Yapım Tarihi - 2002
Süre - 00:25:00
Bölüm Sayısı - 14
Format - Belgesel, Renkli, Türkçe, Dijital Betacam
Bölüm Sayısı Süresi - 14 x 25’
Yayın Tarihi - 01.03.2002
Yönetmen - Hüseyin Kanyılmaz
Yapımcı - Hüseyin Kanyılmaz, İsmail Çoruh
Yapım Yardımcısı - Ufuk Kılıçaslan
Kameraman - Uğur Hoşafçı, Tahir Ateş, Hayri Çölaşan, Ahmet Aziz
Sesçi - Celadet Çiftçili, Sönmez Çırakman, Özden Gömeçoğlu
Kurgu - Semiha Öztürk, Şaheste Oya Büyükutku
Jenerik - Nuri Leblebici
Kıbrıs Koordinatörü - Gülçin Erkmen
Danışman - Ahmet Cemal Gazioğlu, Ahmet Göksan, Altan Sayıl, Hüseyin Fedai
Metin Yazarı - Ahmet Cemal Gazioğlu
Seslendiren - Mehmet Atay
Seslendirme Yönetmeni - Nuri Çevik
Ses Kayıt - Celalettin Çiftçili, Sönmez Çırakman, Özden Kömeçoğlu
Grafik Animasyon - Ümit Yüksel
Animasyon Kayıt - İbrahim İnce
Müzik Kayıt - Medet Acar
Altyazı - Özlem Özkaya, Burçin Biçer
Ahmet GAZİOĞLU'nun beş ciltlik "Kıbrıs'ta Türkler" adlı eserinden yola çıkarak
hazırlanan belgeselde; üç kıtanın ticaret yollarının kesiştiği bir noktada
bulunan, her dönem önemini korumuş olan Kıbrıs Adası'nın 1571'deki fetih
harekatından 1974'deki Barış Harekatı’na kadar geçen süreci 14 bölümde
anlatılmaktadır.
1. Bölüm: "Fetih Hazırlıkları ve Güney Sahillerine Çıkış (1570)" Osmanlıların
Rodos'u fethetmesinden sonra Doğu Akdeniz’de her yönden önemli bir ada olan
Kıbrıs'ın yabancı ellerde bulunmasının yarattığı sakıncalardan söz edilmektedir.
Suriye ve Mısır'ın Osmanlı topraklarına katılmasından sonra Anadolu'nun güney
sahillerine 40 ve Suriye'den sadece 60 mil ötede bulunan Kıbrıs Adası'nın, güney
ve doğu eyaletlerine ulaşan deniz yolunun üstünde olması nedeniyle Osmanlı için
kaçınılmaz fethi anlatılmaktadır. Padişah 2. Selim'in Kıbrıs'ın fethine karar
vermesi, Kıbrıs'ın fethi için yapılan plan, Piyale Paşa komutasındaki Türk
donanmasının 26 Nisan 1570'de İstanbul'dan Kıbrıs'a hareket etmesi, 360 parçalık
Türk donanmasının 30 Haziran 1570 tarihinde Finike'den Kıbrıs'a doğru yola
çıkması, Venediklilerle yapılan savaşlar sonunda Limasol ve Larnaka şehirlerinin
fethedilmesi konu edilmektedir. Ayrıca, Ortaasya, Mısır ve Avrupa
uygarlıklarının etkisi altında kalmış Kıbrıs Adası'nda yaşayan yerli halkın,
tarih boyunca dıştan gelen ve egemen olan güçlerin değişik siyasi, ekonomik,
sosyal, kültürel yaşam ve yönetim şekillerinin zorunlu kıldığı, bazen yarı özgür
bazen de köle olarak varlıklarını sürdürmek zorunda kaldıkları ifade edilmekte
ve bu konuda tarihçi yazar Ahmet Cemal GAZİOĞLU ile yapılan bir röportaja yer
verilmektedir.
2. Bölüm: "Lefkoşe ve Magosa'nın Fethi (1570-1571)" Daha önce kısmen fethedilen
Kıbrıs Adası'nın tamamının fethi konu edilmektedir. Lala Mustafa Paşa
komutasındaki Türk birliklerinin, 45 günlük kuşatma ve çetin savaşlar sonunda,
308 yıl Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası olacak olan Kıbrıs Adası'nın
fethi, adada yaşayan Venediklilerin göçü ile Doğu Akdenizin tamamen Türk gölü
haline gelmesi anlatılmaktadır.
3. Bölüm: "Fetih Sonrası Kıbrıs'ın İskanı ve Yerel Yönetimlerin Kuruluşu
(1571-1600)" Çoğu burada mal mülk sahibi varlıklı Latin soylularının fetih
esnasında ve hemen sonrasında Kıbrıs'tan gitmeleri ve bunlara adadan ayrılan
Venedikli tüccar ve yönetici kişilerin de eklenmesiyle, birçok ev, çiftlik ve
benzeri mülkün sahipsiz ve boş kalması, Padişah 2. Selim'in 21 Eylül 1572
tarihli fermanıyla, Kıbrıs'a yerleşim maksadıyla Anadolu'dan insan gönderilmesi
anlatılmaktadır. Ayrıca, Latinlerin köleliğe dayalı baskı döneminin ardından
Türklerin adayı fethiyle birlikte Kıbrıs'ın uzun tarihinde ilk kez yerel
yönetimleri halkın seçtiği bir özerk yönetim şekli uygulanmaya başlanması
hakkında Ahmet Cemal GAZİOĞLU bilgiler vermektedir.
4. Bölüm: "Fetih Sonrası Bayındırlık Hizmetleri ve Vakıfların Kuruluşu" 1571'den
sonra fethedilen adada yapılan bayındırlık hizmetleri ve kurulan vakıflar konu
edilmektedir. Kuzey Kıbrıs'ın kontrolündeki vakıf arazileri ile güney bölgesinde
kalan vakıf arazileri hakkında bilgilere ve Kıbrıs Vakıflar Dairesi Müdürü Taner
DERVİŞ ile vakıf arazileri konusunda yapılan röportaja yer verilmektedir.
5. Bölüm: "Rumların İsyan Hareketleri ve Ada'nın İngiliz Yönetimine Geçişi" 308
yıllık Türk Hakimiyeti döneminde, adadaki toplumların özerk yönetime kavuşması,
ilk kez millet sistemi sayesinde, toplumsal işlerin sorumluluğu ve yetkisine
sahip, halk oyuna dayalı bir sivil yönetimin oluşturulması hakkında bilgiler
verilmektedir. 308 yıl Osmanlı yönetiminde bir barış ve huzur adası olan Kıbrıs
için bir dönüm noktası olan ve savaştan bunalan Osmanlı Devleti'nin oyuna
getirilerek adanın İngiliz yönetimine geçmesi ve Rumların isyan hareketleri
anlatılmaktadır.
6. Bölüm: "İngiliz Döneminde Dengelerin Bozulması" Osmanlıların 1878'de geçici
olarak yönetimini İngilizlere devrettiği Kıbrıs'ı, 1914'te İngiltere tarafından
ilhak ederek taç kolonisi haline getirmesi konu edilmektedir. Bu kararı kabul
etmeyen Türklerin adayı terk etmesiyle, adada nüfus dengesinin Türkler aleyhine
bozulması üzerinde durulmaktadır.
7. Bölüm: "İstiklal Savaşında Kıbrıs Türkleri" 15 Mayıs 1919'da İngilizlerin
desteğiyle Yunan ordularının İzmir'e çıkması, Anadolu içlerine kadar girmesi,
Yunanların Anadolu macerasının, Mustafa Kemal'in üstün komuta yeteneği ve Türk
milletinin kahramanca direnişi sayesinde büyük bir yenilgiyle sonuçlanması, 9
Eylül 1922'de Türk ordularının İzmir'e girmesi, 6 Ekim 1922'de Mudanya
Mütarekeresi ile ateşkes ilan edilmesinden sonra 23 Temmuz 1924 tarihinde
imzalanan Lozan Antlaşması anlatılmaktadır. Kurtuluş Savaşı sırasında İngiliz
ilhakında bulunan Kıbrıs Türklerinin anavatan ile olan ilişkileri, Kıbrıslıların
maddi manevi destekleri ve Kıbrıslı Türklerin yaptığı milli kongreler konu
edilmektedir.
8. Bölüm: “Kıbrıs Türklerinde Örgütlenme Hareketleri” 1942 yılından sonra 2.
Dünya Savaşı’nı İngiliz müttefiklerinin kazanacağı anlaşılmaya başlanması, buna
paralel olarak da Kıbrıs’ta baskı rejiminde yaşanan yumuşamalar, bu yumuşama
ortamında, Türk ve Rum tarafının yaralanmaya çalışması sonucunda örgütlenme
girişimine yeniden hız verilme sürecine girilmesi konu edilmektedir. 1943
yılında Kıbrıs Türk Azınlığı Kurumu’nun (KATAK) kurulması, Kıbrıs Türk
çiftçilerinin aynı yıl Rumlardan ayrılıp kendi örgütlerini oluşturmaları, Türk
işçilerinin de aynı davranışı gösterip kendi birliklerini kurması
anlatılmaktadır. Ayrıca, 1943 yılında İngiltere’nin Kıbrıs’a özerk statü
vereceğini açıklamasından sonra, Rumların Yunanistan’a ilhak istekleriyle
yaptıkları eylemler anlatılmaktadır.
9. Bölüm: “Kıbrıs’ta Anayasa Değişikliği ve Rumların Enosis Çalışmaları”
Rumların determinasyon isteğine karşı Türklerin sorunlarını mitinglerle gündeme
getirmeleri konu edilmektedir. 2. Dünya Savaşı’ndan sonra Kıbrıs’ta daha
katılımcı, daha liberal bir Anayasa hazırlanması için hazırlıklara başlanması,
2. Dünya Savaşı sonrası başlatılan etkin Enosis kampanyası, 28 Şubat 1947’de
Yunan Parlamentosu’nun, Kıbrıs’ın Yunanistan’a verilmesi zamanının geldiğini
açıklamasına ve bu konuda İngiltere’nin yardımını talep etmesine değinilmekte ve
Kıbrıs tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olan Kıbrıs Rumlarının % 96
sının evet oyuyla sonuçlanan Başpiskopos III. Makarios, 5 Ocak 1950 tarihinde
tertiplediği Enosis plebisiti hakkında bilgiler verilmektedir. Ayrıca, 1949’da
Kıbrıs konusuna ilgi gösteren ve gelişmeleri yakından izleyerek Enosis’e kaşı
çıkan Türk gazeteleri konu edilmektedir.
10. Bölüm: “Bağımsız Kıbrıs Devletine Doğru” Yunan hükümetinin self
determinasyon istemi ve Enosis hareketine karşı Türklerin bağımsız Türk
devletine doğru karar almaları konu edilmektedir.
11. Bölüm: “Kıbrıs’ta Ortak Devletin Kuruluşu” Tarafların anlaşmaları üzerine
Kıbrıs’ta ortak bir devletin kuruluşu konusunda yapılan anlaşmalar
anlatılmaktadır.
12. Bölüm: “Enosis Çemberinde Türkler” Kurulan ortak devletin yıkılması yolunda
Cumhurbaşkanı Makarios’un tedhiş örgütünü faaliyete geçirmesi ve
1963 Kanlı Noel olaylarının yaşanması konu edilmektedir.
13. Bölüm: “Kıbrıs’ta Akritas Planının Uygulanması ve Kanlı Noel (1963-1964)”
1963 yılından itibaren başlayan olayların önlenmesi üzerine
adaya BM Barış Gücü’nün gönderilmesi ve Türkiye’nin müdahale hakkını
kullanmasına yer verilmektedir.
14. Bölüm: “Kıbrıs’ta Yol Ayrımı (1964-1974)” 1974 yılında gerçekleştirilen
Nikos Sampson darbesi üzerine düzenlenen Barış Harekatı ve Kıbrıs Adası’nın
fiilen taksimi konu edilmektedir.
Kaynak
Geçmişten Geleceğe Belgeler... Bilgiler... 1968/2008
TRT Arşiv Dairesi Başkanlığı, N. Beyhan Karadağ
Belgeselin Yayını
Hüseyin Kanyılmaz
