada Kadın” üst başlıklı paneller dizisi, bu değerlendirmelerin genel anlamda kadın sorunlarının sinemaya nasıl yansıdığının tartışıldığı, akademik bilgi birikiminin ve alan deneyimlerinin paylaşıldığı bir platform oldu. Paneller dizisi kapsamında tartışılan sorunlar gerek sinema sektörüne gerekse akademik literatüre katkısı bakımından değerli sentezlere ulaşılmasını sağladı.

Sinemada Kadın paneller dizisi için “Belgesel Sinemada Kadın”, “80'lerden Günümüze Sinemada Kadın Temsilleri”, “Beden Politikalarının Sinemadaki Yansımaları” ve “Sinemada Kadın Emeği” olmak üzere dört ana başlık seçildi.

“Belgesel Sinemada Kadın” başlıklı ilk panelde, kamera arkasında ve önündeki varlık olarak kadının ürettikleri, kadın sorunlarının temalaştırıldığı filmler ve film pratikleri tartışıldı. Moderatörlüğünü Doç. Dr. Emine Uçar İlbuğa’nın yaptığı panelde, belgesellerinde kadın sorunlarına değinen, eserlerini feminist bakış açısıyla yaratan belgesel sinemacılardan, Melek Özman, Bahriye Kabadayı Dal ve Bingöl Elmas panelde konuşmacı olarak yer aldılar. Panel süresince Melek Özman, kadının belgesel sinemada, “kahraman” ya da “kurban”; “nesne” ya da “marjinal özne” olarak sunuluşunu değerlendirdi. Bahriye Kabadayı Dal, “belgesel sinemacının cinsiyeti var mıdır?” sorusu üzerinden sürdürdüğü konuşmasında, ‘kadınların Türkiye’de belgesel sinemayla daha çok uğraşmasının nedenine ilişkin değerlendirmelerini paylaştı. Bingöl Elmas ise kendi çalışmaları olan “Pippa’ya Mektup” ve ‘Evcilik’ adlı belgeselleri üzerinden toplumsal cinsiyetçi bakış açısını, belgesel sinemacı olarak sorguladı. Panelde aynı zamanda belgesel film üretim süreçlerinde kadınlarla ilgili belgesellerin biçimsel ve içeriksel sorunları üzerine de tartışma yürütüldü.

1980’in Türkiye’nin ekonomik, politik; dolayısıyla toplumsal yapısında kırılma noktası olarak kabul edilmesi, paneller dizisi kapsamında 80leri, sinemada kadın tartışmalarının tarihsel başlangıç noktası olarak almamızın nedeni oldu. Moderatörlüğünü Prof. Dr. Ruken Öztürk’ün yaptığı “80lerden Günümüze Sinemada Kadın Temsilleri” başlıklı panel, “Yeşilçam Sineması” olarak adlandırılan bir dönemin ardından 1980’lerle birlikte farklı renklerde kadınların sahneye çıkışı ve bu değişimin günümüze nasıl taşındığı konusunda tartışmalara sahne oldu. Yazar ve çevirmen Şükran Yücel’in, oyuncu Derya Alabora’nın, doktora öğrencisi Özlem Özdemir’in ve Yrd. Doç. Dr. Funda Masdar’ın yanı sıra Psikolog Burçin Akgün ve Nihan Tezer’in konuşmacı olarak yer aldığı panelde, 80 sonrası yaşanan dönüşümlerin sinemada kadın temsillerine verdiği yön ve bu süreçte oluşan yeni bakış açıları, ekonomik ve politik perspektiften ele alındı. Şükran Yücel, panelde 1980 sonrası Türk sinemasında kadın temsillerinin genel çerçevesini tarihsel bir bakış açısı içinde çizdi. 80lerin tarihsel kırılma noktası oluşuna, sektörün içinde yer alarak sinemanın dinamikleri açısından da tanıklık eden oyuncu Derya Alabora, sinema perdesinden “erkek bakış açısıyla” yansıyan kadın temsillerini çeşitli filmler üzerinden, sektörden, kendi deneyimlerinden ve gözlemlerinden aktardıkları ile irdeledi. Özlem Özdemir, 1980 sonrası Türk sinemasında cinsiyetçiliğin ve milliyetçiliğin kesiştiği noktaları, film örnekleri üzerinden anlatırken, günümüze dair genel bir değerlendirme yaparak, son yıllardaki erkek merkezli anlatıları anlaşılır kılan bir bağlam çizdi. Funda Masdar ise, konuşmasında 1980 sonrası kadının cinsel özgürleşme mücadelesinin temsil biçimlerini Atıf Yılmaz filmleri üzerinden değerlendirdi.

Tarihsel süreç içerisinde bedene yüklenen ideolojik anlamların ve “beden estetiği” ve “bedenin metalaşması” kapsamında “Beden Politikalarının Sinemaya Yansıması” başlıklı üçüncü panelin Moderatörlüğünü Yrd. Doç. Dr. Merih Taşkaya üstlendi. Panele Doç. Dr. Güzin Yamaner, Yrd. Doç. Dr. Gönül Demez ve Öğretim Görevlisi Sermin Çakmak konuşmacı olarak katıldı. Doç. Dr. Güzin Yamaner, feminizmin sinemada kadın bedeni üzerinden üretilen cinsiyetçi görünümlerle mücadelesi üzerine sürdürdüğü konuşmasında genel olarak kadın çalışmalarını ve kadın araştırmalarını değerlendirdi. Muhalif bir hareket olarak kadın hareketinin sinemaya nasıl yansıdığı, sinema eleştirisine nasıl katıldığı ve nasıl bir araştırma zeminine sahip olduğu noktasında birikimlerini aktardı. Yrd. Doç Dr. Gönül Demez, beden politikalarının sinemadaki yansımalarını kuramsal çerçevesiyle ilişkili olarak, “bedenin bir politikası olur mu? Bir politika, bir ideoloji nasıl olur da bir bedene yazılabilir? Bu durum karşılığını sinemada nasıl bulur? Soruları üzerinden bilgi birikimini ve görüşlerini paylaştı. Öğr. Gör. Sermin Çakmak ise “öteki kadından, ötekinin kadınına, Türk sinemasında namus dolayımıyla kadın bedeninin kurgusu” çerçevesinde yürüttüğü çalışmalarını anlattı. Panel süresince pek çok anlamda toplumsal pratikleri belirleyen beden politikalarının özelde sinemaya yansımasını değerlendirmek amacıyla, sinemada beden sunumları, örnekler üzerinden yapılan değerlendirmelerle ortaya konuldu. Sinema, bedenin üzerine yazılı ideolojilerin izini sürebileceğimiz, sözel ve görsel söylemlerle bedenin seyirlik bir nesneye dönüştürüldüğü anlam dünyasındaki değişimleri izleyebileceğimiz bir alan olarak ele alındı. Diğer taraftan bedenin öznelik durumunun aşınmasına neden olan bu dönüşümde, sinemanın rolünün irdelenmesi de ihmal edilmedi.

Kadın emeğinin erkek emeğine oranla daha farklı ve daha yoğun bir sömürü altında olması sinemada kadın emeğinin durumu konusunun da tartışılmasını gerekli kıldı. “Sinemada Kadın Emeği” başlıklı panelde kadın sinemacıların, sektörde ‘emekçi’ olmanın ötesinde ‘kadın’ olmaktan kaynaklanan sıkıntıları çerçevesinde tartışma yürütüldü. Moderatörlüğünü Yrd. Doç. Dr. Gül Yaşartürk’ün yaptığı panele oyuncu Yeşim Ceren Bozoğlu, Prof. Dr. Zeynep Tül Akbal Süalp ve Güliz Sağlam konuşmacı olarak katıldı. Türkiye’de pek çok sektörde olduğu gibi sinema sektöründe de erkek egemen değerlerin hâkimiyetinin yarattığı sorunların ortaya konulduğu panelde, sinema sektöründe kadın olarak var olmanın zorlukları ve bu zorluklarla baş edebilmenin yolları tartışıldı. Bu kapsamda Güliz Sağlam, sinema sektöründe edindiği kişisel deneyimlerini ve sektörde sendikalaşma sürecine ilişkin yaşanan sorunları aktardı. Yeşim Ceren Bozoğlu, oyunculuk alanında kadın karakterlerin erkek yönetmenlerin bakış açısıyla sunulmasının, kadınlık durumuna yüklenen ideolojiyi yeniden ürettiği noktasından hareketle, kadın emeğinin oyunculuk anlamında içinin boşaltılması ve görünmez olması çerçevesinde değerlendirmelerde bulundu. Yeşim Ceren Bozoğlu, aynı zamanda çalışma saatlerinin esnekliği, cinsel tacizler ve kadın olarak sinemada var olma savaşında sarf etmeleri gereken çabanın yoğunluğu üzerine deneyimlerini aktardı. Prof. Dr. Zeynep Tül Akbal Sualp sinemada kadın emeği konusunda kuramsal donanımını ve pratikle ilişkisi çerçevesinde sunarak panelin konusu kapsamında kavramsal çerçevenin doğru kullanımının önemi üzerine değerlendirmelerde bulundu. Konuya üretim ilişkileri tarihi çerçevesinde yaklaşan Akbal Sualp, iktidar ilişkilerinin farklı toplumsal biçimlerde kendisini gösteren ‘yeniden erkeksi inşası’nın sinema alanındaki yansımasını tartışmaya açtı. İçinde yaşadığımız ekonomik sistemin, sorunları sürekli yeniden üreten karakteri üzerinden sinemada kadın emeğinin durumunu makro düzlemde yorumladı.

“Sinemada Kadın” paneller dizisine konuşmacı olarak destek veren tüm katılımcılarımıza teşekkür borçluyuz. Paneller süresince konu kapsamında özgürce dile getirilen tüm sorunların ve çözüm önerilerinin derlendiği bu kitap aracılığı ile söz konusu sorunlara ilişkin farklı bakış açılarının ve sentezlerin değerlendirildiği bir kaynak oluşturabildiğimizi umuyoruz.

Merih Taşkaya, Emine Uçar İlbuğa