Sinema Modern Mitoloji



Ömer Tecimer
Plan B Yayınevi
431 sayfa, Ciltli
1. Baskı Temmuz 2005
2. Baskı Temmuz 2006
ISBN: 9758723111

Sinemanın mitolojik kökenlerine inen bu kitapta, senaryolarda sık sık görülen inisiyasyon olgusu ve kahramanın yolculuğu şablonu inceleniyor, bu kavramların ışığında film çözümlemeleri yapılıyor. Sinema tarihinin önemli filmlerinin yanı sıra, günümüzün post-modern filmleri de ele alınıyor: Matrix, Amelie, Gözleri Tamamen Kapalı, Umut, Dövüş Kulübü, Müfreze, Full Metal Jacket, Kıyamet, Ağrı Dağı Efsanesi, Mavi Kadife, Şeytan Çıkmazı, Siyah Örfe, Mavi, Gizli Yüz, Amadeus, Azınlık Raporu.

"Günümüzde sinema salonlarında film izleme deneyimi, kabile ateşinin etrafında toplanarak anlatıcıyı dinleme ritüelinin yerini almıştır. Sinema izleyicisi, karanlık salonda oturur ve projeksiyonun yansıttığı imgelerin titrek ışığına bakar; tıpkı ateşin çevresinde oturup oynaşan alevleri izlerken kendilerini yansıtan, tanımlayan, belirleyen ve böylece yeniden yaratan öyküleri birbirlerine anlatan uzak atalarımız gibi."




Modern Tapınağımız Sinema

Sinema, kabile ateşinin etrafında toplanarak anlatıcıyı dinleme ritüelinin yerini aldı. Ömer Tecimer kitabında, toplam kırk altı filmi ve bu filmlerin kahramanlarını analiz ediyor...

İzlenme rekorları kıran filmler, sinema salonlarını, insanların mitolojik öyküleri, masalları, çeşitli klasik anlatıları öğrendikleri modern çağ tapınakları haline getirdi. Kültürel mirası mitoslar biçiminde aktarmak artık, Şaman'ın ya da kabile ihtiyarlarının görevi değil. Bu görev şimdilerde film yönetmenleri, yeni mitos yaratıcıları ve öykü anlatıcılarının oldu.

Sinema, tarihsel olarak dramanın bir devamıdır. Drama kendine özgü klasik temellere sahiptir. Aslında yazınsal bir türdür. Bu yüzden de mitoslardaki tematik yapı, dramanın perdeye yansımış biçimi olan filmlerde de ortaya çıkar. Sinema, yalnız mitoloji olmakla kalmaz, kendi kökenini de mitolojide bulur.

Ömer Tecimer'in kaleme aldığı Sinema Modern Mitoloji kitabının 'Başlarken' bölümünde yer alan şu benzetme, insanı önce çarpıyor sonra da kalıcı bir etki bırakıyor: "Öyle görünüyor ki günümüzde sinema salonlarında film izleme deneyimi, kabile ateşinin etrafında toplanarak anlatıcıyı dinleme ritüelinin yerini almıştır. Sinema izleyicisi, karanlık salonda oturur ve projeksiyonun yansıttığı imgelerin titrek ışığına bakar; tıpkı ateşin çevresinde oturup oynaşan alevleri izlerken kendilerini yansıtan, tanımlayan, belirleyen ve böylece yeniden yaratan öyküleri birbirlerine anlatan atalarımız gibi."

Mitostan Sinemaya
Sinemanın mitolojik kökenlerine inen Sinema Modern Mitoloji hem ünlü yönetmenlere hem de filmlere bambaşka bir bakış açısı getiriyor. Sinema izleyicisi, gündelik hayatın tüm tanıdık taraflarını arkasında bırakarak karanlık bir ortama girer. Karanlıkta perdeye yansıyan görüntülerden oluşan farklı bir dünyayı paylaşır. Bundan dolayıdır ki filmler, yaratıcısının kişisel etkisini farklı zihne taşıyan kolektif toplumsal ürünlerdir.

Yazar, bu nedenle kitabının ilk bölümünde, modern mitoloji olarak değerlendirdiği ve sinemaya kaynaklık eden kavramları inceliyor. Tecimer, bu bilgilerin ışığında sinemaya farklı bakmamızı sağlayacak mitos, ritus, monomitos, inisiyasyon, drama gibi kavramları açıklıyor öncelikle. Bu kavramların sinemanın oluşumundaki etkilerini irdeliyor kitabının ilk bölümünde. İkinci bölümdeyse; sinema tarihinden seçilen filmler, kahramanının filmdeki yolculuğu ile ulaşıyor bize.
Kitabın ilk bölümünde, simgesel anlatılar olan mitoslar, efsaneler ya da destan niteliği taşıyan inançsal bağlantılar da içeren, olağanüstü durum ve olaylara karışan tanrılara ya da insanüstü varlıklara dair öyküler olarak tanımlanıyor. Tecimer, ritus içinse şöyle bir tanımlama kullanıyor: "Kutsalla ilgili simgesel ve önceden oluşturulmuş anlamlar taşıyan, geleneksel eylem ve uygulamalara ritus denir." İnisiyasyonsa; günümüzde bireye bir bilim, bir sanat ya da bir mesleğe ait bilgileri aktarma anlamını içeriyor.

Kitabın ikinci bölümündeyse; toplam kırk altı film irdeleniyor. Bu bölümün ana başlığıysa; 'Kahramanın Yolculuğu'. Tecimer, film çözümlemelerinin yer aldığı kitabın ikinci bölümünde Lynch, Kieslowski, Kubrick gibi sıra dışı yönetmenleri de analiz ediyor. Kahramanlarından yola çıkarak film hakkında bilgi verilirken, filmin tarihçesi hakkında da bilgi sahibi oluyoruz. Günümüzde büyük gişe başarıları gösteren, Matrix, Amélie, Gözü Tamamen Kapalı, Şeytan Çıkmazı, Amadeus, Dövüş Kulübü, Kıyamet, Siyah Orfe, Mavi Gizli Yüz, Azınlık Raporu gibi filmlerin yanı sıra Vietnam savaş filmleri konusunda da yine kahramanlarından yola çıkılarak film konusunda geniş analizler yapılıyor.

Filmleri Okumak
Yabancı sinemadan Matrix, Dövüş Kulübü gibi filmler Tecimer'in kendine özgü yöntemiyle analiz ediliyor. Filmlerde rastlanan mitolojik ya da dinsel göstergeler ve ritüellerin bu filmlerdeki yansımaları ele alınıyor ve kahramanın ortak noktaları ve farklı maceralarda izlenen ortak yolculuklar gözler önüne seriliyor. Kitaptaki filmlerden Bleu (Mavi) Conteau'nun Orphee'sinden şiirle, Camus'nün Siyah Orfe'sinde müzikle bütünleşen Orfeus, sanatsal yaratıcılığın simgesi olarak değerlendirilir.

"Zaman ne tuhaf? Çocukken çok yavaştır; ama bir bakarsın elli yaşına gelmişsin ve tüm çocukluğun bir teneke kutuya sığıvermiş." Bu sözler Bretodeau'ye ait. Yazar tarafından Amélie filminin tanıtımına başlarken konulmuş. Amélie; "kendi uydurduğu bir dünyaya sığınmış, içedönük ama güçlü sezgilere sahip bir genç kadın olan Amélie'nin, gençlik krizini alt etmek üzere geçirdiği psikolojik dönüşüm süreci" olarak anlatırlır Tecimer'in kitabında. Tabii ki filmle ilgili önemli saptamalarla birlikte. Tecimer'in kitabında yer alan film analizlerini okumak gerekiyor. Başka bir gözün gördüğü ile sizin gördükleriniz birleştiğinde çok keyifli sonuçlar da çıkabiliyor.

Kitapta analiz edilen filmler arasında Ağrı Dağı Efsanesi, Umut, Gizli Yüz'den oluşan üç Türk filmi de yer alıyor. Yazarın Umut filmiyle ilgili saptamaları ilgi çekici. "Yılmaz Güney'in yönettiği Umut, Türk sinemasının başarılı yapıtlarından biri olarak kabul edilir. İtalyan Yeni Gerçekçilik'inin izlerini taşıdığı ileri sürülen bu film yönetmenin ününü ülke sınırlarının ötesine taşıyarak, sinemamız için bir dönüm noktası olmuştur. Keskin bir toplamsal yapı çözümlemesi ve eleştirisini içeren Umut, Yılmaz Güney'in çocukluk ve gençlik yıllarını yansıtır."

Tasavvuf kaynaklarından beslenen, Halk edebiyatı geleneğinden yararlanan Gizli Yüz ise kitaba girmiş diğer Türk filmlerinden biri. Bu film tam olarak bir arayış ve yolculuk filmi olarak tanımlanır.

Ömer Tecimer'e göre, "Mitosların hem yapısal hem de psikolojik işleyişlerini açıklayan kuramlardan yola çıkarak sinemayı 'modern mitoloji' olarak değerlendirmek mümkündür."