|
Fuat UZKINAY
Ali Fuat UZKINAY
Doğum Tarihi :
1888, İstanbul, Üsküdar
Ölüm Tarihi : 1956
Film Makinisti, Kameraman, Sinema Filmi Yönetmeni, İlk Türk Belgesel Yönetmeni.
İlk ve ortaöğrenimini İstanbul'da yaptı. İstanbul Sultanisi'ni bitirdikten sonra İstanbul Darül Fünun'un fizik-kimya bölümüne girdi. Bir yandan öğrenimine devam ederken, öbür yandan da öğretmen yardımcılığı ve İstanbul Sultanisi'nde dahiliye memurluğu yaptı. İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra, yerleşik sinemaların çoğalması, sinemaya karşı ilgiyi artırdı. İlgi duyanların başında Uzkınay geliyordu. Uzkınay, dahiliye müdürlüğü yaptığı okulda öğrencilere sinemayı tanıtan ve öğreten dersler verdi. Ülkemizde sinemayı halka ilk tanıtan Sigmund Weinberg'den göstericinin çalıştırılmasını öğrendi ve öğrencilere filmleri kendisi oynattı. Böylece Uzkınay'ın aracılığı ile sinema ülkemizde ilk kez okula girmiş oldu.
1914'te Şakir Seden ile ağabeyi Kemal Seden'i sinema salonu işletmeciliğine teşvik ve ikna etti. 6 Temmuz 1914'te Ali Efendi Sineması açıldı. Aynı yıl savaş çıkması üzerine, Uzkınay yedeksubay olarak silah altına alındı. 14 Kasım 1914 Cumartesi günü Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin yıkılışını 150 metrelik filme çekerek, Türk sinemasında ilk kez film çeken kişi oldu. 1915'te Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili Enver Paşa'nın emriyle "Merkez Ordu Sinema Dairesi"ni (MOSD) kurdu. Ve bu kurumun Weinberg ile birlikte yöneticiliğini yaptı. Uzkınay ilk olarak Enver Paşa'nın atlarını ve ailesini filme çekti. Bugünkü Aya İrini Kilisesi'nin bir kısmı sinema salonu haline getirildi ve burada Uzkınay daha çok askeri konulu filmler gösterdi. MOSD adına haber, belge ve savaş filmleri çekti. Weinberg ile birlikte "Leblebici Horhor" adlı öykülü film çalışmasına girdi. Fakat filmi tamamlayamadı. Ancak "Himmet Ağa'nın İzdivacı" adlı filmi, uzun aralardan sonra tamamladı. 1916'da MOSD'un başına getirildi ve bilgisini geliştirmek için aynı yıl Almanya'ya gitti. Savaş bitince Malül Gaziler Cemiyeti'nin sinema çalışmalarını yürüttü. "Mürebbiye" filmini ve işgal altındaki kentlerde protesto gösterileri yapan halkın filmlerini çekti. "Mürebbiye" filminin bitmesinden sonra, yine bir tiyatro eserine dayanan "Binnaz" sinemalaştırıldı.
1921'de Şadi Fikret Karagözoğlu'nun yönetmenliğini yaptığı "Bican Efendi Vekilharç" adlı tiyatro oyununu görüntüledi. Malül Gaziler Cemiyeti'nin sinema çalışmalarının sona ermesiyle boş kalan Fuat Uzkınay, Muhsin Ertuğrul'un "Kemal Film" adına çevirdiği "Boğaziçi Esrarı" (Nurbaba) filminin görüntü yönetmenliğini yaptı. 1922'de Kurtuluş Savaşı'nın son olaylarını içeren "Zafer Yolları" adlı orta uzunluktaki belge filmini çekti. 1924'te ordunun sinemacılık kolunun yeni baştan düzenlenmesi üzerine, bu kurumun Laboratuvar Grup Amirliği'ne atandı ve emekli olduğu 1954'e kadar bu görevde kaldı. 29 Mart 1956'da İstanbul Göztepe'de öldü.
Bugün Ankara'da bulunan Kara Kuvvetleri Foto Film Merkezi'nin bir stüdyosuna hizmetlerinden dolayı Uzkınay'ın adı verildi. Uzkınay
sinemayı ilk kez okula sokan, ilk özel yapımevinin kuruluşunda katkıları olan, ilk Türk filmini
çeken ve daha sonraları bir sanat dalı olan sinemayı öykülü ve belge filmleri çekerek halkımıza ilk
kez tanıtmış olan ilk Türk sinema adamlarından birisi olmuştur.
YÖNETMENLİĞİNİ YAPTIĞI BELGESEL FİLMLER
"Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin Yıkılışı" - 14 Kasım 1914 (görüntü yönetmeni)
"Anafartalar Muharebesi'nde İtilaf Orduları'nın Püskürtülmesi"
"Harbiye Nazırı'nın Kıta Tefki-i ve Batum Manzarası" (görüntü yönetmeni)
"Çanakkale Muharebeleri"
"Van der Goltz Paşa'nın Cenaze Merasimi"
"General Townshend"
"General Townshend ve Hintli Üsera"
"Esir İngiliz Generali" (görüntü yönetmeni ve yönetmen)
"Leblebici Horhor" - 1916 (görüntü yönetmeni)
Sigmund WEINBERG yönetmenliğinde başlanan film, oyuncuların askere alınmasıyla
yarım kalır.
"Himmet Ağa'nın İzdivacı" (görüntü yönetmeni ve yönetmen)
Bu filme Sigmund WEINBERG tarafından 1916 yılında başlanmış, Uzkınay
tarafından 1918 yılında tamamlamıştır.
"Alman İmparatoru'nun Dersaadet'e Gelişi"
"Alman İmparatoru'nun Çanakkale'yi Ziyareti" (görüntü yönetmen)
"Abdülhamit'in Cenaze Merasimi"
"Sultan Reşat'ın Cenaze Merasimi"
"Vahdettin'in Biat Merasimi"
"Cülus-i Hümayun'da 16. Fıkra Resmi Geçidi"
"Vahdettin'in Kılıç Alayı" (görüntü yönetmeni)
"Mürebbiye" (yapım ve görüntü yönetmeni)
"Binnaz" (görüntü yönetmeni)
"Fatih'te İzmir İçin Miting"
"Sultanahmet'te İzmir İçin Miting" (yapım ve görüntü yönetmeni)
"Bican Efendi Vekilharç" (yapım ve görüntü yönetmeni)
"Bican Efendi Mektep Hocası" (yapım ve görüntü yönetmeni)
"Bican Efendi'nin Rüyası" (yapım ve görüntü yönetmeni)
"Boğaziçi Esrarı - Nur Baba" (görüntü yönetmeni)
"Zafer Yollarında, İzmir Zaferi" (yönetmen ve görüntü yönetmeni)
Ordunun İstanbul'a Gelişi - 1923
İzmir Zaferi : İstiklal - 9 Eylül 1922 / 1942
 
Fuat Uzkınay İlk Türk sinemacısı Ali Fuat Uzkınay 1888 yılında İstanbul
Üsküdar'da doğdu. İlk ve ortaöğrenimini İstanbul'da yaptı. İstanbul Sultanisi'ni
bitirdikten sonra İstanbul Darül Fünun'un fizik-kimya bölümüne girdi. Bir yandan
öğrenimine devam ederken, öbür yandan da öğretmen yardımcılığı ve İstanbul
Sultanisi'nde dahiliye memurluğu yaptı. İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra,
yerleşik sinemaların çoğalması, sinemaya karşı ilgiyi artırdı. İlgi duyanların
başında Uzkınay geliyordu. Uzkınay, dahiliye müdürlüğü yaptığı okulda
öğrencilere sinemayı tanıtan ve öğreten dersler verdi. Ülkemizde sinemayı halka
ilk tanıtan Sigmund Weinberg'den göstericinin çalıştırılmasını öğrendi ve
öğrencilere filmleri kendisi oynattı. Böylece Uzkınay'ın aracılığı ile sinema
ülkemizde ilk kez okula girmiş oldu.
1914'te Şakir Seden ile ağabeyi Kemal
Seden'i sinema salonu işletmeciliğine teşvik ve ikna etti. 6 Temmuz 1914'te Ali
Efendi Sineması açıldı. Aynı yıl savaş çıkması üzerine, Uzkınay yedeksubay
olarak silah altına alındı. 14 Kasım 1914 Cumartesi günü Ayastefanos'taki Rus
Abidesi'nin yıkılışını 150 metrelik filme çekerek, Türk sinemasında ilk kez film
çeken kişi oldu. 1915'te Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili Enver Paşa'nın
emriyle "Merkez Ordu Sinema Dairesi"ni (MOSD) kurdu. Ve bu kurumun Weinberg ile
birlikte yöneticiliğini yaptı. Uzkınay ilk olarak Enver Paşa'nın atlarını ve
ailesini filme çekti. Bugünkü Aya İrini Kilisesi'nin bir kısmı sinema salonu
haline getirildi ve burada Uzkınay daha çok askeri konulu filmler gösterdi. MOSD
adına haber, belge ve savaş filmleri çekti. Weinberg ile birlikte "Leblebici
Horhor" adlı öykülü film çalışmasına girdi. Fakat filmi tamamlayamadı. Ancak
"Himmet Ağa'nın İzdivacı" adlı filmi, uzun aralardan sonra tamamladı. 1916'da
MOSD'un başına getirildi ve bilgisini geliştirmek için aynı yıl Almanya'ya
gitti. Savaş bitince Malül Gaziler Cemiyeti'nin sinema çalışmalarını yürüttü.
"Mürebbiye" filmini ve işgal altındaki kentlerde protesto gösterileri yapan
halkın filmlerini çekti. "Mürebbiye" filminin bitmesinden sonra, yine bir
tiyatro eserine dayanan "Binnaz" sinemalaştırıldı.
1921'de Şadi Fikret
Karagözoğlu'nun yönetmenliğini yaptığı "Bican Efendi Vekilharç" adlı tiyatro
oyununu görüntüledi. Malül Gaziler Cemiyeti'nin sinema çalışmalarının sona
ermesiyle boş kalan Fuat Uzkınay, Muhsin Ertuğrul'un "Kemal Film" adına
çevirdiği "Boğaziçi Esrarı" (Nurbaba) filminin görüntü yönetmenliğini yaptı.
1922'de Kurtuluş Savaşı'nın son olaylarını içeren "Zafer Yolları" adlı orta
uzunluktaki belge filmini çekti. 1924'te ordunun sinemacılık kolunun yeni baştan
düzenlenmesi üzerine, bu kurumun Laboratuvar Grup Amirliği'ne atandı ve emekli
olduğu 1954'e kadar bu görevde kaldı. 29 Mart 1956'da İstanbul Göztepe'de öldü.
Bugün Ankara'da bulunan Kara Kuvvetleri Foto Film Merkezi'nin bir stüdyosuna
hizmetlerinden dolayı Uzkınay'ın adı verildi. Uzkınay sinemayı ilk kez okula
sokan, ilk özel yapımevinin kuruluşunda katkıları olan, ilk Türk filmini çeken
ve daha sonraları bir sanat dalı olan sinemayı öykülü ve belge filmleri çekerek
halkımıza ilk kez tanıtmış olan ilk Türk sinema adamlarından birisi olmuştur.
"Ayastefanos'taki
Rus Abidesi'nin Yıkılışı" (görüntü yönetmeni) "Anafartalar Muharebesi'nde İtilaf
Orduları'nın Püskürtülmesi", "Harbiye Nazırı'nın Kıta Tefki-i ve Batum
Manzarası" (görüntü yönetmeni) "Çanakkale Muharebeleri", "Van der Goltz Paşa'nın
Cenaze Merasimi", "General Townshend", "General Townshend ve Hintli Üsera",
"Esir İngiliz Generali" (görüntü yönetmeni ve yönetmen), "Himmet Ağa'nın
İzdivacı" (görüntü yönetmeni ve yönetmen) "Alman İmparatoru'nun Dersaadet'e
Gelişi", "Alman İmparatoru'nun Çanakkale'yi Ziyareti" (görüntü yönetmen),
"Abdülhamit'in Cenaze Merasimi", "Sultan Reşat'ın Cenaze Merasimi", "Vahidettin'in
Biat Merasimi", "Cülus-i Hümayun'da 16. Fıkra Resmigeçidi", "Vahidettin'in Kılıç
Alayı" (görüntü yönetmeni) "Mürebbiye" (yapım ve görüntü yönetmeni) "Binnaz"
(görüntü yönetmeni.) "Fatih'te İzmir İçin Miting", "Sultanahmet'te İzmir İçin
Miting" (yapım ve görüntü yönetmeni), "Bican Efendi Vekilharç" (yapım ve görüntü
yönetmeni) "Bican Efendi Mektep Hocası" (yapım ve görüntü yönetmeni) "Bican
Efendi'nin Rüyası" (yapım ve görüntü yönetmeni.) "Boğaziçi Esrarı - Nur Baba"
(görüntü yönetmeni), "Zafer Yollarında, İzmir Zaferi" (yönetmen ve görüntü
yönetmeni)
Kaynak - Başka bir kaynak
 
29 Mart 1956… İstanbul…
Türk sinema tarihinin ilk filmini çeken yönetmen Ali Fuat Uzkınay öldü. 1888
yılında İstanbul’da dünyaya gelen sanatçı, Darül Fünun’un Fizik bölümünde
öğrenim gördüğü sırada öğretmen yardımcılığı yapmaya başladı. İkinci
Meşrutiyet’in ilanından sonra yerleşik sinemaların artışıyla beyaz perdeye ilgi
duyan Uzkınay, ülkemizde sinemayı halka ilk tanıtan Sigmund Weinberg’den
göstericiyi çalıştırmayı öğrendi. Sinema hakkında bilgilendikçe beyaz perdeye
olan tutkusu artan sanatçı, okulda öğrencilerine film gösterileri yapmaya
başladı. Birinci Dünya Savaşı’nın başladığı günlerde yedek subay olarak askere
alınan Fuat Uzkınay, 14 Kasım 1914 tarihinde, Ayastefanos’taki Rus Abidesi’nin
yıkılışını filme çekti. Sanatçı, hiçbir teknik bilgisi ve tecrübesi olmadan
başladığı bu işi başarıyla tamamladı.
Türk sinema tarihinin ilk filmi olan bu belgeselin ardından, 1915 yılında, Enver
Paşa’nın emriyle Merkez Ordu Sinema Dairesi (MOSD) kuruldu ve Uzkınay,
Weinberg’le birlikte kurumun yöneticiliğine getirildi. MOSD adına haber, belge
ve savaş filmleri çeken sanatçı, “Çanakkale Muharebeleri”, “Esir İngiliz
Generali”, İtilaf Orduları’nın Püskürtülmesi”, Alman İmparatoru’nun Dersaadet’e
Gelişi “gibi bir çok belgeselde yönetmenlik ve görüntü yönetmenliği yaptı. 1916
yılında Merkez Ordu Sinema Dairesi’nin başına getirildi ve sinema bilgisini
geliştirmek için Almanya’ya gitti. Savaş bitince Malul Gaziler Cemiyeti’nin
sinema çalışmalarını yürüten sanatçı, “Mürebbiye” filmini çekti.
1924 yılında ordunun sinemacılık kolunun yeniden düzenlenmesi ile Labarotuvar
Grup Amirliği’ne atanan sanatçı, 1954 yılına kadar bu görevde kaldı. Türk sinema
tarihine, “ilk film çeken Türk sinema adamı”” olarak adını yazdıran Fuat Uzkınay,
29 Mart 1966 tarihinde, geride sayısız belge filmi ve sinema tutkusunu bırakarak
yaşama veda etti.
29 Mart tarihe, Türk sinemasının usta yönetmeni Ali Fuat Uzkınay’ın ölümü ile
yazıldı.
Fuat UZKINAY'ın Çektiği Bazı Belgesel
Görüntüleri
Kaynak
TRT, abece programı, abece@trt.net.tr
|