Scanograph Tekniğinin Ampirik Kökenleri
Fotoğraf Tarihi, fotografik görüntünün gerçekleşmesini sağlayan makine ve materyallerle ilgili, bilimsel ve teknik araştırmaların ve icadın tarihidir. Fotoğraf teknolojisine temel teşkil eden bu bir dizi ampirik uygulama yalnızca fotografik dil yetisinin gramerini mükemmelleştirmekle kalmamış, zaman zaman bizzat görsel/estetik yaratıcılık için ilham kaynağı haline gelmiştir. Özellikle XX. Yüzyılın ilk çeyreğinde, avangard sanatçılar için yaratıcılık ayrıcalıklı klasik perfeksiyonist bir dönüştürme sorunu olmaktan çıkıp, hayatın ve sanatın eşdeğerli, eş zamanlı değerlendirildiği (x) bir estetize etme metodu haline gelmiştir. Söz konusu metodun uygulamalarından biri de "bağlam değiştirmedir" ki bu espri, avangard ruhun kaybolduğu ama avangard ruh formalizminin bir seçenekler bütününe dönüştüğü günümüzde yani postmodernizm tecrübesinin yaşanmış olduğu şu aşamada da yoğunluğunu ve geçerliliğini korumaktadır.

Dolayısıyla, estetik amaçlara hizmet etmeyen herhangi bir anlatım metodu, yorum, biçim ya da materyali haline gelir.
Konumuz çerçevesinde, fotoğraf tarihinden birkaç sayfa çevirirsek: Edward Muybridge, ilk obtüratörlerden birini icat etmiş (1869), daha sonra California valilerinden Leland Stanford'un Occident adlı atının hareketlerini ayrıntılı bir şekilde saptamak üzere deneylere ( 1874 - 1877 - 1878 ...... ) girişmiştir. Sonuçta saniyenin 2000'inde birinde bir enstantane yakalayarak, böylece hareketi bir anında saptayarak gerçek anlamda "fotografik zaman" ı, net bir şekilde tanımlamayı başarmıştır. Diğer yandan Muybridge, çektiği başka enstantane görüntüleri, zoetrope bünyesinde kullanarak, hareketin akışkanlığı illüzyonunu yaratmış, bu kez de "sinematografik zaman" ı yakalamıştır.

Muybridge'in farklı duyarkatlar üzerinde gerçekleştirdiği hareket analizini onun çalışmalarından yararlanan Etienne Jules Marey (1883) ve Thomas Eskins (1884) aynı duyarkat üzerinde gerçekleştirmek için deneyler yapmışlardır.

Marey ve Eakins'in elde ettiği görüntüler, hem "fotografik zaman"ın tanımlandığı hem de hareket izleniminin somutlaştığı çalışmalardır. Bilimsel nitelik ve amaçlı bu görüntüler söz konusu işlevin dışında XX. Yüzyılın modern ve postmodern dönem sanatçılarına ilham kaynağı olmuştur.
Örneğin: Marcel Duchamp'ın Merdivenden İnen Çıplak (1912), yada Gerhard Richter'in yine aynı esprideki çalışması, Ema, Merdivendeki Çıplak (1966) gibi...

Doğal olarak, Fütürüstlerin de bundan esinlendiği malumdur. Fütürüst fotoğrafçı Anton Giulio Bragaglia'nın hareket kavramını, poetikasının ana teması olarak seçtiğini de biliyoruz. Ancak Bragagli, bu konudaki görsel efektleri, hareketli figür ya da nesnelerin yavaş enstantanelerde saptanmasıyla elde etmiştir. (*)

Benzeri tavrı, yakın dönemde Ernst Haas'ın, Şakir Eczacıbaşı'nın fotoğraflarında görmekteyiz. Sonuçta "fotografik zamanın" ve bunun görsel varyasyonlarını sağlayan mekanizmaların tartışma konusu yapılması ve bunun estetik bağlamda en yeni bir yapılanmasını SCANOGRAPH'larda görmekteyiz.

(*) Beaumont Newhall, Storia della Fotografia, Çeviren: Laura Lovisetti Fui, Giulio Einaudib Editere, Torino, 1984, ss.163, 165, 166, 289; Marie Loup Sougez, Historia de la fotografia, Cuadernes Arte Catedra, Madrid, 1991, ss.258, 260, 262.

Doç. Dr. Simber ATAY
Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Fotoğraf Ana Sanat Dalı Bölüm Başkanı