Işık Ölçüm
Işık ölçüm fiziksel olarak belirli bir dalga boyundaki enerji miktarının saptanmasıdır. Bu ise gökcisimlerinden gelen enerjinin dağılımını dolayısıyla o gökcisminin yapısını anlamamızı sağlar. Bu bir teleskop ve bir ile yapılabilir. Ancak burada genel bir problemle karşılaşıyoruz. Yapılan ölçümlerin tek bir sistemde ifade edilmesi sorunu. Aynı yıldızı gözleyen bir çok gözlemci farklı değerler bulabilir hatta aynı zamanda gözlemelerine rağmen. Bunun nedeni ise kullanılan filtrelerin ve alıcıların duyarlılığının farklı olmasıdır. Bu problem ancak tek türlü belirli bir ışık ölçüm sistemi kurularak ortadan kaldırılabilir.

1950'li yıllarda H.L. JOHNSON ve W.W. MORGAN tarafından en geçerli ışık ölçüm sistemi kuruldu. Bugün bu sistem kısaca UBV sistemi olarak da bilinmektedir. Böylece Dünya'nın her yerinde yapılan gözlemler herkes için anlamlı hale gelmektedir ve bilimsel çalışmalarda ilerleme sağlamaktadır. Johnson-Morgan sistemi UBV filtreleri ve IP21 fotokatlandırıcı tüpten oluşmaktadır. TUG'da kullanılan filtreler ve tüp de bunlardandır.

Gökbilimdeki hızlı gelişmeler ve çalışmaların giderek dallanması ile yeni ışık ölçüm sistemleri geliştirilmiştir. Bunlar hep özel amaçlar doğrultusunda ihtiyaç duyulmuş sistemlerdir. Tüm ışık ölçüm sistemleri arasında dönüşüm yapmak mümkündür. Bunlar için teorik çalışmalar o ışık ölçüm sistemi kurulurken yapılır. Böylece herhangi bir sistemde yapmış olduğunuz gözlemler tüm astronomlar için anlamlı olabilmektedir.

Şimdi ışık ölçümün en sık kullanıldığı araştırma alanı olan değişen yıldızlara bakalım. Aslında bu konuyla ilgili bir seminer verildi. Ancak kısaca toparlamakta yarar var. Değişen yıldızlar zamanla parlaklıklarında değişim meydana gelen yıldızlardır. Değişimlerin görünür dalga boyunda ve insan ömrü ile kıyaslanabilir aralıklarda olması gerekmektedir. Bu değişimler yıldızdan yıldıza farklı nedenlerle meydana gelir. Bu da değişen yıldızların sınıflandırmasını oluşturur. Bugün esas olarak üç tür değişen yıldızdan söz etmek mümkündür. Bunlar, iki yıldızın birbirini örtmesi sonucunda meydana gelen değişimlerin bulunduğu örten değişen (çift) yıldızlar, bünyesindeki kararsızlıklar yüzünden yarıçapını büyültüp, küçülten zonklayan değişen yıldızlar ve yine iki yıldızdan meydana gelen ama yoğun madde alışverişinden dolayı şiddetli patlamalar gösteren kataklismik değişen yıldızlardır. Bütün bu sistemler hakkında bildiğimiz bilginin önemli bir bölümü ışık ölçüm sayesinde elde edildi.

Işık ölçümde yıldızdan gelen ışığın anlık değerleri bilimsel çalışmalar açısından oldukça önem taşımaktadır. İşte bu önem değişen yıldızların gözlenmesinde ortaya çıkıyor. Kabaca, bir yıldızın ışığını arka arkaya (belirli aralıklarla) ölçersek ve elde ettiğimiz değerleri zamana göre bir grafiğe koyarsak, ışık eğrisi adını verdiğimiz çok önemli bir bulguya varırız. Bir yıldızın ışık eğrisi, o yıldız hakkında bir çok bilgiyi içinde barındırır. İşte bu amaçla Dünya'nın her yerinde değişen yıldızların ışık ölçümleri yapılmakta ve bunlar analiz edilmektedir. Türkiye'de ilk olarak Ege Üniversitesi Gözlemevi'nde başlayan değişen yıldız gözlemleri bugün, Ege ve Ankara Üniversitesi Gözlemevleri ile TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nde (TUG) sürdürülmektedir.

Kaynak
Amatör Astronomlar Kulübü
Sinan ALİŞ, sinanali@yahoo.com