Destan Türü

Destan, ulusların oluşum dönemlerindeki çok eski olayları yansıtan öykülerdir. Tarih biliminin gelişmediği, tarih belgelerinin bile çok güç bulunduğu çağlardaki bu olayları yansıtan destan, ilkel bir tarih ya da tarihsel ipuçları taşıyan ilkel bir roman sayılabilir. Bir toplumun ulus haline gelişi, bu oluşum sırasındaki savaşımlar, bu savaşımlarda öne çıkan kahramanlar destanı temel öğeleridir. Ayrıca destan, hangi ulusal çevrede ortaya çıkmış, oluşmuşsa o ulusun özelliklerini, özlemlerini, duygu ve düşüncelerini, inanışlarını, dünya görüşünü yansıtır. Destanlara konu olan bu çok eski çağlar, insanların en çetin yaşama koşulları içindeki en çetin savaşımlarıyla geçtiğinden, destan da genellikle hep birbirine karşıt güçler arasındaki çatışmaları anlatır. Destan kahramanı başka insanlarla, topluluklarla, doğal güçlerle sürekli bir savaşım içindedir. Destan, bütün bunları boyutları alabildiğine büyümüş, abartılmış olarak verir: Çevre, bezem alabildiğine geniş, uçsuz bucaksızdır; kahramanlar üstün kişilerdir; çarpışan güçler alabildiğine büyüktür; çarpışmalar kanlı ve korkun Destan kahramanı çok kez bütün bu güçlükleri yener. Ama, gerçek bir kişinin yansısı olan destan kahramanı yenilmez ya da ölümsüz bir kişi de değildir. Ne var ki bu yenilişte, bu ölümde bile bir yücelik vardır.

Sinema, destanın çok gerilerde kaldığı bir sırada ortaya çıkmıştır. Bundan dolayı destanların sinemada ele alınışı, işle nişi pek başarılı olmamıştır. Tarihsel filmlerdeki yanlışlar destanda da sık sık yinelendiğinden başarılı destan filmi de başarılı tarihsel filmler denli azdır. Sinemada destan türünün başlıca özellikleri şunlardır: Kişiler, izleyicinin hemen yakınlık duyacağı sevimli, cana yakın kimselerdir. Herkesin kolaylıkla anlayabileceği kesin çizgilerle tanıtılırlar. Yiğit, atılgan, açık yüreklidirler; olağanüstü güçleri vardır. Ama ruhbilimsel yapıları fazla çapraşık değildir; yalnız, birbirine karşıt duyguları vardır ve birinden öbürüne hemen geçebilirler. Kadın kahramanlar da erkeklere uygun biçilmiştir, onların destekleyicisidirler. Destan kahramanı, içinden çıktığı toplumun bir kahramanda bulunmasını istediği bütün nitelikleri toplar; bir «kişi»den çok bir «tip» tir. Destanda düşmanlar da aynı kesin ve yalın çizgilerle belirtilir. Bunların kötülükleri hemen anlaşılır. Destanın ikinci. derecedeki kişileri arasında «delidolu» bir tip yer alır. Bu tip, destanın heyecanlı, korkulu, gergin havasını yavaş yavaş yumuşatmaya yarar. Destan filminin çevresi uçsuz bucaksızdır. Kahramanlar bu uçsuz bucaksız çevrede istedikleri gibi devinirler. Bu alabildiğine geniş çevre her adımda tehlikelerle, tehditlerle doludur. Bu tehlikeler ya başka insanlardan ya da doğadan gelir. Olaylar sürekli bir çatışmayı yansıtır; azgın güçleri alt etmeye çalışan kahramanın çabasını anlatır. Soluk kesecek olaylar, kanlı çarpışmalar birbirini izler. Bu olayların sıralanışı belli bir düzende olur; almaşık bir gerilim-gevşemeye rastlanır. Önce bir bekleyiş, sessizlik yer alır; ama bu, çok kez yalancı bir sessizliktir; bunun ardından bir çatışma ortaya çıkar; sonra bu çatışma sona erer; yeniden bir bekleyiş, sessizlik dönemi gelir.

Destan türündeki bir filmde önemli olan, bir kahramanın savaşımlarını, bununla ilgili olayları zaman sırasına göre anlatmaktır. Bundan dolayı destan filmi genellikle düz anlatımlıdır; anlatım canlı ve zengindir. Bu anlatımda, yukarıda belirtilen gerginlik-gevşeme almaşıklamasıyla değişiklik, canlılık sağlanır. Destanda çerçeveleme, görüntü düzenlemesi, çevre-bezem, renk önem kazanır. Kurgu zaman zaman yavaş, zaman zaman hızlı dır, kimi zaman da çarpıcı kurguya yer verilir. Belirli kahraman ya da kahramanları ele aldığı için, destanda oyun da ön sıraya geçer.



Kaynak
Nijat Özön
100 Soruda Sinema Sanatı, İstanbul, Gerçek Yayınevi, Nisan 1984, s: 133- 134