Yapım Tarihi - 2003
Süre - 00:30:00
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe, Betacam
Yönetmen - Korkmaz Göçmen
Yapımcı - Korkmaz Göçmen
Metin Yazarı - Korkmaz Göçmen
Kameraman - Mazlum Demirbağ, Volkan Çınar
Kurgu - Mustafa Turgut, Haldun Uzunalioğlu, Meltem Ataoğlu
Yönetmen Yardımcısı - Köksal Taş
Müzik - Dr. Nedim Yıldız
Seslendiren - Korkmaz Göçmen, Gülderen Uras (Soydaş), Gülden Özel
Anneleise (Analiza)’nın Türkçe Dublajı - Dış Yayınlar Spikeri Süheyla Korkmaz
Caption Kamera - Bülent Mortaş
Ses Kayıt - Tuna Ersoy, Hayati Aydın, Tülin Öner
Dublaj - Süheyla Korkmaz
Özgün Müzik - Dr. Nedim Yıldız
Afiş Tasarım - Hayri Çölaşan
Günümüzden 10 bin yıl önce Bafa Gölü’nü çevreleyen bugünkü adı Beşparmak Dağları
olan antik Latmos Dağlarında yaşayan Anadolu’nun ilk insanları, sığındıkları
dağların kovuklarına resimler çizip, boyadılar ve geleceğe ne bıraktıklarını
bilemeden bu dünyadan göçüp gittiler.
Aradan binlerce yıl geçti... Ve bir gün çok uzaklardan bir kadın geldi.
LATMOS’UN SANATÇILARI; İşte bu dağlarda yaşayan Latmos’lu sanatçıların ve 25 yıl
boyunca onların izlerini Süren bir arkeolog kadının öyküsünü konu ediyor.
LATMOS’UN SANATÇILARI adlı belgeselde Anadolu arkeolojisi için “yüzyılın buluşu”
olarak adlandırılan diğer buluşlar da konu ediliyor.
YÖNETMENİN NOTU
(Metin Yazarı; Korkmaz Göçmen)
Bir zamanlar, bu görkemli dağlarda insanlar yaşadı.
Sığındıkları kovuklarda acı tatlı yıllar geçirdiler.
Anılarını, kayalara resmettiler.
Onlar Latmos'un ilk sakinleri, ilk sanatçılarıydı.
LATMOS'UN SANATÇILARI
Aradan binlerce yıl geçti... Bir gün çok uzaklardan bir kadın geldi...
ANNELEİSE' nın kafa SESİ :
Türkiye'ye ve Latmos' taki Heraklia' ya ilk kez 1971 yılında geldim. O zaman da Alman Arkeoloji Enstitüsü bursu ile Doğu Akdeniz Bölgesini geziyordum. Bu seyahatim sırasında gördüğüm birçok antik bölge ve yerden en çok Heraklia harabeleri, özellikle de Latmos'un vahşi kayalık arazisi beni oldukça etkiledi.
13 yaşında, daha okul yıllarında iken arkeoloji eğitimi almayı diliyordum. Babamın, "Arkeolojinin Ekmeği olmayan sanat olması gerekçesiyle" karşı çıkmasına rağmen bunu yaptım. Latmos gençliğimde düşlediğim yerdi. Ancak bir gün bu düşün gerçek olacağını hiç düşünmemiştim.
SPİKER:
Anneleise PESCHLOW' un düşü, 1974 yılında gerçekleşir. "İkinci Vatanım" dediği, antik adı Latmos olan Beşparmak Dağların' da ve Heraklia antik kentinde çalışmaya başlar. Önceleri Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Gerda Henkel Vakfı tarafından kısıtlı olanaklarla çalışmalarını sürdürenAnneleise, bir gün Kültür Bakanlığı temsilcisi Arkeolog Murat GÜLYAZ ile karşılaşır.
MURAT:
Anneleise ile karşılaşmamız 1994 yılının sonbaharına rastlar. Bana söylediği ilk söz; "Murat bu dağda yapılacak çok iş var." Biraz korkmuş biraz ürpermiştim. Çünkü bütün haşmetiyle Latmos Dağı karşımda duruyordu. Belki onlarca tehlike bizi beklemekteydi.
SPİKER:
Anneleise ve Murat, Bir zamanlar buralarda yaşamış insanların izinde onları bekleyen sürprizleri bilmeden ama hep ümit ederek yola çıkarlar.
MURAT- (Önceki anlatımının devamı)
Sonra başladık yürümeye. Karış, karış her tarafı gezdik. Önümüze gelen herkesle konuştuk. Çobanlarla avcılarla köylülerle kimi zaman dağ köylerinde kalmamız gerekiyordu. Kaldık da. Hem de haftalarca.
SPİKER:
Anneleise' nin hayatını adadığı Latmos Dağları'nda, Ay Tanrıçası Selene ile Çoban Endymion'un aşklarının efsanesi anlatılır. Bir çift atın çektiği gümüş tekerlekli araba üstünde gökleri dolaşan Selene her gece Endymion'u gümüş renkli ışığıyla sarar onunla sevişirmiş. Bulutlu gecelerde Selene ve Endymion birbirlerine hasret kalır, bir sonraki gecenin aydınlık olmasını dilerlermiş.
Bir gün, Tanrılar tanrısı Zeus BeşparmakDağları'nın bu yoksul çobanına bir armağan
vermeyi düşünmüş ve Endymion'a dileğini sormuş. Endymion, tanrısından Selene'ye sonsuza dek kavuşmak için, sonsuz bir uyku dilemiş. Ve o günden sonra Beşparmak Dağları, ayın gümüş renkli ışığıyla her gece aydınlanır olmuş. Böyle gecelerde muhteşem bir manzara ortaya çıkar.
O gün bugündür Söke-Milas arasında yer alan Beşparmak Dağları'nın gündüzleri de geceleri gibi ayrı bir şölen yaşatır insana.
Bir zamanlar, Milet, Meus, Pirene, Heraklia gibi antik kentlerin bulunduğu Latmikos Körfezi Roma döneminden itibaren büyük Menderes' in getirmiş olduğu alüvyonlar nedeniyle kapanır ve böylece bugünkü Bafa Gölü ortaya çıkar.
Bafa Gölü'nün güney ve doğusunu, üzeri ılgınlar, zeytin ve çam ağaçları ile kaplı Latmos Dağları çevirir. Yaz akşamlarında, gün batımı bir başka güzeldir Bafa' da.. Latmos'un muhteşem siluetinin ardına gizlenen güneşin solgun ışınlarıyla boyadığı dalgaların sesine, pelikanların, karabatakların ve martıların çığlıkları karışır. Bir de ağustos böceklerinin yaygarası...
Anneleise ilk çalışmalarını gölün kenarındaki Kapıkırı Köyü'nde yani Heraklia' da başlatır.
SPİKER:
Bu dönemlerde Anneleise kızı Eva' ya rağmen Latmos'ta çalışma isteği uğruna meslektaşı olan kocasından boşanır.
O artık aşkı Latmos' ta aramaktadır.
Anneleise, Latmos'un eteklerinde binlerce yıl sabırla keşfedilmeyi beklemiş olan Heraklia'yı zamanla tanıyacak, Latmos ise Heraklia' daki gizemlerini ona yavaş yavaş sunacaktır.
ANNELEİSE :
Heraklia bölgesinde yaptığım çalışmalarda çok şanslıydım. Bir keşif diğerini izliyor, sanki biri bir yenisine sebep oluyordu.
ANNELEİSE' SESİ:
1975 yılında, kuzey yamacında kentin en önemli kutsal alanı ve Athena Tapınağı'nı keşfettik. Ayrıca, İsa' dan önce 2000 yıllının ilk dönemine tarihlenen Kral Antiochos III ve onun Valisi Zeuxis'e ait kral mektupları bulduk.
Aynı yıl çevre araştırması sırasında dağlarla aynı adı taşıyan ve Heraklia'dan önceki yerleşim yerine ait antik bir kent olan Latmos'un harabelerini keşfettik.
SPİKER:
Karia'lı Pleistarch, İsa dan önce 1000 yıllarında kurulan Latmos'u yıkar ve halkının Latmikos Körfezi kenarında yeni kurduğu Heraklia' ya taşınmasını ister.
Ancak geçmişteki değerlerinden kopamayan halk evlerini bırakmak istemez ve eski kentlerinde uzun yıllar yaşar.
ANNELEİSE:
Şimdi arkaik bir evin girişinde bulunuyoruz Kayadan oyulmuş basamaklar avlu girişine çıkar. Bu da üst kısmı olmayan avlu duvarı. Şimdi evin avlusunda bulunuyoruz. Ev, yamaca dayanmış bir avlu, bir koridordan ve bu koridorun güneyinde ve kuzeyinde iki bağımsız evden oluşuyor. Bu iki evden kuzeydeki daha iyi durumda. Hala bazı duvar parçaları mevcut. Ayrıca ev hem kuzey, hem de batı tarafından kayaya bağlanmış.
Batı tarafında Kaya yüzeyinde çatı ve yan kirişlerin delikleri bulunmakta, bunun üzerinden de yağmur oluğu geçmektedir. Bu bizim için önemli. Böylece, bu evin çatısının iki tarafa meyilli olduğunu öğreniyoruz. Odanın girişi güney tarafta; eni dokuz, boyu beş metre.
ANNELEİSE:
Eskiden agoranın bulunduğu Latmos'un merkezindeyiz. 15 m. uzunluğundaki oturma basamakları meydanın batı tarafına doğru uzanıyor. Merdiven önünde bugün Bizans kilisesi kalıntıları ile dolu büyük bir meydan var. Güneydoğuda ise Endymion' un mezarı bulunmakta.
ANNELEİSE:
Bu mağara eski Latmos kentinin belki de en önemli yeridir. Burası Ay Tanrıçası Selene ve genç Çoban Endymion'un karşılaştığı yer olarak tahmin ediliyor. Bu ilişkiden 50 kız çocuğu olduğu söylenir.
Daha sonra Latmos'ta yaşayan Hıristiyanlar bölgenin kutsal yerlerinin gücünü sahiplendi ve kendi amaçları için kullandılar. Mağarayı fresklerle süslediler. Latmos'ta bildiğimiz bu en eski fresklerin merkezinde Hz. İsa dünyalar hakimi Pantokrator olarak resmedilmiştir.
SPİKER:
Anneliese, Heraklia Nekrapolünde 2500 adet mezar üzerinde çalışır. Helenistik Döneme ait olan bu mezarlıklara halk, iki şekilde gömülmekteydi.
Birincisi ölü yakılarak külleri dikdörtgen mezarların yanıbaşında bulunan yuvarlak çukurlara konulur, diğerlerine ise ölü taş mezara günlük hayatta kullandıkları eşyaları ile birlikte yatırılır, üzerleri yine taş kapakla kapatılırdı.
Anneleise bir gün nekrapolde çalışırken Latmos Dağı' nın yamacında çizgi şeklinde bir parlaklık görür. Buraya geldiğinde parlayan şeyin taştan bir yol olduğunu fark eder.
Yaptığı araştırma ile, bu yolun Roma Dönemi öncesinde Heraklia'yı, Menderes ve Çine Çayı Vadileri'ne birleştiren büyük bir yol ağının parçası olduğunu ortaya çıkarır. Heraklia ise, ilk gizemi olan, kalbine giden yolu Anneleise' ye böylece açmış olur.
ANNELEİSE:
Böyle bir yol ağının yapımı, Heraklia gibi küçük bir şehrin karşılayamayacağı kadar büyük maddi harcamalara neden olmuş olmalı. Bu nedenle, yolların Pleistarch tarafından yaptırılmış olması yüksek bir olasılık. Pleistarch'e İskenderiye İmparatorluğu'nun bölünmesi sırasında Kariya'nın büyük bölümleri verildi. O da, burada Heraklia' yı kurdu.
SPİKER:
Anneleise, bu yol üzerinde çalışırken daha bir çok bilinmeze ulaşacak, Heraklia'nın O'na sunacağı birbirinden değerli armağanlara kavuşacaktır. Bir gün Anneleise ve Murat günün ilk ışıklarıyla Latmos Dağlarının zirvesine doğru ilerlerken, bilinmeyen antik bir kentin kalesiyle karşılaşırlar.
ANNELEİSE:
Şu anda Bağarcık kalesinin en yüksek noktasında oturuyorum. Buradan Latmos sıradağlarının arka kısmına bakıyoruz. Tam karşımızda kutsal bir dağ olan Tekerlek Dağı'nın kuzeydoğu tarafını görmekteyiz... Büyük olasılıkla kale Heraklia'nın sınır güvenliği için yapılmıştır. Çünkü; Heraklia topraklarının doğu sınırı Bağarcık vadisinden geçerdi. Doğuda ve kuzeydoğuda Alinda ve Amison topraklarına kavuşurdu.
Heraklia'nın sınır güvenliği için yapılan bu kalenin antik çağdaki ismini ne yazık ki bilmiyoruz. Ancak Bağarcık kalesiyle sadece Heraklia sınırlarının güvenliği sağlanmıyordu. Burası aynı zamanda kutsal bir yerdi.
SPİKER:
Anneleise'ye göre kentin tarihi İ.Ö. 4. yüzyıldan daha eski olamazdı. Peki, burada yaşayan insanlar Tekerlek Dağı'nın büyüleyici manzarası eşliğinde acaba hangi tanrıya tapıyorlardı?
ANNELEİSE:
Şimdi Bağarcık kalesinin açık olan kutsal alanının güney kapısındayız. Kapıdan geçtikten sonra büyük bir alana giriliyordu. Sol taraftaki oturma yerleri taştan örülerek, kuzey yönündeki oturma yerleri ise Kaya oyularak yapılmıştır.
Doğu tarafında eskiden sütunlu bir avlu vardı. Şimdi bu sütunların parçaları devrilmiş olarak yatıyor. Oturma yerlerinde yaklaşık 100 kişi yer bulabiliyordu. Bir ruhani grubun güney kapısından geçtiğini, alanda kısa bir süre durduğunu, sonra oturma yerlerine yerleştiğini ve burada kutsal dağ tanrısına tapındıklarını düşünebiliriz.
ANNELEİSE :
Dikilitaş vadisinde, Bağarcık kalesinin alt kısmında, bölge taşlarından yapılmış, küçük bir tapınak bulunur. Taşıyıcı sütunlar hala ayaktadır. Sağındakinin üzerine kalkan, solundakinin üzerine miğfer oyulmuştur. Bu küçük tapınağın önü kutsal dağa doğrudur.
Bu tapınağın sahibini, burada tapılan tanrıyı, günümüze kadar bozulmamış kitabeden biliyoruz. Bu taşın üzerinde Dii Akrayu yani dağ zirvesindeki Zeus yazmaktadır. Bu da demek oluyor ki, doğrudan dağ zirvesine yöneltilmiş olan bu küçük tapınak iklim tanrısına adanmıştır.
MURAT :
Latmos Dağları dört tarafındaki metamorfik kayalarla karakterize olur. Bu nedenle tarihsel arazi yok denecek kadar azdır. Bütün bu olumsuzluklara karşı Prehistorik Dönemde önemli bir tapınma merkezi, bunu takip eden Helenistik ve Roma Dönemlerinde ise, önemli bir kavşak nokta. Bizans döneminde ise, keşişlerin sığınma noktası oldu ve çok sayıda manastır inşa ettiler. İşte bu manastırların bir tanesi Stylos manastırı
ANNELEİSE :
10. yüzyılda Latmos dağlarında yaşayan ruhani kişilerin en ünlüsü Aziz Paul' dür.
Ünü bölgenin sınırlarını fazlasıyla aşmıştı. Paul daha hayattayken kutsal biri olarak saygı görürdü. 12 yıl bu mağarada yaşadı ve etrafında birçok kişi topladı. Ölümünden sonra da bu manastırda defnedildi.
SPİKER:
Aradan yıllar geçer. Anneleise, bir gün Latmos'un kalbine giden yolun kenarında beyaz boyalı haç çizimleri görür. Bunlardan daha çok olması gerektiğini düşünerek Murat' la birlikte yollara düşer ve onun müthiş doğasıyla savaşarak günlerce Dere tepe dolaşırlar. Latmos, kalbine giden yola bıraktığı ipuçları ile Anneleise' ya kızından sonra hayatında alacağı en büyük hediyeyi vermeye hazırdır artık.
İşte böyle yorucu bir günün sonunda bir köye gelir ve köylüler ile sohbet etmeye başlarlar. Sohbet arasında köylülere kayalara çizili haç resmi görüp görmediklerini sorarlar. Yaşar Beşparmak adlı genç, haç değil ama değişik başka şeyler gördüğünü; isterlerse onları götürebileceğini söyler.
Bütün yorgunluklarına rağmen büyük bir merakla Yaşar'ın peşine düşerler. Anneleise ve Murat, gördükleri karşısında öylece donup kalırlar. Latmos'da yaşamın 10000 yıl öncesine uzanan izlerini, Latmos'lu Sanatçıların yaptığı Kaya resimlerini bulmuşlardır.
Böylece Latmos.Anneleise'ye en değerli hediyesini sunmuş olur. Bu keşif, arkeoloji dünyasını yerinden sarsacak bir buluştur. Artık onlar, meslektaşları arasında gıpta ile anılacak iki arkeologdur. Böylece Latmos, Anneleise'ye en değerli hediyesini sunmuş olur.
ANNELEİSE :
Bu Kaya resmini bize Yaşar Beşparmak 1994 yılında gösterdi. Bu Latmos'ta tanıştığımız ilk prehistorik Kaya resmidir. Karşılaştığımız prehistorik Kaya resimleri ile Latmos'la ilgili araştırmamızda yeni bir sayfa açıldı.
SPİKER:
Anneleise ve Murat, o günden sonra aylarca dağlarda dolaşarak karşılaştıkları çobanlarla, avcılarla, köylülerle konuşup, bu güne dek 250 civarında Kaya resmi bulurlar.
ANNELEİSE:
Latmos dağ tanrılarının kutsal yeri olarak düşündüğümüz Karadere mağarası, etrafı küçük kayalarla çevrili, kuzeybatıda bulunan bir mekandadır. Bu mekanın girişi doğusunda bulunan bir Kaya aralığıdır. Bu mekan yaklaşık 14 metreye 14 metredir.
ANNELEİSE:
Mağara girişi önünde, yerde kase şeklinde yapay bir derinlik vardır. Buradan Latmos'un sıradağlarına baktığımızda, sadece tek zirve görürüz. Bu zirve antik çağda kutsal taş olarak kabul edilen Tekerlek Dağı'dır. Orada yağmur için dua edilirdi yani burası iklim tanrısının oturduğu yerdi.
ANNELEİSE:
Bu mağara ve içerisindeki resimlerin dünyada kıyaslanacak bir eşi daha yoktur. Ana resim 12 figürün toplantısını gösterir. Sağ yanındaki nişte bir on üçüncü figür bunlara katılır. Bu ve resmin sağ kenarındaki figür hariç diğer 12 figürün tamamı önden görünen insan figürüdür.
Bu 12 figürden dördüncü, sekizinci ve onuncu figürler büyük vücutları ile diğerlerinden ayrılır. Bu üç figürden muhtemelen dördüncüsü en önemlisidir. Bu figürün başı çember şeklindeki kayanın yıpranmış bir yerine çizilmiş.
Dördüncü figür yumruk şeklindeki elini, onuncu figür ise kollarını kaldırmış ve parmaklarını gergin bir şekilde açmış olarak çizilmiş. Latmos' daki Kaya resimleri arasında bu resim tamamen çerçeve dışına çıkar. Bu resim bildiğimiz aile sahnelerini değil, biri hariç hepsi erkek figürlerin toplantısını gösterir. Biz bu resmi geçici olarak Latmos tanrılarının betimlemesi olarak değerlendirdik.
SPİKER:
Yaşamlarını avcılık ve toplayıcılıkla sürdüren Latmos'un ilk sakinleri, bir taraftan korktukları tanrılarını, diğer taraftan da kendilerini taşların kovuklarına resmederek belgelediler.
ANNELEİSE:
Şu anda kayalarla çevrilmiş küçük bir avlunun girişinde duruyorum. Buranın yakınından bir çay akıyor. Suyun sesini duyabiliyoruz. Bu bölgenin adı, Balıktaş'tır.
En yakın yerleşim yeri olan Karahayıt köyüne yaklaşık bir saatlik yürüyüş mesafesindedir.
Çayda bütün yıl boyunca su bulunur. Bu bölgede 5 adet Kaya resmi bulduk. Bu nedenle Kaya resimleri ve su arasında bir ilişki olmalı.
Bulduğumuz beş resmin ikisi çok iyi durumda. Bu iki resimden biri, avlusunda durduğumuz bu yerde, diğeri ise buranın kuzeydoğusunda, yaklaşık 20 metre uzaktadır.
ANNELEİSE:
Bu, Beşparmak'ta, şimdiye kadar bulduğumuz en büyük resimlerden biridir. Doğu ve batı kısmına bölünmüştür. Bu bölünme hem stil hem de renk olarak birbirinden tamamen farklıdır. Bilhassa resmin sağ tarafında bir dizi süslemeler, çizgiler, haç şekilleri, parmak motifleri ve zikzak çizgiler görüyoruz.
SPİKER:
Latmos'un Sanatçıları yörede yaygın olan demir oksit ve hala tanımlayamadığımız bir maddeyi karıştırarak, kırmızı ve sarı renkli boyalar buldular. Şematik ve natüralist stille yaptıkları resimlerde bu boyaları kullandılar.
ANNELEİSE:
Bu Kaya duvarının batı tarafı tamamen boyalıdır. Alt kısımda duvar neredeyse dik olarak aşağı iner ve çok sayıda niş ile son bulur. Bu nişler çeşitli motiflerle süslenmiş. Resmin üst kısmı ve doğu kısmı alt tarafından tamamen farklıdır. Özellikle sağ kısımdaki bu resim ilginçtir. Çünkü; figürler hem kırmızı hem de sarı olarak iki renkte çizilmiş. Bu, kırmızının yanında sarının kullanıldığı, bizim bulabildiğimiz tek resim.
SPİKER:
Anneleise ve Murat Latmos'un insan ayağı değmemiş vahşi doğasında her gün saatlerce dolaşır, buldukları Kaya resimlerini bilimsel olarak tek tek kayıtlara geçirirler. İşte böyle bir günün sonunda uğradıkları bir köy kahvesinde bir köylü onlara bir kayanın yüzeyinde gördüğü işaretlerden söz eder.
Ertesi gün, Latmos'un bin metre yukarısında bulunan Suratkaya tepesine geldiklerinde yeni bir sürprizle karşılaşırlar. Latmos, bu kez de, ulaşılması güç tepelerin birinde büyük bir kayanın yüzeyine kazılmış Hitit Kitabesini armağan olarak sunmuş, Annelise'ye en özel gizlerinden birini daha açmıştır.
ANNELEİSE:
Buradaki ilk işaret grubunda "Myra ülkesinin adamı" yazıyor. Şuradaki ülke anlamındaki işaret. Altı hiyeroglif işaretten en büyüğü ve aynı zamanda en önemli olanı Kaya duvarının yaklaşık olarak ortasında bulunur. Sağda ve solda simetrik olarak yerleştirilmiş bu işaret büyük kralın hiyeroglifini gösterir.
Alttaki işaret ise, Büyük Kral'ın oğlu Büyük Prensin işaretidir. Ortadaki, büyük prensin adıdır. Bu prensin adı KU hecesi ile başlar. Ortasından çizgi geçen, tırtıl şeklindeki ve yanlarında iki köşe bulunan bu işaret, KU hiyeroglifidir.
Kalan diğer işaretler daha tam olarak okunamadı. Ama, büyük bir olasılıkla bunlar KU - Panto Kurunthia' nın işaretleri. Ku - Panto Kurunthia, Hitit' in Büyük Kralı II. Murşili' nin yeğeninin çocuğuydu. Daha sonra kral tarafından Myra Kralı ilan edildi. Bu nedenle, bu işaretin İsa' dan önce 14. yüzyıl sonlarına veya 13. yüzyıl başlarına ait olduğunu biliyoruz.
SPİKER:
Latmos, bu kez de, ulaşılması güç tepelerinin birinde büyük bir kayanın yüzeyine kazılmış Hitit Kitabesini sunar. Böylece, Anneleise'ye en özel gizemlerinden birini daha açmış olur.
Latmos'un ona sunduğu bu kitabe, Hititlerin sadece Orta ve Güneydoğu Anadolu'da yerleşmediğini, batıda Ege kıyılarına kadar uzandıklarını da kanıtlamaktadır. Bu buluş arkeoloji tarihinde "Yüzyılın Buluşu" olarak adlandırılır.
Günümüzden yaklaşık 10 bin yıl önce yaşayan İlk Latmos'lular, yaşamlarını etkileyen olaylar ve nesneler karşısındaki korkularına kendilerince haklı kılıflar geçirdiler. İyilik ve kötülüğün onlardan geldiğine inandıkları olağanüstü güçlere tanrı dediler.
Latmos'un Sanatçıları kendilerine benzediğini düşündükleri tanrılarını, kutsal saydıkları kovuklara resmettiler ve geleceğe ne bıraktıklarını bilemeden bu dünyadan ayrıldılar.
Binlerce yıl sonra, onların yerlerini yeni sanatçılar aldı; Latmos'un Sanatçılarının duygularını şimdi onlar yaşıyor. Çok eskinin gizlerini bulmanın mutluluğu ve büyük bir başarı kazanmanın haklı gururu ile...
Latmos, zamanın yok edişine direnerek keşfedilmeyi beklerken, gizemlerini asırlarca bağrında sakladı. Ve bir gün çok uzaklardan bir kadın geldi. Bu kadın, Latmos'un gizemlerini geçmişin karanlığından kurtarıp geleceğin aydınlığına kavuşturmak için ömrünü verdi. Çünkü, O Latmos'a aşıktı.
ANNELEİSE' nin sesi :
Latmos hayatımın bir parçası, burada çalışmama izin verilmesinden sonra da ikinci vatanım oldu. Bana hayatımın en önemli iki şeyi ne diye sorsalar; ilk olarak kızım, hemen ardından da Beşparmak Dağları derim.
Antik çağdan bir yazıt
Latmos'ta 1998'de bulunan yazıt, bölgenin iki önemli kenti arasında yapılan
dostluk ve kardeşlik antlaşmasıydı.
l998, Ağustos ayı... Prof. Dr. Wolfgang Blüemel ile antik adı Latmos olan Bafa
Gölü ve çevresinde epigrafik araştırma yapıyoruz... (Epigrafi; arkeolojiye ve
tarihe yardımcı olan bilim dalları içinde, geçmişte yaşamış insanların
kullandığı ve artık kullanılmayan ölü dilleri, onların bıraktığı yazıtları
inceleyerek ortaya çıkaran bilim dalı.)
Sabah erkenden göl üstündeki adalara giden motorculara, adalarda eski yazılı taş
görüp görmediklerini sorduk. Bize bir iki yazıttan söz ettiler.
Motorla yazıtları görmek üzere adalara gittik. Öğleye kadar adaları kaplamış
çalı çırpı, yılan, çıyan arasında dolaştık. Yayınlanmış birkaç yazıt dışında pek
de umduğumuzu bulamadık. Dönüşte biraz dinlenmek, açlık ve susuzluğumuzu
gidermek için Kapıkırı köyündeki turistik restoranlardan birine girdik. Prof.
Blüemel daha önceki yıllarda da bölgeye pek çok kez araştırma için geldiğini,
Latmos yazıtlarının kendisi ve başka araştırmacılarca yayınlandığını, artık yeni
bir yazıt bulmanın olanaksız gibi göründüğünü anlatıyordu bana.
Yemeklerimizi söyledik. Bu arada restoranı işletenlere de çevrede yazıtlı
taşların olup olmadığını soruyordum ben. Servisimizi yapan genç adam
Kapıkırı'nda değil de yayla evlerinin birinin kapısı önünde bir su küpünün
altında yıllar önce böyle bir taş olduğunu, yerini gösterebileceğini de söyledi.
Ve Blüemel'in yanıtı, "bu kadar ortada bulunduğuna göre mutlaka yayınlanmış bir
yazıttır" oldu. (Ama yine de görmek istedi.)
Bu kez köyün birkaç kilometre ötesindeki yayla evlerine doğru yöneldik.
Restorandaki genç adam tahtadan bir kulübenin önünde bizi durdurdu. Her taraf
kapalıydı ve yazıtlı taş ortada yoktu. Çok emin olduğu bir taşın ortada olmaması
bizden çok onu üzmüş ve hırslandırmıştı. Kulübenin etrafını dolaştı birden
bağırdı- "İçeride içeride!"
Pencere aralığından düz bir mermer parçasının duvara yaslanmış olduğunu gördük.
"Çok eminim bu o taş" diye ısrar ediyordu. Kulübenin sahibini bulmak için
arabaya atladık ve yine köye gittik. Yarım saat sonra kulübe açılmış içeride
örümcek ağları arasından yazıtlı taşımız çıkmıştı.
Profesör taşa doğru eğildi ve uzun süre o şekilde kaldı. Dikkatini dağıtmamak
için uzun süre bekledikten sonra yazıtın ne olduğunu sordum. "Bir anlaşma metni"
dedi. Birkaç saat sonra yüzü gülümsüyor ve beni kutluyordu. Yazıtı taşınabilir
olmasından dolayı başına bir şey gelmesin düşüncesiyle köy muhtarı ve kulübenin
sahibi Ali Rıza Burnak'tan elimizdeki resmi belgeleri göstererek Milas Müzesi'ne
götürmek üzere aldık.
Bölge tarihiyle ilgili son derece önemli açıklamalarda bulunan bu yazıt İS 2-3
yy'a ait, bölgenin iki önemli kenti arasında yapılmış bir dostluk ve kardeşlik
anlaşmasıydı. Çok az bir bölümü kaybolmuş olan yazıtta Latmos ve Pidasa
kentlerinin dini törenlerden, kız alıp vermeye ve mal mülk edinmeye ve
savaşlarda ortak hareket edeceklerine dair konular ayrıntıyla yer almaktaydı. Bu
açıklamalar Antik Karia bölgesinin tarihine yeni bir ışık tutuyordu. Bu nedenle,
yazıt son yıllarda bölgede bulunan en önemli yazıttı. İlk üç satırı ve son
satırlarının kırık olmasına rağmen son derece iyi durumdaydı.
Prof. Dr. Wolgang Blüemel yazıtı Epigraphica Anatolica adlı dergide 1998 yılının
son aylarında yayınladı ve yazıtın Türkçe'ye çevrilmiş bir metnini sizler için
gönderdi.
"Şehir dirlik ve Düzen içinde yaşasın diye görevliler kurban bayramı
düzenlemeliler; bundan başka halen mevcut olan mahalle örgütünün yanı sıra
yeni mahalle örgütü oluşturulmalı ve bu Asandris adını taşımalıdır. Bu
örgütlenmenin içinde kura çekme yöntemiyle hem Latmos'ta ve hem de
Pidasa'da bulunan mahalle örgütü temsilcileri ve dostluk dernekleri
temsilcileri yer almalıdırlar; fakat geri kalan Pidasa vatandaşları kura
çekme yöntemiyle olabildiğince eşit sayıda halen mevcut olan diğer mahalle
örgütlerine dağıtılmalıdır.
Bu şekilde paylaştırılmış olan Pidasalılar tüm dini tapınım törenlerine
katılma hakkına, dostluk derneği üyeleri olanlar dostluk haklarına,
mahalle örgütleri, bunların daha önceden sahip oldukları haklara sahip
olmalıdırlar; Pidasa ve Latmosluların kutsal yasalar ve diğer nedenlerle
hak ettikleri gelirler ortak (mal) olmalı ve ayrı bir mülk ya da gelir
sahibi olmak her iki şehre de yasaklanmalıdır ve her iki şehrin şimdiye
dek Dios ayına kadar mevcut olan borçlarını kendileri ödemeliler.
Latmoslular Pidasalılara bir yıl yetecek kadar konut ve ahır tahsis
etmeliler ve aralarında evlenme yoluyla akrabalık tesis etmeleri için,
hiçbir Latmoslu bir başka Latmosluya kızını vermemeli veya (bir
Latmosludan) kız almamalı ve hiçbir Pidasalı bir Pidasalıya da kız
vermemeli veya almamalı, altı yıl süreyle Latmoslu Pidasalıya ve Pidasalı
Latmosluya kız verip almalı ve tüm yönetim kurumları Pidasa ve
Latmoslulardan oluşturulmalı ve Pidasalılara belediye arazisi dahilinde
istedikleri yerde konutlar inşa etmelerine ve Pidasalılar arasından
Latmosluların önereceği 100 yetişkin erkek ve Latmoslulardan Pidasalıların
önereceği 200 yetişkin erkek, bir boğa ve bir erkek domuz üzerine agorada
bu halk meclisi kararına ve bu devletsel oluşuma sadık kalacaklarına dair
yemin etmelidirler ve bu karar taştan steller üzerine yazılıp bunlardan
biri Zeus Labraundos (kutsal alanına) ve biri de Latmos'taki Athena kutsal
alanına yollanmalı ve adanmalı ve Aropos döneminde görevlendirilmiş olan
memurlar bu hususun gerçekleştirilmesini sağlamalıdırlar. Latmosluların
etmesi gereken yemin- "Zeus Ge Helios Poseidon Athena Areia ve Koç koruyan
(=Artemis) (ve diğer tanrılar üzerine) yemin ediyorum ki; Pidasalılarla
birlikte vatandaş olarak yaşayacağım"
Kaynak
Gezi Dergisi
Belgeselin Yayın Tarihi - 5 Ocak 2004
Bafa Gölü ve çevresindeki dağlarda 20 gün süre ile çekimleri yapılan belgeselin
tekrar yayını ise- 10 Ocak günü yine TRT-2’de saat 11:10’ da, 11 ocak günü ise
TRT-INT kanalında gece 00:30’da yayınlanacak.
Kaynak
Korkmaz Göçmen
TRT Radyo Televizyon Dergisi Ocak 2004 Sayı 176 Sayfa 41
